ONDERZOEKSMETHODEN HOOFDSTUK 1
BASISBEGRIPPEN
1. WETENSCHAPPELIJK VERANTWOORD ONDERZOEK
Dagelijks onderzoek: verkeer, koken, OCMW doet aan financieel onderzoek,
verpleegkundigen meten bloeddruk, …. Als deze onderzoeken vallen buiten definitie van
wetenschappelijk verantwoord onderzoek.
MENSENKENNIS WETENSCHAPPELIJKE KENNIS
Is het inzicht dat mensen tijdens hun Onderscheidt zich van mensenkennis door
leven opbouwen over hoe andere mensen de manier waarop de kennis verzameld
zich gedragen. Mensen zijn immers van wordt. Wetenschappelijke kennis wordt
nature uit geïnteresseerd in het doen en verzameld op basis van wetenschappelijk
laten van andere mensen. Ze bekijken onderzoek dat aan duidelijke voorwaarden
elkaar voortdurend en maken op basis moet voldoen. Er zijn regels en afspraken
daarvan allerlei afleidingen over hoe en over de methoden die je moet gebruiken
waarom mensen zich zus of zo gedragen om tot die kennis te komen en daardoor
- Subjectief heeft die kennis een zekere
- Gebaseerd op ervaringen, kwaliteitsgarantie.
toevallige gebeurtenissen, selectief - Systematisch en geordend
- Vaag en algemeen - Veralgemenend
- Objectiverend
Wat beschouwen we dan wel als wetenschappelijk verantwoord onderzoek?
Doel onderzoekers:
> Voortdurend vragen stellen over verschijnselen
> Zoeken naar antwoorden door verschijnselen te verklaren en te beschrijven
Verklaren: wijst erop dat onderzoekers bestaande kennis aanwenden om inzicht te
krijgen OF met behulp van hun bevindingen nieuwe kennis te ontwikkelen
Bv: Na meldingen van agressie onderzoekt een preventieadviseur hoe vaak
politiemedewerkers ermee geconfronteerd worden en welke maatregelen dit kunnen
verminderen. Hij analyseert gedurende een bepaalde periode de frequentie, vormen
en ernst van de agressie. Daarnaast raadpleegt hij wetenschappelijke literatuur om
mogelijke verklaringen te formuleren. Deze verklaringen toetst hij vervolgens in de eigen
werkomgeving.
Hij moet duidelijk bepalen WAT hij wil onderzoeken, maar ook bij WIE en HOE hij dat wil
doen.
Bv: Onderzoekt hij alleen fysieke agressie of ook verbale agressie? Onderzoekt hij alleen
de agressiefenomenen waarmee inspecteurs tijdens een interventie geconfronteerd
worden of onderzoekt hij ook agressiefeiten in andere diensten, zoals de wijkdienst, de
dienst slachtofferbejegening, de onthaaldienst? Onderzoekt hij alleen verklaringen in de
werkomgeving of ook verklaringen bij de politiemedewerker zelf en diens thuisomgeving?
Bv: Zal hij bepaalde situaties observeren? Of zal hij medewerkers interviewen? Of is het
beter om enquêtes af te nemen bij het politiepersoneel? Wanneer zal hij dat doen en op
welke manier?
Hoe zal hij ervoor zorgen dat hij geen vertekend beeld, een beeld dat niet strookt met de
werkelijke situatie, krijgt?
NOODZAAK: gespecialiseerde kennis
1
, > Strikte regels kwaliteit te waarborgen
> Kennis nodig van onderzoeksvaardigheden
> Logisch en systematisch stappenplan --> betrouwbare en valide conclusies te
komen
> Open en transparante werkwijze --> gedetailleerd weergeven hoe hij precies te
werk is gegaan
> Elke stap moet hij zeer uitvoerig uitwerken en motiveren --> theoretische kennis
Vooraf goed onderzoek: literatuurstudie
DUIDELIJK: onderzoeker in zijn aanpak verschilt van leken die iets 'onderzoeken'
DUIDELIJK: verschil tussen wetenschappelijke kennis - kennis verkregen op basis van
wetenschappelijk onderzoek volgens een systematisch en transparant stappenplan - en
alledaagse kennis
Onderzo Is een doelgericht proces waarbij men op een systematische manier op
ek basis van een onderzoeksontwerp, data verzamelt en analyseert, om op
een betrouwbare en valide wijze onderzoeksvragen te beantwoorden die
deel uitmaken van een probleemstelling.
Belangrijke aspecten definitie:
- Onderzoek is doelgericht: doel onderzoeksvragen te beantwoorden
- Onderwerp is vooraf afgebakend door zorgvuldig een probleemstelling op te
stellen
BELANGRIJK: wie iets toevallig observeert doet NIET aan onderzoek
Bv: Begeleidster An die op de speelplaats toevallig observeert dat een leerling wordt
gepest, doet volgens deze definitie niet aan onderzoek. Haar doel is namelijk niet
onderzoeksvragen over pesten beantwoorden.
- Systematisch werken is een centraal kenmerk dat onderzoek onderscheidt van
dagdagelijkse observaties of gesprekken.
- Een vooraf vastgelegd onderzoeksontwerp --> pas nadat men dit zorgvuldig
heeft uitgewerkt, zal de dataverzameling en -analyse plaatsvinden.
Bv: De observatie van begeleidster An gebeurt niet in het kader van dataverzameling en -
analyse over pesten. Haar observatie kan daarentegen kaderen in haar wil om een
positief klimaat te bewaren op de speelplaats, waardoor ze alert is voor pestgedrag.
- Onderzoek moet ALTIJD twee kwaliteitscriteria nastreven --> validiteit en
betrouwbaarheid
2. SOORTEN ONDERZOEK
Er bestaan heel wat mogelijke indelingen van onderzoek. Hier maken we een indeling
naar:
- het doel
- de grondvorm
- de tijdsperspectieven
2.1VERSCHILLENDE DOELEN: FUNDAMENTEEL EN PRAKTIJKGERICHT
ONDERZOEK
We onderscheiden twee hoofdtypen van wetenschappelijk onderzoek:
2
, 1) Fundamenteel of theoriegericht onderzoek (universiteit)
Doel: kennisvermeerdering --> om algemeen geldende kennis te ontwikkelen
(theoretische relevantie)
> beantwoord vragen die geen onmiddellijke meerwaarde hebben voor de praktijk
> bij te dragen aan de wetenschappelijke kennis over een bepaald onderwerp
> generaliseerbaarheid
Opdrachtgevers van dit soort onderzoek: universiteiten of andere
onderzoeksinstellingen
Bv: resultaten worden gepresenteerd op een wetenschappelijk congres en gepubliceerd in
een wetenschappelijk vaktijdschrift.
Bv: een onderzoeker kan bijvoorbeeld verklaringen voor depressie bij schoolgaande
jongeren onderzoeken louter omdat hij meer over het fenomeen depressie bij jongeren te
weten wil komen en deze kennis wil toevoegen aan de reeds bestaande
wetenschappelijke kennis. Zo kan hij onderzoeken welke individuele kenmerken en
factoren in hun thuis- en schoolomgeving een rol spelen bij het ontstaan van een
depressie. Uiteraard kunnen anderen de resultaten van dit onderzoek later wel gebruiken.
Een schooldirecteur kan ze bijvoorbeeld gebruiken om er een preventief beleid op uit te
bouwen, of een leerkracht kan er een heel specifieke toepassing voor de klaspraktijk uit
afleiden. Het is echter belangrijk om te weten dat dit niet de oorspronkelijke doelstelling
van fundamenteel onderzoek is. De eerste betrachting is kennisvermeerdering.
2) Praktijkgericht of toegepast onderzoek (hoge school)
Doel: vragen uit de praktijk beantwoorden
Praktijkprobleem --> afkomstig uit het werkveld, uit de dagelijkse praktijk, uit de
samenleving
Praktijkgericht onderzoek levert kennis op die:
> mensen in staat stelt om maatschappelijke verschijnselen in de werkelijkheid te
analyseren en eventueel ook te beïnvloeden en te veranderen
> gehanteerd om de praktijk op de werkvloer en/of het beleid te ondersteunen, te
evalueren, bij te sturen...
Opdrachtgevers: organisaties, bedrijven of federale, regionale en lokale overheden
Bv: Zo kan een directeur van een school waar er frequent problemen zijn met pestgedrag
een onderzoeker vragen om er een onderzoek over uit te voeren dat moet leiden tot
concrete tips om het probleem aan te pakken.
Bv: Of zo kan de Vlaamse overheid onderzoek uitbesteden om armoedeprojecten in
grootsteden te evalueren. Een onderzoeker kan dan bestaande programma's en projecten
rond armoede in grootsteden onderzoeken om ze indien nodig te verbeteren.
Soms wordt een praktijkgerichte onderzoeker zelf betrokken bij het ontwerp, de
uitvoering, de evaluatie en de bijsturing van een 'interventie'
Bv: antipestmaatregelen in een school of beleidsaanbevelingen rond armoede in
grootsteden
Actie-onderzoek: wanneer een onderzoeker zelf mee wordt betrokken in de uitvoering
van zijn aanbevelingen
= vorm van praktijkgericht onderzoek, waarbij onderzoekers systematisch
praktijksituaties en/of -handelingen onderzoeken.
3
, Kennis ontwikkelen in een specifieke praktijk- of werkveldcontext om die situatie en/of dat
handelen aan te pallen, te zevalueren en bij te staat hierbij centraal.
Beide vormen: moeten volgens een wetenschappelijke aanpak worden gevoerd, dus via
een systematisch stappenplan en een transparante manier van werken.
HOEWEL praktijkgericht onderzoek NIET is gericht op wetenschappelijke
kennisvermeerdering, moet het WEL voldoen aan wetenschappelijk verantwoorde criteria!
> Ook hier moeten optimale betrouwbaarheid en validiteit worden nagestreefd.
Het onderscheid tussen fundamenteel en praktijkgericht onderzoek is niet altijd zwart-wit.
> Fundamenteel onderzoek lost (op termijn) ook problemen uit de praktijk op.
> En ook praktijkgericht onderzoek kan theorieën helpen bevestigen of ontkrachten
en zo leiden tot meer algemene inzichten.
Bv: blue sky research
2.2VERSCHILLENDE GRONDVORMEN: KWANTITATIEF EN KWALITATIEF
ONDERZOEK
We onderscheiden twee grondvormen van wetenschappelijk onderzoek:
Beide grondvormen: gelijkwaardige vormen van onderzoek + complementair --> vullen
elkaar aan
> Mogelijk dat in één onderzoek zowel kwantitatieve als kwalitatieve methoden
worden gecombineerd.
4
BASISBEGRIPPEN
1. WETENSCHAPPELIJK VERANTWOORD ONDERZOEK
Dagelijks onderzoek: verkeer, koken, OCMW doet aan financieel onderzoek,
verpleegkundigen meten bloeddruk, …. Als deze onderzoeken vallen buiten definitie van
wetenschappelijk verantwoord onderzoek.
MENSENKENNIS WETENSCHAPPELIJKE KENNIS
Is het inzicht dat mensen tijdens hun Onderscheidt zich van mensenkennis door
leven opbouwen over hoe andere mensen de manier waarop de kennis verzameld
zich gedragen. Mensen zijn immers van wordt. Wetenschappelijke kennis wordt
nature uit geïnteresseerd in het doen en verzameld op basis van wetenschappelijk
laten van andere mensen. Ze bekijken onderzoek dat aan duidelijke voorwaarden
elkaar voortdurend en maken op basis moet voldoen. Er zijn regels en afspraken
daarvan allerlei afleidingen over hoe en over de methoden die je moet gebruiken
waarom mensen zich zus of zo gedragen om tot die kennis te komen en daardoor
- Subjectief heeft die kennis een zekere
- Gebaseerd op ervaringen, kwaliteitsgarantie.
toevallige gebeurtenissen, selectief - Systematisch en geordend
- Vaag en algemeen - Veralgemenend
- Objectiverend
Wat beschouwen we dan wel als wetenschappelijk verantwoord onderzoek?
Doel onderzoekers:
> Voortdurend vragen stellen over verschijnselen
> Zoeken naar antwoorden door verschijnselen te verklaren en te beschrijven
Verklaren: wijst erop dat onderzoekers bestaande kennis aanwenden om inzicht te
krijgen OF met behulp van hun bevindingen nieuwe kennis te ontwikkelen
Bv: Na meldingen van agressie onderzoekt een preventieadviseur hoe vaak
politiemedewerkers ermee geconfronteerd worden en welke maatregelen dit kunnen
verminderen. Hij analyseert gedurende een bepaalde periode de frequentie, vormen
en ernst van de agressie. Daarnaast raadpleegt hij wetenschappelijke literatuur om
mogelijke verklaringen te formuleren. Deze verklaringen toetst hij vervolgens in de eigen
werkomgeving.
Hij moet duidelijk bepalen WAT hij wil onderzoeken, maar ook bij WIE en HOE hij dat wil
doen.
Bv: Onderzoekt hij alleen fysieke agressie of ook verbale agressie? Onderzoekt hij alleen
de agressiefenomenen waarmee inspecteurs tijdens een interventie geconfronteerd
worden of onderzoekt hij ook agressiefeiten in andere diensten, zoals de wijkdienst, de
dienst slachtofferbejegening, de onthaaldienst? Onderzoekt hij alleen verklaringen in de
werkomgeving of ook verklaringen bij de politiemedewerker zelf en diens thuisomgeving?
Bv: Zal hij bepaalde situaties observeren? Of zal hij medewerkers interviewen? Of is het
beter om enquêtes af te nemen bij het politiepersoneel? Wanneer zal hij dat doen en op
welke manier?
Hoe zal hij ervoor zorgen dat hij geen vertekend beeld, een beeld dat niet strookt met de
werkelijke situatie, krijgt?
NOODZAAK: gespecialiseerde kennis
1
, > Strikte regels kwaliteit te waarborgen
> Kennis nodig van onderzoeksvaardigheden
> Logisch en systematisch stappenplan --> betrouwbare en valide conclusies te
komen
> Open en transparante werkwijze --> gedetailleerd weergeven hoe hij precies te
werk is gegaan
> Elke stap moet hij zeer uitvoerig uitwerken en motiveren --> theoretische kennis
Vooraf goed onderzoek: literatuurstudie
DUIDELIJK: onderzoeker in zijn aanpak verschilt van leken die iets 'onderzoeken'
DUIDELIJK: verschil tussen wetenschappelijke kennis - kennis verkregen op basis van
wetenschappelijk onderzoek volgens een systematisch en transparant stappenplan - en
alledaagse kennis
Onderzo Is een doelgericht proces waarbij men op een systematische manier op
ek basis van een onderzoeksontwerp, data verzamelt en analyseert, om op
een betrouwbare en valide wijze onderzoeksvragen te beantwoorden die
deel uitmaken van een probleemstelling.
Belangrijke aspecten definitie:
- Onderzoek is doelgericht: doel onderzoeksvragen te beantwoorden
- Onderwerp is vooraf afgebakend door zorgvuldig een probleemstelling op te
stellen
BELANGRIJK: wie iets toevallig observeert doet NIET aan onderzoek
Bv: Begeleidster An die op de speelplaats toevallig observeert dat een leerling wordt
gepest, doet volgens deze definitie niet aan onderzoek. Haar doel is namelijk niet
onderzoeksvragen over pesten beantwoorden.
- Systematisch werken is een centraal kenmerk dat onderzoek onderscheidt van
dagdagelijkse observaties of gesprekken.
- Een vooraf vastgelegd onderzoeksontwerp --> pas nadat men dit zorgvuldig
heeft uitgewerkt, zal de dataverzameling en -analyse plaatsvinden.
Bv: De observatie van begeleidster An gebeurt niet in het kader van dataverzameling en -
analyse over pesten. Haar observatie kan daarentegen kaderen in haar wil om een
positief klimaat te bewaren op de speelplaats, waardoor ze alert is voor pestgedrag.
- Onderzoek moet ALTIJD twee kwaliteitscriteria nastreven --> validiteit en
betrouwbaarheid
2. SOORTEN ONDERZOEK
Er bestaan heel wat mogelijke indelingen van onderzoek. Hier maken we een indeling
naar:
- het doel
- de grondvorm
- de tijdsperspectieven
2.1VERSCHILLENDE DOELEN: FUNDAMENTEEL EN PRAKTIJKGERICHT
ONDERZOEK
We onderscheiden twee hoofdtypen van wetenschappelijk onderzoek:
2
, 1) Fundamenteel of theoriegericht onderzoek (universiteit)
Doel: kennisvermeerdering --> om algemeen geldende kennis te ontwikkelen
(theoretische relevantie)
> beantwoord vragen die geen onmiddellijke meerwaarde hebben voor de praktijk
> bij te dragen aan de wetenschappelijke kennis over een bepaald onderwerp
> generaliseerbaarheid
Opdrachtgevers van dit soort onderzoek: universiteiten of andere
onderzoeksinstellingen
Bv: resultaten worden gepresenteerd op een wetenschappelijk congres en gepubliceerd in
een wetenschappelijk vaktijdschrift.
Bv: een onderzoeker kan bijvoorbeeld verklaringen voor depressie bij schoolgaande
jongeren onderzoeken louter omdat hij meer over het fenomeen depressie bij jongeren te
weten wil komen en deze kennis wil toevoegen aan de reeds bestaande
wetenschappelijke kennis. Zo kan hij onderzoeken welke individuele kenmerken en
factoren in hun thuis- en schoolomgeving een rol spelen bij het ontstaan van een
depressie. Uiteraard kunnen anderen de resultaten van dit onderzoek later wel gebruiken.
Een schooldirecteur kan ze bijvoorbeeld gebruiken om er een preventief beleid op uit te
bouwen, of een leerkracht kan er een heel specifieke toepassing voor de klaspraktijk uit
afleiden. Het is echter belangrijk om te weten dat dit niet de oorspronkelijke doelstelling
van fundamenteel onderzoek is. De eerste betrachting is kennisvermeerdering.
2) Praktijkgericht of toegepast onderzoek (hoge school)
Doel: vragen uit de praktijk beantwoorden
Praktijkprobleem --> afkomstig uit het werkveld, uit de dagelijkse praktijk, uit de
samenleving
Praktijkgericht onderzoek levert kennis op die:
> mensen in staat stelt om maatschappelijke verschijnselen in de werkelijkheid te
analyseren en eventueel ook te beïnvloeden en te veranderen
> gehanteerd om de praktijk op de werkvloer en/of het beleid te ondersteunen, te
evalueren, bij te sturen...
Opdrachtgevers: organisaties, bedrijven of federale, regionale en lokale overheden
Bv: Zo kan een directeur van een school waar er frequent problemen zijn met pestgedrag
een onderzoeker vragen om er een onderzoek over uit te voeren dat moet leiden tot
concrete tips om het probleem aan te pakken.
Bv: Of zo kan de Vlaamse overheid onderzoek uitbesteden om armoedeprojecten in
grootsteden te evalueren. Een onderzoeker kan dan bestaande programma's en projecten
rond armoede in grootsteden onderzoeken om ze indien nodig te verbeteren.
Soms wordt een praktijkgerichte onderzoeker zelf betrokken bij het ontwerp, de
uitvoering, de evaluatie en de bijsturing van een 'interventie'
Bv: antipestmaatregelen in een school of beleidsaanbevelingen rond armoede in
grootsteden
Actie-onderzoek: wanneer een onderzoeker zelf mee wordt betrokken in de uitvoering
van zijn aanbevelingen
= vorm van praktijkgericht onderzoek, waarbij onderzoekers systematisch
praktijksituaties en/of -handelingen onderzoeken.
3
, Kennis ontwikkelen in een specifieke praktijk- of werkveldcontext om die situatie en/of dat
handelen aan te pallen, te zevalueren en bij te staat hierbij centraal.
Beide vormen: moeten volgens een wetenschappelijke aanpak worden gevoerd, dus via
een systematisch stappenplan en een transparante manier van werken.
HOEWEL praktijkgericht onderzoek NIET is gericht op wetenschappelijke
kennisvermeerdering, moet het WEL voldoen aan wetenschappelijk verantwoorde criteria!
> Ook hier moeten optimale betrouwbaarheid en validiteit worden nagestreefd.
Het onderscheid tussen fundamenteel en praktijkgericht onderzoek is niet altijd zwart-wit.
> Fundamenteel onderzoek lost (op termijn) ook problemen uit de praktijk op.
> En ook praktijkgericht onderzoek kan theorieën helpen bevestigen of ontkrachten
en zo leiden tot meer algemene inzichten.
Bv: blue sky research
2.2VERSCHILLENDE GRONDVORMEN: KWANTITATIEF EN KWALITATIEF
ONDERZOEK
We onderscheiden twee grondvormen van wetenschappelijk onderzoek:
Beide grondvormen: gelijkwaardige vormen van onderzoek + complementair --> vullen
elkaar aan
> Mogelijk dat in één onderzoek zowel kwantitatieve als kwalitatieve methoden
worden gecombineerd.
4
