VRIJHEID EN GELIJKHEID
Dit zijn domeinonafhankelijke beginselen.
1 VRIJHEID
Enkele vertrekpunten:
- Vrijheid stellen we gelijk aan autonomie, het is een synoniem voor autonomie
- Vrijheid wordt verondersteld in liberale democratie, het is geen moreel beginsel dat juridisch
verankerd is. Het is dus niet vervat in wetten, want wetten zijn in principe beperkend van de vrijheid.
Diegene die je vrijheid aan banden probeert te leggen, zal moeten bewijzen waarom hij/zij dat doet
en dus wat de rechtvaardiging ervoor is.
o Normaal gezien is er een veronderstelling van vrijheid, maar we zien stilaan meer
uitzonderingen
▪ Bv. in Nederland: je mag nergens met een paard rijden als ruiter behalve in de
gebieden waar is toegestaan
▪ Bv. in België: het is verboden om rond te crossen met je 4x4
▪ In feite zou men moeten zeggen: je mag het doen, behalve in de plaatsen waar het
niet mag
o Er zijn niet veel rechtsregels die jou dat recht op vrijheid geven, want het wordt
verondersteld. Het is impliciet zo in een liberale democratie
▪ Uitzonderingen: privacyrechten -> vrijheidsrechten die expliciet worden
toegekend
- Vrijheid wordt begrensd door het schadeprincipe (Mill) => het schadebeginsel
o Een overheid heeft in bepaalde omstandigheden wel het recht om de vrijheid van mensen
te beperken
o “The only purpose for which power can be rightfully exercised over any member of a
civilized community, against his will, is to prevent harm to others.” (Mill)
▪ Wanneer er een dreiging is van schade aan anderen, dan pas heeft de overheid
een legitieme reden om in te grijpen en je vrijheid te beperken
▪ Redelijk algemeen; wat wordt begrepen als schade?
• Er zijn lichtere vormen van schade, dit heet hinder.
▪ Probleem: wie zijn de anderen?
• Andere burgers? Ook dieren? Of enkel menselijke wezens?
• Mensen van toekomstige generaties? -> het zou een principe kunnen zijn
in intergenerationele rechtvaardigheid (bv. duurzaamheid)
▪ Wat met eigenschade?
• = mensen berokkenen schade aan zichzelf
• Wat moet de overheid doen? Heeft die nog een legitieme reden om op te
treden en dit gedrag bestraffen?
• Inbreuken op schadebeginsel blijven controversieel (paternalisme)
o Paternalisme: overheid treedt op om jezelf te beschermen
o Elke vorm van paternalisme is min of meer problematisch
o
o Het schadebeginsel is geschonden wanneer de overheid op een onrechtmatige manier
ingrijpt, dus wanneer er geen schade is
▪ Het geschonden schadebeginsel betekent niet dat er perse sprake is van schade!
- Diverse invullingen van vrijheid
1
, - Inbreuken op schadebeginsel blijven controversieel (paternalisme)
1.1 3 INVULLINGEN VAN VRIJHEID
Er zijn 3 invullingen die ethici geven aan vrijheid, je kan zelf kiezen welke je het meeste volgt
1.1.1 ZELFBEPALING (NEGATIEVE VRIJHEID)
Het concept van negatieve en positieve vrijheid werd geformuleerd door Isaiah Berlin.
Zelfbepaling gaat over het subjectieve gevoel van bevrijding hebben. Het is de meest fundamentele vorm
van vrijheid; namelijk het gevoel hebben dat je vrij bent en het kunnen doen waar je zin in hebt zonder druk
of dwang van buitenaf.
- Bijvoorbeeld: Je leefde lang onder een dictatuur, en plots valt dit weg. Dan voel je je vrij
- Bv: corona was gedaan -> mensen mochten weer naar buiten en voelden zich vrij
- Bv. als je op kot gaat -> vrij van ouderlijke huis en je voelt je daardoor vrij
1.1.1.1 GEVAAR VAN NEPVRIJHEID
Maar, er is een gevaar van nepvrijheid bij deze invulling. Je denkt dat je vrij bent want je voelt je vrij, maar als
buitenstaanders naar je kijken, dan zien ze dat je eigenlijk onvrij bent. Je denkt dus dat je vrij bent maar je
bent dat werkelijk niet, je bent je niet bewust of je onderschat de machten waarvan je in de greep bent.
- Bv. drugsverslaafde denkt dat die echt vrij is en alles onder controle heeft, maar anderen zien dat
niet zo
- Bv. in een sekte zitten
- Bv. in een manipulatieve relatie zitten
Volgens sommige biedt deze invulling dus te weinig voor vrijheid als moreel beginsel.
1.1.1.2 BEPERKING VAN ZELFBEPALING
Het wordt beperkt wanneer je anderen met je vrijheid schaadt (schadebeginsel). Eigenschade is ook een
grond; de overheid mag ook ingrijpen wanneer je jezelf schade zou toebrengen. Dit is zacht paternalisme
en schendt dus de zelfbepaling. Je hebt als individu niet meer het gevoel vrij te zijn.
Enkele voorbeelden waarbij de overheid zacht paternalisme gebruikt op grond van eigenschade
- Je mag bijvoorbeeld niet zelf kiezen welke medicijnen je neemt. De dokter schrijft dit voor, maar
het is ook geen slechte zaak om hier mensen te beschermen. Hier werd enkel zelfbepaling
geschonden en geen zelfbeschikking, want men gaat ervan uit dat je geen medische kennis
hierover hebt dus er is geen redelijkheid voldaan.
- Alcoholverbod: beslissing om voor 16 te drinken kan je vaak niet zelf nemen, het is vaak om indruk
te maken of druk van vrienden. Daarom is het door de overheid verboden om voor 16-jarige leeftijd
alcohol te consumeren.
1.1.2 ZELFBESCHIKKING (ZELFDETERMINATIE, CONDITIONELE VRIJHEID)
Het gevoel van vrijheid of bevrijding is niet langer voldoende. Zelfbeschikking is aan voorwaarden
onderhevig, je krijgt het pas als je bij het maken van je keuze aan de voorwaarden hebt voldaan. Het enige
wat zelfbeschikking vereist is dat je autonome beslissing aan de drie voorwaarden voldoet. Deze
beslissingen mogen om het even wat zijn, ook controversiële dingen.
2
, Bv. een stretch, zetten van een tattoo
3 voorwaarden
1. Redelijkheid: het moet een rationele, redelijke keuze zijn
De persoon streeft bepaalde bedoelingen, een doel of motief na met het maken van de keuze. Moet ook
beschikken over voldoende informatie om te beslissen of dit een correcte keuze is en op de hoogte zijn van
de gevolgen ervan.
2. Eigenheid: het moet je eigen beslissing zijn
Geen beslissing onder druk, het moet door je eigen wil zijn en het doel dat de persoon wilt bereiken moet
die ook zelf willen.
Bv. Iemand met verslaving: men kan beargumenteren dat deze zelf de keuzes niet meer maakt maar de
verslaving wel
3. Maturiteit: het bereiken van de geschikte leeftijd
Het bereiken van een leeftijd waarop je de voornaamste factoren die je beslissing zullen beïnvloeden kan
meenemen in je overweging. Iets kan een rationele beslissing zijn, maar je kan nog niet matuur genoeg zijn
om die beslissing te nemen.
Bv. 18-jarig meisje wilt zich laten steriliseren -> dit is een eigen en redelijke beslissing, maar geen mature
want een kinderwens kan met de tijd nog evolueren
Bv. Omtrent hormoonremmende medicijnen, mogen kinderen dit ook?
Vaak liberale ethici
1.1.2.1 GEVAAR VAN ‘SUPERMARKTVRIJHEID’
Sommigen zeggen dat zelfbeschikking geen rekening houdt met een bepaald zelfheidsideaal. Bij
zelfbeschikking maakt het in principe niet uit wat je doet, zolang het voldoet aan de 3 voorwaarden. Dit leidt
tot gevaar van een soort supermarktvrijheid of supermarktmentaliteit; je gaat vanalles uitproberen, maar je
keuzes hebben geen diepgang en duurzaamheid omdat er geen rekening gehouden moet worden met een
zelfheidsideaal.
1.1.2.2 BEPERKING VAN ZELFBESCHIKKING
Opnieuw geldt het schadebeginsel: de overheid mag in dit geval de zelfbeschikking en dus de vrijheid (met
dwang) beperken. In het geval van eigenschade is ingrijpen controversiëler dan bij zelfbepaling. Als een
overheid dit toch doet, dan heet dit hard paternalisme. Ze schendt de zelfbeschikking met als doel
eigenschade te vermijden.
- In sommige gevallen is er weinig kritiek op: bv. reglementen op een bouwwerf
- Andere keren is er soms ook een combinatie van eigenschade en het schadebeginsel
o Bv. mensen die willen surfen bij meer dan 7Bft brengen zichzelf in gevaar, maar ook de
reddingsdiensten. In geval van gezondheidszorg is er ook een maatschappelijke kost.
▪ Er is dus door de overheid een verbod om te gaan surfen bij windkrachten sterker
dan 7Bft en dit is een vorm van hard paternalisme en een beperking van de
zelfbeschikking en zelfbepaling
o Bv. rookvrije gevangenis
3
Dit zijn domeinonafhankelijke beginselen.
1 VRIJHEID
Enkele vertrekpunten:
- Vrijheid stellen we gelijk aan autonomie, het is een synoniem voor autonomie
- Vrijheid wordt verondersteld in liberale democratie, het is geen moreel beginsel dat juridisch
verankerd is. Het is dus niet vervat in wetten, want wetten zijn in principe beperkend van de vrijheid.
Diegene die je vrijheid aan banden probeert te leggen, zal moeten bewijzen waarom hij/zij dat doet
en dus wat de rechtvaardiging ervoor is.
o Normaal gezien is er een veronderstelling van vrijheid, maar we zien stilaan meer
uitzonderingen
▪ Bv. in Nederland: je mag nergens met een paard rijden als ruiter behalve in de
gebieden waar is toegestaan
▪ Bv. in België: het is verboden om rond te crossen met je 4x4
▪ In feite zou men moeten zeggen: je mag het doen, behalve in de plaatsen waar het
niet mag
o Er zijn niet veel rechtsregels die jou dat recht op vrijheid geven, want het wordt
verondersteld. Het is impliciet zo in een liberale democratie
▪ Uitzonderingen: privacyrechten -> vrijheidsrechten die expliciet worden
toegekend
- Vrijheid wordt begrensd door het schadeprincipe (Mill) => het schadebeginsel
o Een overheid heeft in bepaalde omstandigheden wel het recht om de vrijheid van mensen
te beperken
o “The only purpose for which power can be rightfully exercised over any member of a
civilized community, against his will, is to prevent harm to others.” (Mill)
▪ Wanneer er een dreiging is van schade aan anderen, dan pas heeft de overheid
een legitieme reden om in te grijpen en je vrijheid te beperken
▪ Redelijk algemeen; wat wordt begrepen als schade?
• Er zijn lichtere vormen van schade, dit heet hinder.
▪ Probleem: wie zijn de anderen?
• Andere burgers? Ook dieren? Of enkel menselijke wezens?
• Mensen van toekomstige generaties? -> het zou een principe kunnen zijn
in intergenerationele rechtvaardigheid (bv. duurzaamheid)
▪ Wat met eigenschade?
• = mensen berokkenen schade aan zichzelf
• Wat moet de overheid doen? Heeft die nog een legitieme reden om op te
treden en dit gedrag bestraffen?
• Inbreuken op schadebeginsel blijven controversieel (paternalisme)
o Paternalisme: overheid treedt op om jezelf te beschermen
o Elke vorm van paternalisme is min of meer problematisch
o
o Het schadebeginsel is geschonden wanneer de overheid op een onrechtmatige manier
ingrijpt, dus wanneer er geen schade is
▪ Het geschonden schadebeginsel betekent niet dat er perse sprake is van schade!
- Diverse invullingen van vrijheid
1
, - Inbreuken op schadebeginsel blijven controversieel (paternalisme)
1.1 3 INVULLINGEN VAN VRIJHEID
Er zijn 3 invullingen die ethici geven aan vrijheid, je kan zelf kiezen welke je het meeste volgt
1.1.1 ZELFBEPALING (NEGATIEVE VRIJHEID)
Het concept van negatieve en positieve vrijheid werd geformuleerd door Isaiah Berlin.
Zelfbepaling gaat over het subjectieve gevoel van bevrijding hebben. Het is de meest fundamentele vorm
van vrijheid; namelijk het gevoel hebben dat je vrij bent en het kunnen doen waar je zin in hebt zonder druk
of dwang van buitenaf.
- Bijvoorbeeld: Je leefde lang onder een dictatuur, en plots valt dit weg. Dan voel je je vrij
- Bv: corona was gedaan -> mensen mochten weer naar buiten en voelden zich vrij
- Bv. als je op kot gaat -> vrij van ouderlijke huis en je voelt je daardoor vrij
1.1.1.1 GEVAAR VAN NEPVRIJHEID
Maar, er is een gevaar van nepvrijheid bij deze invulling. Je denkt dat je vrij bent want je voelt je vrij, maar als
buitenstaanders naar je kijken, dan zien ze dat je eigenlijk onvrij bent. Je denkt dus dat je vrij bent maar je
bent dat werkelijk niet, je bent je niet bewust of je onderschat de machten waarvan je in de greep bent.
- Bv. drugsverslaafde denkt dat die echt vrij is en alles onder controle heeft, maar anderen zien dat
niet zo
- Bv. in een sekte zitten
- Bv. in een manipulatieve relatie zitten
Volgens sommige biedt deze invulling dus te weinig voor vrijheid als moreel beginsel.
1.1.1.2 BEPERKING VAN ZELFBEPALING
Het wordt beperkt wanneer je anderen met je vrijheid schaadt (schadebeginsel). Eigenschade is ook een
grond; de overheid mag ook ingrijpen wanneer je jezelf schade zou toebrengen. Dit is zacht paternalisme
en schendt dus de zelfbepaling. Je hebt als individu niet meer het gevoel vrij te zijn.
Enkele voorbeelden waarbij de overheid zacht paternalisme gebruikt op grond van eigenschade
- Je mag bijvoorbeeld niet zelf kiezen welke medicijnen je neemt. De dokter schrijft dit voor, maar
het is ook geen slechte zaak om hier mensen te beschermen. Hier werd enkel zelfbepaling
geschonden en geen zelfbeschikking, want men gaat ervan uit dat je geen medische kennis
hierover hebt dus er is geen redelijkheid voldaan.
- Alcoholverbod: beslissing om voor 16 te drinken kan je vaak niet zelf nemen, het is vaak om indruk
te maken of druk van vrienden. Daarom is het door de overheid verboden om voor 16-jarige leeftijd
alcohol te consumeren.
1.1.2 ZELFBESCHIKKING (ZELFDETERMINATIE, CONDITIONELE VRIJHEID)
Het gevoel van vrijheid of bevrijding is niet langer voldoende. Zelfbeschikking is aan voorwaarden
onderhevig, je krijgt het pas als je bij het maken van je keuze aan de voorwaarden hebt voldaan. Het enige
wat zelfbeschikking vereist is dat je autonome beslissing aan de drie voorwaarden voldoet. Deze
beslissingen mogen om het even wat zijn, ook controversiële dingen.
2
, Bv. een stretch, zetten van een tattoo
3 voorwaarden
1. Redelijkheid: het moet een rationele, redelijke keuze zijn
De persoon streeft bepaalde bedoelingen, een doel of motief na met het maken van de keuze. Moet ook
beschikken over voldoende informatie om te beslissen of dit een correcte keuze is en op de hoogte zijn van
de gevolgen ervan.
2. Eigenheid: het moet je eigen beslissing zijn
Geen beslissing onder druk, het moet door je eigen wil zijn en het doel dat de persoon wilt bereiken moet
die ook zelf willen.
Bv. Iemand met verslaving: men kan beargumenteren dat deze zelf de keuzes niet meer maakt maar de
verslaving wel
3. Maturiteit: het bereiken van de geschikte leeftijd
Het bereiken van een leeftijd waarop je de voornaamste factoren die je beslissing zullen beïnvloeden kan
meenemen in je overweging. Iets kan een rationele beslissing zijn, maar je kan nog niet matuur genoeg zijn
om die beslissing te nemen.
Bv. 18-jarig meisje wilt zich laten steriliseren -> dit is een eigen en redelijke beslissing, maar geen mature
want een kinderwens kan met de tijd nog evolueren
Bv. Omtrent hormoonremmende medicijnen, mogen kinderen dit ook?
Vaak liberale ethici
1.1.2.1 GEVAAR VAN ‘SUPERMARKTVRIJHEID’
Sommigen zeggen dat zelfbeschikking geen rekening houdt met een bepaald zelfheidsideaal. Bij
zelfbeschikking maakt het in principe niet uit wat je doet, zolang het voldoet aan de 3 voorwaarden. Dit leidt
tot gevaar van een soort supermarktvrijheid of supermarktmentaliteit; je gaat vanalles uitproberen, maar je
keuzes hebben geen diepgang en duurzaamheid omdat er geen rekening gehouden moet worden met een
zelfheidsideaal.
1.1.2.2 BEPERKING VAN ZELFBESCHIKKING
Opnieuw geldt het schadebeginsel: de overheid mag in dit geval de zelfbeschikking en dus de vrijheid (met
dwang) beperken. In het geval van eigenschade is ingrijpen controversiëler dan bij zelfbepaling. Als een
overheid dit toch doet, dan heet dit hard paternalisme. Ze schendt de zelfbeschikking met als doel
eigenschade te vermijden.
- In sommige gevallen is er weinig kritiek op: bv. reglementen op een bouwwerf
- Andere keren is er soms ook een combinatie van eigenschade en het schadebeginsel
o Bv. mensen die willen surfen bij meer dan 7Bft brengen zichzelf in gevaar, maar ook de
reddingsdiensten. In geval van gezondheidszorg is er ook een maatschappelijke kost.
▪ Er is dus door de overheid een verbod om te gaan surfen bij windkrachten sterker
dan 7Bft en dit is een vorm van hard paternalisme en een beperking van de
zelfbeschikking en zelfbepaling
o Bv. rookvrije gevangenis
3
