FILOSOFIE V/D CW
DEEL 1: VOORGESCHIEDENIS EN HERMEUNTIEK
De CW onderzoeken menselijke expressies en ideeën binnen hun culturele en historische context. Ze
hebben hun oorsprong in eeuwenoude onderzoekstradities. Vanaf de 19e E ontstaan de moderne CW.
Verschillende disciplines ontwikkelden eigen methoden en begrippen.
1. CULTUUR EN CW
Wat zijn CW?
De CW bestuderen verschillende aspecten v menselijke cultuur. Enkele disciplines dat wordt
bestudeerd: ges., kunstges., literatuur- en mediawetenschappen, theologie, etc. De disciplines
verschillen sterk v elkaar:
verschillende onderwerpen
verschillende methoden
verschillende onderzoeksvragen
toch worden ze samen CW genoemd.
De indeling v wetenschappen is niet altijd hetzelfde geweest. Ook de scheiding tussen NW en CW is
historisch ontstaan. VB: Isaac Newton hield zich bezig met natuurkunde theologie en filologie. Er
bestaat discussie over om dat CW minder vaak meten en rekenen is, meestal geen experimenten
uitvoert en vaak werkt met interpretatie en betekenis.
1.1 WAT IS CULTUUR?
Oorsprong + betekenis begrip:
Cultuur werd oorspronkelijk tegenover natuur geplaatst. Het Latijnse woord cultura komt v colere (=
het land bebouwen). Cicero gebruikte de term cultura animi en hiermee bedoelde hij o.a. filosofie.
Vanaf de 18e + 19e E wordt cultuur steeds meer een zelfstandig begrip.
Cultuur wordt vaak opgevat als hoge cultuur of kunst, literatuur plus andere culturele producten. En de
CW gebruikt men meestal een brede betekenis: cultuur is alles wat mensen maken, doen en
produceren + waarin binnen een samenleving betekenis wordt geheven. Het bevat bv.: taal, waarden
en normen, kunst en literatuur + religie.
Cultuur is dus door de mens gemaakt, verbind mensen en veranderd door de ges.
Universalistisch of pluralistisch?
Omdat verschillende volkeren verschillende culturen hebben, ontstaat de vraag: bestaat er één
cultuurbegrip of zijn culturen fundamenteel verschillend? Op die vraag heb je twee visies namelijk:
Universalistisch: er bestaat één algemeen cultuurbegrip dat op verschillende culturen kan
worden toegepast.
Pluralistisch: Er bestaan meerdere culturen die sterk kunnen verschillen v elkaar.
Probleem: Het algemene begrip is ontstaan binnen een cultuur en is dus niet volledig
neutraal.
Descriptief, normatief of prescriptief?
Culturen bevatten waarden, normen en morele overtuigingen waardoor het moeilijk wordt om neutraal
te onderzoeken. Je hebt 3 manieren v onderzoek:
Descriptief = beschrijven hoe iets is.
Normatief = beoordelen wat goed/slecht is
Prescriptief = Hoe iets zou moeten zijn.
Vb:: het vroegere onderscheid tussen beschaafde en primitieve culturen. Dit lijkt
beschrijvend, maar bevat eigenlijk een waardeoordeel.
Cultuur als ‘essentially contested concept’:
Wezenlijk omstreden begrip
,Over cultuur bestaat nooit volledige overeenstemming. Er zijn verschillende ideeën over wat cultuur is,
wat tot een cultuur behoort, hoe ze moeten vergeleken worden, etc. Omdat één universele waarheid
over cultuur moeilijk is moeten onderzoekers hun methoden en uitgangspunten verantwoorden. Ze
moeten uitleggen welke methode en bronnen ze gebruiken, hoe ze tot hun conclusies komen en welke
interpretatie ze geven.
1.2 WAT IS WETENSCHAP?
Behoort tot wetenschapsfilosofie
Wetenschap kan worden opgevat als: systematisch en geordend kennis verzamelen volgens bepaalde
regels. Wetenschappelijke kennis moet de systematisch zijn, volgens een methode worden verkregen,
logisch worden onderbouwd en verantwoord kunnen worden.
Belangrijke wetenschappelijke begrippen:
Empirie = gegevens die We kunnen waarnemen of ervaren.
Methode = de manier waarop onderzoek wordt uitgevoerd.
Logica = regels waarmee wordt bepaald of redeneringen geldig zijn.
Theorie = en logisch samenhangend model v ideeën en veronderstellingen.
Hypothese = en veronderstelling die door onderzoek getest kan worden.
Discipline = een specifiek wetenschappelijk vakgebied. VB: biologie, scheikunde.
Paradigma = de fundamentele ideeën en uitgangspunten binnen een discipline.
1.3 NW EN CW
NW:
De NW onderzoeken de natuurlijke werkelijkheid. Ze zoeken het naar algemene wetten, oorzaken en
regelmatigheden. De methode bestaat uit vaak experimenteren in gecontroleerde omstandigheden,
meten en rekenen, hypotheses testen en resultaten herhalen. Ze krijgen vaak te maken met causale
verbanden: gebeurtenis A veroorzaakt gebeurtenis B. NW wordt nomothetisch genoemd want nomos =
wet.
CW:
De CW onderzoeken cultuur en menselijke producten. Omdat mensen keuzes maken en motieven
hebben, zoek een CW naar redenen, motieven, betekenissen en interpretaties. VB: een roman.
Objectief en subjectief:
Soms wordt gezegd dat NW objectief is en CW subjectief. Maar deze stelling is te eenvoudig. Objectief
is kennis die onafhankelijk zou zijn v/d individuele onderzoeker. Subjectief is kennis die verbonden is
met het perspectief v/d onderzoeker.
1.4 VERSCHILLEN IN DE CW
De CW bestaan uit veel verschillende disciplines en perspectieven. Zoals media en betekenisdragers
(film, literatuur, beeldende kunsten), maatschappij, ges., etc.
Nieuwe onderzoeksthema’s:
Klimaat: onderzoeken hoe klimaat- en milieuproblemen in romans, films en series voorkomen.
Gender: onderzoeken hoe culturen ideeën over mannen, vrouwen, genderrollen en
verwachtingen weergeeft.
Etniciteit en kleur
postkolonialisme: onderzoeken v kolonialisme, slavernij, macht verhoudingen, etc.
VB: Het portret v Oopjen Coppit, geschilderd door Rembrandt, werd vanuit een nieuw
perspectief onderzocht. Haar eerste echtgenoot kwam namelijk uit een familie die rijk
was geworden via een suikerbakkerij die verbonden was met slavernij. Haar tweede
echtgenoot was militair in Brazilië. Nieuwe onderzoeksperspectieven kunnen bestaande
historische kennis anders interpreteren en nieuwe verbanden zichtbaar maken.
1.5 INTERDISCIPLINAIR ONDERZOEK
, Onderzoekers uit verschillende disciplines werken Samen.
Verschillende expertises, verschillende methoden en meerdere perspectieven kunnen zorgen voor
meer inzicht in hetzelfde onderwerp.
Vormen v samenwerking:
Binnen de CW zelf
Röntgenonderzoek + kunstges.: röntgenfoto's kunnen tonen welke wijzigingen werden gemaakt,
hoe een schilderij was opgebouwd, etc.
DNA-onderzoek + archeologie: VB. Een persoon die lange tijd als mannelijke Viking werd
beschouwd bleek een vrouw te zijn.
Digital humanities = informatietechnologie + CW
2. GESSCHIEDENIS V/D CW
2.1-2.3 = niet kennen
2.4 MODERNE CW: FILOSOFISCHE KADERS
De moderne CW ontstaan geleidelijk vanaf de VMT. Een belangrijke ontwikkeling is de historisering v/h
wereldbeeld: men gaat steeds meer beseffen dat ideeën, kennis en cultuur veranderen doorheen de
ges. Aan het einde v/d 17e E ontstaat een debat over de verhouding tussen de klassieken en de
modernen:
In de renaissance werden de klassieke auteurs uit de oudheid als belangrijke autoriteiten
beschouwd.
Door de nieuwe natuurwetenschap v Copernicus en Galilei ontstond het idee dat oude kennis
niet noodzakelijk de maatstaf voor wetenschappelijkheid was.
De modernen zagen wetenschap steeds meer als iets dat door vernieuwing en historische
vooruitgang ontstaat.
Dit debat ging niet alleen over wetenschap, maar ook over de kunsten en humaniora.
De klassieke traditie verloor geleidelijk haar vanzelfsprekende autoriteit. De humaniora
begonnen hun onderwerpen steeds meer historisch te bestuderen.
2.4.1. GIAMBATTISTA VICO
Vico wordt gezien als een belangrijk beginpunt v/d moderne CW. Hij ontwikkelde een nieuwe manier
om cultuur en ges. te begrijpen. Zijn belangrijkste idee is: iets is waar omdat het gemaakt is.
Volgens Vico kunnen mensen cultuur en ges. beter begrijpen dan de natuur, omdat mensen het zelf
hebben voortgebracht en zich erin kunnen herkennen. Hij draagt hierdoor bij aan het ontstaan v/h
moderne historisch besef:
de ges. heeft een begin en een einde;
er kan werkelijk iets nieuws ontstaan;
culturen ontwikkelen zich doorheen de tijd.
Vico ziet beschavingen als cyclisch: opkomst → bloei → verval
2.4.2 IMMANUEL KANT
Kant, een centrale filosoof v/d Verlichting, onderzocht de voorwaarden en grenzen v menselijke kennis.
Hij probeerde de tegenstelling tussen rationalisme (kennis uit verstand) en empirisme (kennis uit
zintuigen) te overbruggen.
Kennis vereist zowel zintuiglijke ervaring als ordening door het verstand.
We kennen alleen de verschijnselen, niet de 'dingen op zichzelf'. Zijn transcendentale filosofie
zoekt naar de noodzakelijke voorwaarden die kennis mogelijk maken, zoals de structuren v/h
menselijk bewustzijn (het transcendentale ik).
2.4.3 ROMANTIEK
De romantiek ontstaat aan het einde v/d 18e E als reactie op de nadruk v/d verlichting op rationaliteit.
De romantiek legt meer nadruk op: emoties, traditie, vrijheid en menselijke creativiteit. De mens is
volgens de romantiek dus niet alleen een rationeel wezen. Verschillende menselijke talenten moeten
zich in harmonie kunnen ontwikkelen. Herder is een belangrijke voorloper v/d romantiek. Hij ziet taal en
, traditie als de basis v culturele identiteit. Hij gebruikt hiervoor het begrip Geist. Geist verwijst naar de
eenheid en samenhang v een volk en zijn cultuur, die vooral in de gedeelde taal tot uitdrukking komt.
2.4.4 HEGEL
Hegel, een vertegenwoordiger v/h Duits idealisme, vond dat tegenstellingen (zoals denken ↔
werkelijkheid) niet los v elkaar moesten blijven bestaan, maar deel uitmaakten v/e groter geheel. Hij
werkte dit uit via de dialectiek: ideeën ontwikkelen zich door hun uitdrukking in de praktijk en
daaropvolgende reflectie.
Vooruitgang ontstaat door tegenstellingen (idee → tegenstelling → nieuw inzicht).
Cultuur en samenleving zijn de verwerkelijking v ideeën. Hegel onderscheidde de subjectieve,
objectieve en absolute geest. Dit leidde tot een sterk geloof in historische vooruitgang en een
geseculariseerd beeld v geschiedenis als ontwikkeling richting een ideaal eindpunt
(historisme/vooruitgangsgeloof)
2.4.5 FRIEDRICH SCHLEIERMACHER
Tijdens de Romantiek veranderde ook het denken over interpretatie. Schleiermacher, de vader v/d
moderne hermeneutiek, breidde het toepassingsgebied uit v religieuze/literaire teksten naar alle
taalgebruik.
Hij onderscheidde losse (dagelijkse) en strikte (onderzoekende) interpretatie.
Methoden omvatten comparatieve (vergelijken) en divinatorische (intuïtieve) interpretatie.
Psychologische interpretatie probeert de bedoelingen v/d auteur te reconstrueren, waarbij de
interpreet de auteur soms beter kan begrijpen dan de auteur zichzelf. De hermeneutische cirkel
werd uitgebreid: tekst ↔ delen ↔ auteur ↔ geheel.
2.5 MODERNE CW: MAATSCHAPPELIJKE ONTWIKKELINGEN
Naast filosofische ontwikkelingen speelden grote maatschappelijke veranderingen een rol in de
opkomst v/d moderne CW, zoals de industriële revolutie en politieke revoluties.
Industriële Revolutie: Leidde tot verstedelijking, opkomst proletariaat, veranderende
machtsverhoudingen en een bredere kijk op cultuur (niet meer alleen elite).
Franse Revolutie en andere revoluties: Veranderden politieke verhoudingen.
Natiestaten: Verhoogden de behoefte aan nationale identiteit (bv. Herder's Volksgeist). Er
ontstond een tegenstelling tussen Franse civilisation (rationaliteit) en Duitse Kultur (diepgang,
traditie).
Kolonialisme: Contact met andere culturen leidde tot kennis, maar ook tot een Europees
zelfbeeld waarbij niet-Europese culturen vaak als minder ontwikkeld werden beschouwd.
Wetenschappen konden bijdragen aan het rechtvaardigen v overheersing.
Wilhelm von Humboldt en Bildung: Hervormde universiteiten met Bildung (brede
persoonlijke vorming) als doel, gericht op autonome burgers. Hij
benadrukte Lehrfreiheit en Lernfreiheit.
Differentiatie v wetenschappen: In de 19e eeuw specialiseerden wetenschappen zich
verder, met de opkomst v nieuwe disciplines. Geschiedenis werd een belangrijke verbindende
geesteswetenschap.
2.6 METHODOLOGIE
In de 19e eeuw werd geschiedschrijving wetenschappelijker. Leopold von Ranke verzette zich tegen
Hegels visie en pleitte voor een positivistische benadering:
Historische feiten zo nauwkeurig mogelijk beschrijven, zonder vooraf bepaalde visie. Johann
Gustav Droysen vond echter dat geschiedschrijving altijd gekleurd is, maar wel
wetenschappelijk te onderzoeken. Hij combineerde filologie, de historische visie v Vico/Herder
en de hermeneutiek v Schleiermacher.
Hermeneutiek werd een methodologie voor historisch onderzoek.
Droysen maakte onderscheid tussen Erklären (verklaren door oorzaken)
en Verstehen (interpreterend begrijpen), een fundamenteel verschil tussen
natuurwetenschappen (NW) en CW. Hij onderscheidde vier stappen in historisch onderzoek:
o Heuristiek: een goede onderzoeksvraag formuleren en bronnen verzamelen.
DEEL 1: VOORGESCHIEDENIS EN HERMEUNTIEK
De CW onderzoeken menselijke expressies en ideeën binnen hun culturele en historische context. Ze
hebben hun oorsprong in eeuwenoude onderzoekstradities. Vanaf de 19e E ontstaan de moderne CW.
Verschillende disciplines ontwikkelden eigen methoden en begrippen.
1. CULTUUR EN CW
Wat zijn CW?
De CW bestuderen verschillende aspecten v menselijke cultuur. Enkele disciplines dat wordt
bestudeerd: ges., kunstges., literatuur- en mediawetenschappen, theologie, etc. De disciplines
verschillen sterk v elkaar:
verschillende onderwerpen
verschillende methoden
verschillende onderzoeksvragen
toch worden ze samen CW genoemd.
De indeling v wetenschappen is niet altijd hetzelfde geweest. Ook de scheiding tussen NW en CW is
historisch ontstaan. VB: Isaac Newton hield zich bezig met natuurkunde theologie en filologie. Er
bestaat discussie over om dat CW minder vaak meten en rekenen is, meestal geen experimenten
uitvoert en vaak werkt met interpretatie en betekenis.
1.1 WAT IS CULTUUR?
Oorsprong + betekenis begrip:
Cultuur werd oorspronkelijk tegenover natuur geplaatst. Het Latijnse woord cultura komt v colere (=
het land bebouwen). Cicero gebruikte de term cultura animi en hiermee bedoelde hij o.a. filosofie.
Vanaf de 18e + 19e E wordt cultuur steeds meer een zelfstandig begrip.
Cultuur wordt vaak opgevat als hoge cultuur of kunst, literatuur plus andere culturele producten. En de
CW gebruikt men meestal een brede betekenis: cultuur is alles wat mensen maken, doen en
produceren + waarin binnen een samenleving betekenis wordt geheven. Het bevat bv.: taal, waarden
en normen, kunst en literatuur + religie.
Cultuur is dus door de mens gemaakt, verbind mensen en veranderd door de ges.
Universalistisch of pluralistisch?
Omdat verschillende volkeren verschillende culturen hebben, ontstaat de vraag: bestaat er één
cultuurbegrip of zijn culturen fundamenteel verschillend? Op die vraag heb je twee visies namelijk:
Universalistisch: er bestaat één algemeen cultuurbegrip dat op verschillende culturen kan
worden toegepast.
Pluralistisch: Er bestaan meerdere culturen die sterk kunnen verschillen v elkaar.
Probleem: Het algemene begrip is ontstaan binnen een cultuur en is dus niet volledig
neutraal.
Descriptief, normatief of prescriptief?
Culturen bevatten waarden, normen en morele overtuigingen waardoor het moeilijk wordt om neutraal
te onderzoeken. Je hebt 3 manieren v onderzoek:
Descriptief = beschrijven hoe iets is.
Normatief = beoordelen wat goed/slecht is
Prescriptief = Hoe iets zou moeten zijn.
Vb:: het vroegere onderscheid tussen beschaafde en primitieve culturen. Dit lijkt
beschrijvend, maar bevat eigenlijk een waardeoordeel.
Cultuur als ‘essentially contested concept’:
Wezenlijk omstreden begrip
,Over cultuur bestaat nooit volledige overeenstemming. Er zijn verschillende ideeën over wat cultuur is,
wat tot een cultuur behoort, hoe ze moeten vergeleken worden, etc. Omdat één universele waarheid
over cultuur moeilijk is moeten onderzoekers hun methoden en uitgangspunten verantwoorden. Ze
moeten uitleggen welke methode en bronnen ze gebruiken, hoe ze tot hun conclusies komen en welke
interpretatie ze geven.
1.2 WAT IS WETENSCHAP?
Behoort tot wetenschapsfilosofie
Wetenschap kan worden opgevat als: systematisch en geordend kennis verzamelen volgens bepaalde
regels. Wetenschappelijke kennis moet de systematisch zijn, volgens een methode worden verkregen,
logisch worden onderbouwd en verantwoord kunnen worden.
Belangrijke wetenschappelijke begrippen:
Empirie = gegevens die We kunnen waarnemen of ervaren.
Methode = de manier waarop onderzoek wordt uitgevoerd.
Logica = regels waarmee wordt bepaald of redeneringen geldig zijn.
Theorie = en logisch samenhangend model v ideeën en veronderstellingen.
Hypothese = en veronderstelling die door onderzoek getest kan worden.
Discipline = een specifiek wetenschappelijk vakgebied. VB: biologie, scheikunde.
Paradigma = de fundamentele ideeën en uitgangspunten binnen een discipline.
1.3 NW EN CW
NW:
De NW onderzoeken de natuurlijke werkelijkheid. Ze zoeken het naar algemene wetten, oorzaken en
regelmatigheden. De methode bestaat uit vaak experimenteren in gecontroleerde omstandigheden,
meten en rekenen, hypotheses testen en resultaten herhalen. Ze krijgen vaak te maken met causale
verbanden: gebeurtenis A veroorzaakt gebeurtenis B. NW wordt nomothetisch genoemd want nomos =
wet.
CW:
De CW onderzoeken cultuur en menselijke producten. Omdat mensen keuzes maken en motieven
hebben, zoek een CW naar redenen, motieven, betekenissen en interpretaties. VB: een roman.
Objectief en subjectief:
Soms wordt gezegd dat NW objectief is en CW subjectief. Maar deze stelling is te eenvoudig. Objectief
is kennis die onafhankelijk zou zijn v/d individuele onderzoeker. Subjectief is kennis die verbonden is
met het perspectief v/d onderzoeker.
1.4 VERSCHILLEN IN DE CW
De CW bestaan uit veel verschillende disciplines en perspectieven. Zoals media en betekenisdragers
(film, literatuur, beeldende kunsten), maatschappij, ges., etc.
Nieuwe onderzoeksthema’s:
Klimaat: onderzoeken hoe klimaat- en milieuproblemen in romans, films en series voorkomen.
Gender: onderzoeken hoe culturen ideeën over mannen, vrouwen, genderrollen en
verwachtingen weergeeft.
Etniciteit en kleur
postkolonialisme: onderzoeken v kolonialisme, slavernij, macht verhoudingen, etc.
VB: Het portret v Oopjen Coppit, geschilderd door Rembrandt, werd vanuit een nieuw
perspectief onderzocht. Haar eerste echtgenoot kwam namelijk uit een familie die rijk
was geworden via een suikerbakkerij die verbonden was met slavernij. Haar tweede
echtgenoot was militair in Brazilië. Nieuwe onderzoeksperspectieven kunnen bestaande
historische kennis anders interpreteren en nieuwe verbanden zichtbaar maken.
1.5 INTERDISCIPLINAIR ONDERZOEK
, Onderzoekers uit verschillende disciplines werken Samen.
Verschillende expertises, verschillende methoden en meerdere perspectieven kunnen zorgen voor
meer inzicht in hetzelfde onderwerp.
Vormen v samenwerking:
Binnen de CW zelf
Röntgenonderzoek + kunstges.: röntgenfoto's kunnen tonen welke wijzigingen werden gemaakt,
hoe een schilderij was opgebouwd, etc.
DNA-onderzoek + archeologie: VB. Een persoon die lange tijd als mannelijke Viking werd
beschouwd bleek een vrouw te zijn.
Digital humanities = informatietechnologie + CW
2. GESSCHIEDENIS V/D CW
2.1-2.3 = niet kennen
2.4 MODERNE CW: FILOSOFISCHE KADERS
De moderne CW ontstaan geleidelijk vanaf de VMT. Een belangrijke ontwikkeling is de historisering v/h
wereldbeeld: men gaat steeds meer beseffen dat ideeën, kennis en cultuur veranderen doorheen de
ges. Aan het einde v/d 17e E ontstaat een debat over de verhouding tussen de klassieken en de
modernen:
In de renaissance werden de klassieke auteurs uit de oudheid als belangrijke autoriteiten
beschouwd.
Door de nieuwe natuurwetenschap v Copernicus en Galilei ontstond het idee dat oude kennis
niet noodzakelijk de maatstaf voor wetenschappelijkheid was.
De modernen zagen wetenschap steeds meer als iets dat door vernieuwing en historische
vooruitgang ontstaat.
Dit debat ging niet alleen over wetenschap, maar ook over de kunsten en humaniora.
De klassieke traditie verloor geleidelijk haar vanzelfsprekende autoriteit. De humaniora
begonnen hun onderwerpen steeds meer historisch te bestuderen.
2.4.1. GIAMBATTISTA VICO
Vico wordt gezien als een belangrijk beginpunt v/d moderne CW. Hij ontwikkelde een nieuwe manier
om cultuur en ges. te begrijpen. Zijn belangrijkste idee is: iets is waar omdat het gemaakt is.
Volgens Vico kunnen mensen cultuur en ges. beter begrijpen dan de natuur, omdat mensen het zelf
hebben voortgebracht en zich erin kunnen herkennen. Hij draagt hierdoor bij aan het ontstaan v/h
moderne historisch besef:
de ges. heeft een begin en een einde;
er kan werkelijk iets nieuws ontstaan;
culturen ontwikkelen zich doorheen de tijd.
Vico ziet beschavingen als cyclisch: opkomst → bloei → verval
2.4.2 IMMANUEL KANT
Kant, een centrale filosoof v/d Verlichting, onderzocht de voorwaarden en grenzen v menselijke kennis.
Hij probeerde de tegenstelling tussen rationalisme (kennis uit verstand) en empirisme (kennis uit
zintuigen) te overbruggen.
Kennis vereist zowel zintuiglijke ervaring als ordening door het verstand.
We kennen alleen de verschijnselen, niet de 'dingen op zichzelf'. Zijn transcendentale filosofie
zoekt naar de noodzakelijke voorwaarden die kennis mogelijk maken, zoals de structuren v/h
menselijk bewustzijn (het transcendentale ik).
2.4.3 ROMANTIEK
De romantiek ontstaat aan het einde v/d 18e E als reactie op de nadruk v/d verlichting op rationaliteit.
De romantiek legt meer nadruk op: emoties, traditie, vrijheid en menselijke creativiteit. De mens is
volgens de romantiek dus niet alleen een rationeel wezen. Verschillende menselijke talenten moeten
zich in harmonie kunnen ontwikkelen. Herder is een belangrijke voorloper v/d romantiek. Hij ziet taal en
, traditie als de basis v culturele identiteit. Hij gebruikt hiervoor het begrip Geist. Geist verwijst naar de
eenheid en samenhang v een volk en zijn cultuur, die vooral in de gedeelde taal tot uitdrukking komt.
2.4.4 HEGEL
Hegel, een vertegenwoordiger v/h Duits idealisme, vond dat tegenstellingen (zoals denken ↔
werkelijkheid) niet los v elkaar moesten blijven bestaan, maar deel uitmaakten v/e groter geheel. Hij
werkte dit uit via de dialectiek: ideeën ontwikkelen zich door hun uitdrukking in de praktijk en
daaropvolgende reflectie.
Vooruitgang ontstaat door tegenstellingen (idee → tegenstelling → nieuw inzicht).
Cultuur en samenleving zijn de verwerkelijking v ideeën. Hegel onderscheidde de subjectieve,
objectieve en absolute geest. Dit leidde tot een sterk geloof in historische vooruitgang en een
geseculariseerd beeld v geschiedenis als ontwikkeling richting een ideaal eindpunt
(historisme/vooruitgangsgeloof)
2.4.5 FRIEDRICH SCHLEIERMACHER
Tijdens de Romantiek veranderde ook het denken over interpretatie. Schleiermacher, de vader v/d
moderne hermeneutiek, breidde het toepassingsgebied uit v religieuze/literaire teksten naar alle
taalgebruik.
Hij onderscheidde losse (dagelijkse) en strikte (onderzoekende) interpretatie.
Methoden omvatten comparatieve (vergelijken) en divinatorische (intuïtieve) interpretatie.
Psychologische interpretatie probeert de bedoelingen v/d auteur te reconstrueren, waarbij de
interpreet de auteur soms beter kan begrijpen dan de auteur zichzelf. De hermeneutische cirkel
werd uitgebreid: tekst ↔ delen ↔ auteur ↔ geheel.
2.5 MODERNE CW: MAATSCHAPPELIJKE ONTWIKKELINGEN
Naast filosofische ontwikkelingen speelden grote maatschappelijke veranderingen een rol in de
opkomst v/d moderne CW, zoals de industriële revolutie en politieke revoluties.
Industriële Revolutie: Leidde tot verstedelijking, opkomst proletariaat, veranderende
machtsverhoudingen en een bredere kijk op cultuur (niet meer alleen elite).
Franse Revolutie en andere revoluties: Veranderden politieke verhoudingen.
Natiestaten: Verhoogden de behoefte aan nationale identiteit (bv. Herder's Volksgeist). Er
ontstond een tegenstelling tussen Franse civilisation (rationaliteit) en Duitse Kultur (diepgang,
traditie).
Kolonialisme: Contact met andere culturen leidde tot kennis, maar ook tot een Europees
zelfbeeld waarbij niet-Europese culturen vaak als minder ontwikkeld werden beschouwd.
Wetenschappen konden bijdragen aan het rechtvaardigen v overheersing.
Wilhelm von Humboldt en Bildung: Hervormde universiteiten met Bildung (brede
persoonlijke vorming) als doel, gericht op autonome burgers. Hij
benadrukte Lehrfreiheit en Lernfreiheit.
Differentiatie v wetenschappen: In de 19e eeuw specialiseerden wetenschappen zich
verder, met de opkomst v nieuwe disciplines. Geschiedenis werd een belangrijke verbindende
geesteswetenschap.
2.6 METHODOLOGIE
In de 19e eeuw werd geschiedschrijving wetenschappelijker. Leopold von Ranke verzette zich tegen
Hegels visie en pleitte voor een positivistische benadering:
Historische feiten zo nauwkeurig mogelijk beschrijven, zonder vooraf bepaalde visie. Johann
Gustav Droysen vond echter dat geschiedschrijving altijd gekleurd is, maar wel
wetenschappelijk te onderzoeken. Hij combineerde filologie, de historische visie v Vico/Herder
en de hermeneutiek v Schleiermacher.
Hermeneutiek werd een methodologie voor historisch onderzoek.
Droysen maakte onderscheid tussen Erklären (verklaren door oorzaken)
en Verstehen (interpreterend begrijpen), een fundamenteel verschil tussen
natuurwetenschappen (NW) en CW. Hij onderscheidde vier stappen in historisch onderzoek:
o Heuristiek: een goede onderzoeksvraag formuleren en bronnen verzamelen.
