Recht
Deel 4: het individu
1. De juridische persoon
1.1 Begrippen
Als men in het recht spreekt over juridische personen gaat het over iets dat of
iemand die drager is van rechten en plichten duidt men ook aan als
‘rechtssubject’
Wanneer een rechtssubject kan deelnemen aan het rechtsverkeer, heeft deze een
juridische persoonlijkheid
In ons rechtssysteem zijn er 2 categorieën juridische personen:
- Alle menselijke wezens. In het recht duidt men mensen aan met de
begrippen natuurlijke persoon of fysieke persoon. Elke levende mens
is een juridisch persoon (maar énkel de levende mens is een juridisch
persoon)
- Verenigingen en vennootschappen met een juridische structuur. In het
recht duidt men deze aan met het begrip rechtspersoon. Het gaat dan
om vzw’s, of om vennootschappen. Zoals een besloten vennootschap (bv),
een naamloze vennootschap (nv), een coöperatieve vennootschap (cv) een
stichting of een publiekrechtelijke rechtspersoon
1.2 De fysieke of natuurlijke persoon
Elke levende mens is een juridisch persoon alle mensen komen als persoon in
aanmerking (ook baby’s, het jonge kind, demente bejaarde, …) elke mens is
drager van rechten en plichten, ongeacht of die mens de rechten al dan niet kan
uitoefenen
Door de geschiedenis heen, is dit niet steeds zo geweest vroeger kon een
mens door slavernij zijn juridische persoonlijkheid verliezen. Ook de burgerlijke
dood, die nog als straf voorzien was in het Burgerlijk Wetboek van 1804, ontnam
de veroordeelde diens burgerlijke rechten. persoon wordt dan ‘rechteloos’ of
‘volgelvrij’ verklaard
Maar énkel de levende mens is een juridisch persoon = andere levende wezens,
zoals dieren, planten, … geen juridische personen kunnen zijn en dus geen
juridische persoonlijkheid kunnen hebben in recht noemt men die
rechtsobjecten (kunnen dus wel voorwerp zijn van recht, maar hebben zelf
geen rechten)
Ook dit was in de vroegere tijden anders onze moderne samenleving kent
uiteraard wel wetgeving rond het dierenwelzijn en dierenbescherming
dergelijke wetgeving komt tot stand in het eigenbelang en voor het welzijn van
de mens.
Dieren genieten van deze bescherming omdat de mens er een emotionele
waarde aan hecht en omdat we respect tonen voor levende wezens dieren
1
,Recht
krijgen hierdoor geen rechten, maar wij als mens leggen ons beperkingen en
verplichtingen op tegenover dieren
Pas heel recent, sinds september 2021, maken we in het Belgisch recht een
onderscheid tussen personen, dieren en voorwerpen
Voor het eerst wordt juridisch erkend dat dieren een gevoelsvermogen en
biologisch vermogen hebben, waar we als rekening mee moeten houden
Het bestaan van de natuurlijke persoon wordt bepaald door biologische gegevens
De natuurlijke persoon als juridische persoon is verbonden aan het menselijk
leven hierdoor is de natuurlijke persoon als juridische persoon ook verbonden
aan het menselijke lichaam
Dit biologische gegeven bepaalt meteen ook de duur van de juridische
persoonlijkheid
1.2.1Het leven
Enkel bij leven kan men drager zijn van rechten en plichten juridisch
persoon begint bij het levend en levensvatbaar geboren worden en eindigt bij
het overlijden bij het overlijden houdt de persoon op persoon te zijn en
krijgt het lichaam het juridisch statuut van lijk
Het begin
Om juridisch te ‘leven’, moet aan 3 voorwaarden voldaan zijn:
1) Geboren worden
Gebeurt door afscheiding van het kind van de moeder door het doorsnijden
van de navelstreng
2) Levend geboren worden
Dit houdt in dat de baby geademd heeft
3) Levensvatbaar zijn
Houdt in dat de noodzakelijke organen moeten functioneren
Als aan deze voorwaarden is voldaan, kan de baby worden ingeschreven in het
geboorteregister en verwerft hij de status van ‘juridisch persoon’ houdt ook in
dat bij overlijden enkel de registratie in het overlijdensregister een einde kan
maken aan deze status
Een embryo of een foetus is dus geen persoon in de juridische betekenis van het
woord en heeft dus nog geen rechten of plichten (uitzonderlijk kunnen er
‘voorwaardelijke rechten’ toegekend worden)
Wettelijk tijdperk van bevruchting = om na te gaan in welke periode een
kind is verwekt, hanteert het recht het vermoeden dat verwekking heeft
plaatsgevonden in een periode van 180 dagen tot 300 dagen voor de
geboorte
Recht wacht dus eert de geboorte af, en telt dan terug om de periode van
verwekking te berekenen wetgeving gaat dus uit van een minimale
zwangerschap van 180 dagen en een maximale zwangerschap van 300 dagen
vermoeden is evenwel weerlegbaar als je medisch kunt aantonen dat de
verwekking buiten die periode heeft plaatsgevonden, het embryo of de foetus
2
,Recht
dezelfde rechten zal krijgen als wanneer de verwekking binnen die periode was
gebeurd
Net zoals een embryo of een foetus geen rechten heeft, is dit ook zo het geval bij
verlies van een kindje tijdens de zwangerschap, bij doodgeboorte of bij neonatale
sterfte. Onder invloed van de tijdsgeest zien we dat de wetgeving rechten van
ouders uitbreidt om het rouwproces te faciliteren
Het einde
Om juridisch ‘dood’ te worden verklaard, moeten 2 voorwaarden zijn vervuld:
- Het overlijden is officieel vastgesteld
Dit gebeurt door een arts
- Het overlijden nis officieel ingeschreven in het overlijdensregister
Dit gebeurt in de gemeente door de ambtenaar van de burgerlijke stand
Met de officiële vaststelling van het overlijden eindigt de mens als natuurlijk
persoon en dus ook als rechtssubject op dat moment valt de nalatenschap
open
Het lichaam van de overledene krijgt her bijzonder juridisch statuut krijgt van
‘lijk’.
Ook het lijk geniet een bijzondere bescherming in het recht respect ten
aanzien van de overledene = gaat over het vervoer, orgaandonatie, de
behandeling van het lijk, autopsie, begrafenis, …
Omdat een lijk noodzakelijk is om een overlijden officieel vast te stellen, heeft de
wetgeving een regeling moeten uitwerken om om te gaan met situaties waarin
het lichaam van iemand niet gevonden wordt
1.2.2Bescherming van het lichaam
Het bestaan van de natuurlijke persoon is verbonden aan zijn lichaam het
menselijk lichaam is bijzonder waardevol in onze samenleving en geniet hierdoor
extra bescherming het heeft een bijzonder juridisch statuut
Het lichaam wordt beschermd zowel (in ruime mate) ten aanzien van andere
personen, als (in mindere mate) tegen de persoon zelf
Bescherming van het lichaam tegen aantasting door anderen
T.o.v. anderen geniet elk lichaam in principe van onschendbaarheid = fysieke
integriteit = houdt in dat anderen niet aan jouw lichaam mogen komen,
tenzij jij hiervoor toestemming geeft, of tenzij er sprake is van een
noodsituatie
Deze fysieke integriteit is een mensenrecht dat we terugvinden in het recht op
leven en lichamelijke integriteit is zo vanzelfsprekend dat het niet in de
Grondwet staat
Recht op leven vinden we wel terug in het Europees Verdrag ter Bescherming van
de Rechten van de Mens en in het Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en
Politieke rechten
Het is wel belangrijk om onderscheid te maken tussen 2 soorten relaties:
3
, Recht
- De relatie tussen personen onderling
In de relatie tussen individuen onderling zijn alle lichamen en individuele
belangen gelijkwaardig een persoon kan niet het eigen lichaam ‘als
belangrijker’ inroepen om aan het lichaam van een ander te raken
Omdat alle lichamen en individuele belangen gelijkwaardig zijn, is in de
relatie tussen individuen toestemming cruciaal het aanraken van
iemands lichaam zonder toestemming is strafbaar
De manier waarop toestemming wordt gegeven, kan leiden tot heel wat
discussie hoe groter de impact op het lichaam, hoe explicieter de
toestemming moet zijn
Er moet sprake zijn van bewuste toestemming en de persoon moet
voldoende matuur zijn om de gevolgen van de toestemming te kunnen
inschatten
Er kan niet voor alles toestemming gegeven worden recht staat niet toe
dat je anderen de toestemming geeft om op jouw lichaam geweld te
plegen, tenzij er juridische grondslag is (bv chirurgische ingrepen,
euthanasie toe te passen en om deel te nemen aan contactsporten)
Heel uitzonderlijk kunnen ook individuen gerechtvaardigde dwang of
geweld toepassen op iemand (bv in de psychiatrie) niet zonder strikt
wettelijk kader, die dient dan als ‘toelating’ van de overheid
Samenvatting
Tussen individuen is er een duidelijk wettelijk kader: de ene raakt niet aan
het lichaam van de ander, tenzij er toestemming is.
Ons lichaam wordt preventief bescherm tegen aantasting door anderen.
Elke aantasting van de fysieke integriteit is ongeoorloofd, hoe miniem ook.
Indien de fysieke integriteit toch wordt aangetast, dan kan dit 2 gevolgen
hebben:
1. Een strafsanctie wegens het misdrijf van vrijwillige of onvrijwillige
slagen en verwondingen
2. Een burgerrechtelijke schadevergoeding
- De relatie tussen de overheid en het individu
In de relatie tussen de overheid en het individu zijn de belagen vaak niet
rechtvaardig individuele belang dat een persoon heeft op zijn fysieke
integriteit, moet worden afgewogen tegen het belang dat door de overheid
wordt beschermen
Vaak treedt de overheid op ter bescherming van het maatschappelijk
belang, wat een hoger belang is dan het belang van 1 individu hierdoor
kan het gerechtvaardigd zijn dat de fysieke integriteit van een persoon,
desnoods met dwang, wordt geschonden in het algemene belang van de
samenleving
De bescherming van het lichaam en zelfbeschikking van het individu
Zelfbeschikkingsrecht = over het lichaam mag eenieder zelf beschikken.
Het is een aantasting van de principiële onaantastbaarheid van het
lichaam. Via recht, moraal en religie worden beperkingen gesteld aan
dit zelfbeschikkingsrecht
Zelfbeschikkingsrecht kan ver gaan als je kijkt naar toepassingen van
zelfverminking en zelfdoding. Deze handelingen zijn niet strafbaar, wel moet de
persoon alleen handelen (al wie meehelpt bij deze handelingen, of aanzet tot
deze handelingen, of deze handelingen mogelijk maakt, is strafbaar
4
Deel 4: het individu
1. De juridische persoon
1.1 Begrippen
Als men in het recht spreekt over juridische personen gaat het over iets dat of
iemand die drager is van rechten en plichten duidt men ook aan als
‘rechtssubject’
Wanneer een rechtssubject kan deelnemen aan het rechtsverkeer, heeft deze een
juridische persoonlijkheid
In ons rechtssysteem zijn er 2 categorieën juridische personen:
- Alle menselijke wezens. In het recht duidt men mensen aan met de
begrippen natuurlijke persoon of fysieke persoon. Elke levende mens
is een juridisch persoon (maar énkel de levende mens is een juridisch
persoon)
- Verenigingen en vennootschappen met een juridische structuur. In het
recht duidt men deze aan met het begrip rechtspersoon. Het gaat dan
om vzw’s, of om vennootschappen. Zoals een besloten vennootschap (bv),
een naamloze vennootschap (nv), een coöperatieve vennootschap (cv) een
stichting of een publiekrechtelijke rechtspersoon
1.2 De fysieke of natuurlijke persoon
Elke levende mens is een juridisch persoon alle mensen komen als persoon in
aanmerking (ook baby’s, het jonge kind, demente bejaarde, …) elke mens is
drager van rechten en plichten, ongeacht of die mens de rechten al dan niet kan
uitoefenen
Door de geschiedenis heen, is dit niet steeds zo geweest vroeger kon een
mens door slavernij zijn juridische persoonlijkheid verliezen. Ook de burgerlijke
dood, die nog als straf voorzien was in het Burgerlijk Wetboek van 1804, ontnam
de veroordeelde diens burgerlijke rechten. persoon wordt dan ‘rechteloos’ of
‘volgelvrij’ verklaard
Maar énkel de levende mens is een juridisch persoon = andere levende wezens,
zoals dieren, planten, … geen juridische personen kunnen zijn en dus geen
juridische persoonlijkheid kunnen hebben in recht noemt men die
rechtsobjecten (kunnen dus wel voorwerp zijn van recht, maar hebben zelf
geen rechten)
Ook dit was in de vroegere tijden anders onze moderne samenleving kent
uiteraard wel wetgeving rond het dierenwelzijn en dierenbescherming
dergelijke wetgeving komt tot stand in het eigenbelang en voor het welzijn van
de mens.
Dieren genieten van deze bescherming omdat de mens er een emotionele
waarde aan hecht en omdat we respect tonen voor levende wezens dieren
1
,Recht
krijgen hierdoor geen rechten, maar wij als mens leggen ons beperkingen en
verplichtingen op tegenover dieren
Pas heel recent, sinds september 2021, maken we in het Belgisch recht een
onderscheid tussen personen, dieren en voorwerpen
Voor het eerst wordt juridisch erkend dat dieren een gevoelsvermogen en
biologisch vermogen hebben, waar we als rekening mee moeten houden
Het bestaan van de natuurlijke persoon wordt bepaald door biologische gegevens
De natuurlijke persoon als juridische persoon is verbonden aan het menselijk
leven hierdoor is de natuurlijke persoon als juridische persoon ook verbonden
aan het menselijke lichaam
Dit biologische gegeven bepaalt meteen ook de duur van de juridische
persoonlijkheid
1.2.1Het leven
Enkel bij leven kan men drager zijn van rechten en plichten juridisch
persoon begint bij het levend en levensvatbaar geboren worden en eindigt bij
het overlijden bij het overlijden houdt de persoon op persoon te zijn en
krijgt het lichaam het juridisch statuut van lijk
Het begin
Om juridisch te ‘leven’, moet aan 3 voorwaarden voldaan zijn:
1) Geboren worden
Gebeurt door afscheiding van het kind van de moeder door het doorsnijden
van de navelstreng
2) Levend geboren worden
Dit houdt in dat de baby geademd heeft
3) Levensvatbaar zijn
Houdt in dat de noodzakelijke organen moeten functioneren
Als aan deze voorwaarden is voldaan, kan de baby worden ingeschreven in het
geboorteregister en verwerft hij de status van ‘juridisch persoon’ houdt ook in
dat bij overlijden enkel de registratie in het overlijdensregister een einde kan
maken aan deze status
Een embryo of een foetus is dus geen persoon in de juridische betekenis van het
woord en heeft dus nog geen rechten of plichten (uitzonderlijk kunnen er
‘voorwaardelijke rechten’ toegekend worden)
Wettelijk tijdperk van bevruchting = om na te gaan in welke periode een
kind is verwekt, hanteert het recht het vermoeden dat verwekking heeft
plaatsgevonden in een periode van 180 dagen tot 300 dagen voor de
geboorte
Recht wacht dus eert de geboorte af, en telt dan terug om de periode van
verwekking te berekenen wetgeving gaat dus uit van een minimale
zwangerschap van 180 dagen en een maximale zwangerschap van 300 dagen
vermoeden is evenwel weerlegbaar als je medisch kunt aantonen dat de
verwekking buiten die periode heeft plaatsgevonden, het embryo of de foetus
2
,Recht
dezelfde rechten zal krijgen als wanneer de verwekking binnen die periode was
gebeurd
Net zoals een embryo of een foetus geen rechten heeft, is dit ook zo het geval bij
verlies van een kindje tijdens de zwangerschap, bij doodgeboorte of bij neonatale
sterfte. Onder invloed van de tijdsgeest zien we dat de wetgeving rechten van
ouders uitbreidt om het rouwproces te faciliteren
Het einde
Om juridisch ‘dood’ te worden verklaard, moeten 2 voorwaarden zijn vervuld:
- Het overlijden is officieel vastgesteld
Dit gebeurt door een arts
- Het overlijden nis officieel ingeschreven in het overlijdensregister
Dit gebeurt in de gemeente door de ambtenaar van de burgerlijke stand
Met de officiële vaststelling van het overlijden eindigt de mens als natuurlijk
persoon en dus ook als rechtssubject op dat moment valt de nalatenschap
open
Het lichaam van de overledene krijgt her bijzonder juridisch statuut krijgt van
‘lijk’.
Ook het lijk geniet een bijzondere bescherming in het recht respect ten
aanzien van de overledene = gaat over het vervoer, orgaandonatie, de
behandeling van het lijk, autopsie, begrafenis, …
Omdat een lijk noodzakelijk is om een overlijden officieel vast te stellen, heeft de
wetgeving een regeling moeten uitwerken om om te gaan met situaties waarin
het lichaam van iemand niet gevonden wordt
1.2.2Bescherming van het lichaam
Het bestaan van de natuurlijke persoon is verbonden aan zijn lichaam het
menselijk lichaam is bijzonder waardevol in onze samenleving en geniet hierdoor
extra bescherming het heeft een bijzonder juridisch statuut
Het lichaam wordt beschermd zowel (in ruime mate) ten aanzien van andere
personen, als (in mindere mate) tegen de persoon zelf
Bescherming van het lichaam tegen aantasting door anderen
T.o.v. anderen geniet elk lichaam in principe van onschendbaarheid = fysieke
integriteit = houdt in dat anderen niet aan jouw lichaam mogen komen,
tenzij jij hiervoor toestemming geeft, of tenzij er sprake is van een
noodsituatie
Deze fysieke integriteit is een mensenrecht dat we terugvinden in het recht op
leven en lichamelijke integriteit is zo vanzelfsprekend dat het niet in de
Grondwet staat
Recht op leven vinden we wel terug in het Europees Verdrag ter Bescherming van
de Rechten van de Mens en in het Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en
Politieke rechten
Het is wel belangrijk om onderscheid te maken tussen 2 soorten relaties:
3
, Recht
- De relatie tussen personen onderling
In de relatie tussen individuen onderling zijn alle lichamen en individuele
belangen gelijkwaardig een persoon kan niet het eigen lichaam ‘als
belangrijker’ inroepen om aan het lichaam van een ander te raken
Omdat alle lichamen en individuele belangen gelijkwaardig zijn, is in de
relatie tussen individuen toestemming cruciaal het aanraken van
iemands lichaam zonder toestemming is strafbaar
De manier waarop toestemming wordt gegeven, kan leiden tot heel wat
discussie hoe groter de impact op het lichaam, hoe explicieter de
toestemming moet zijn
Er moet sprake zijn van bewuste toestemming en de persoon moet
voldoende matuur zijn om de gevolgen van de toestemming te kunnen
inschatten
Er kan niet voor alles toestemming gegeven worden recht staat niet toe
dat je anderen de toestemming geeft om op jouw lichaam geweld te
plegen, tenzij er juridische grondslag is (bv chirurgische ingrepen,
euthanasie toe te passen en om deel te nemen aan contactsporten)
Heel uitzonderlijk kunnen ook individuen gerechtvaardigde dwang of
geweld toepassen op iemand (bv in de psychiatrie) niet zonder strikt
wettelijk kader, die dient dan als ‘toelating’ van de overheid
Samenvatting
Tussen individuen is er een duidelijk wettelijk kader: de ene raakt niet aan
het lichaam van de ander, tenzij er toestemming is.
Ons lichaam wordt preventief bescherm tegen aantasting door anderen.
Elke aantasting van de fysieke integriteit is ongeoorloofd, hoe miniem ook.
Indien de fysieke integriteit toch wordt aangetast, dan kan dit 2 gevolgen
hebben:
1. Een strafsanctie wegens het misdrijf van vrijwillige of onvrijwillige
slagen en verwondingen
2. Een burgerrechtelijke schadevergoeding
- De relatie tussen de overheid en het individu
In de relatie tussen de overheid en het individu zijn de belagen vaak niet
rechtvaardig individuele belang dat een persoon heeft op zijn fysieke
integriteit, moet worden afgewogen tegen het belang dat door de overheid
wordt beschermen
Vaak treedt de overheid op ter bescherming van het maatschappelijk
belang, wat een hoger belang is dan het belang van 1 individu hierdoor
kan het gerechtvaardigd zijn dat de fysieke integriteit van een persoon,
desnoods met dwang, wordt geschonden in het algemene belang van de
samenleving
De bescherming van het lichaam en zelfbeschikking van het individu
Zelfbeschikkingsrecht = over het lichaam mag eenieder zelf beschikken.
Het is een aantasting van de principiële onaantastbaarheid van het
lichaam. Via recht, moraal en religie worden beperkingen gesteld aan
dit zelfbeschikkingsrecht
Zelfbeschikkingsrecht kan ver gaan als je kijkt naar toepassingen van
zelfverminking en zelfdoding. Deze handelingen zijn niet strafbaar, wel moet de
persoon alleen handelen (al wie meehelpt bij deze handelingen, of aanzet tot
deze handelingen, of deze handelingen mogelijk maakt, is strafbaar
4
