DIEREN
G0N05a
2025-2026
SCHAKELPROGRAMMA BIOCHEMIE EN BIOTECHNOLOGIE
Lowie Boels
,Lowie Boels Functionele biologie van dieren
1. INLEIDING TOT DE DIERKUNDE .................................................................................................................. 6
1. INLEIDING: WAT IS LEVEN? ......................................................................................................................................... 6
2. EIGENSCHAPPEN VAN LEVENDE ORGANISME .................................................................................................................... 6
Hiërarchische Organisatie .................................................................................................................................... 6
Centrale Dogma's in de Biologie ............................................................................................................................ 6
Informatie-overdracht en Oorsprong van Leven ...................................................................................................... 7
3. INDELING VAN DE LEVENDE WEZENS ............................................................................................................................. 8
"Dier of Niet?" ...................................................................................................................................................... 8
Wat is een Dier? Genetische basis ......................................................................................................................... 9
Stamboom van het leven ...................................................................................................................................... 9
4. DE ALGEMENE KENMERKEN VAN DIEREN ........................................................................................................................ 9
5. VARIATIES EN EVOLUTIE ............................................................................................................................................ 10
2. DE VROEGE EMBRYONALE ONTWIKKELING EN DE EVOLUTIONAIRE STAMBOOM VAN HET DIERENRIJK ....... 11
1. DE OORSPRONG VAN HET LEVEN (HERHALING)............................................................................................................... 11
2. KLIEVINGSDELINGEN ............................................................................................................................................... 11
Determinerende versus Regulatieve Ontwikkeling ................................................................................................ 12
Organenkaart = fate map .................................................................................................................................... 13
3. GASTRULATIE......................................................................................................................................................... 13
Coeloomvorming................................................................................................................................................ 14
Morfogenese en Neurulatie ................................................................................................................................. 14
4. BORDSCHEMA ................................................................................................................................................... 16
5. KLONEN ............................................................................................................................................................... 16
1. OORSPRONG VAN DE DIEREN .................................................................................................................................... 18
2. DE CRUCIALE EVOLUTIONAIRE SCHARNIERPUNTEN ......................................................................................................... 19
Scharnierpunt 1: De Evolutie van Weefsels .......................................................................................................... 20
Scharnierpunt 2: De Evolutie van Symmetrie ........................................................................................................ 20
Scharnierpunt 3: Evolutie van de Lichaamsholte (Coeloom) en Kiemlagen ............................................................. 21
Scharnierpunt 4: Ontwikkelingspatronen (Embryogenese) .................................................................................... 23
Scharnierpunt 5: Segmentatie ............................................................................................................................. 24
3. KLASSIFICATIE........................................................................................................................................................ 24
Nieuwe grote subgroepen binnen de Protostomia ................................................................................................ 25
De Evolutie van het Zenuwstelsel: Het Ctenophora Debat ..................................................................................... 26
4. DE EVOLUTIE VAN DE DIEREN..................................................................................................................................... 26
5. DE INDELING VAN DE DIEREN ..................................................................................................................................... 28
Parazoa (Geen weefsels) .................................................................................................................................... 28
Radiata (Radiale Eumetazoa) .............................................................................................................................. 28
Bilateria: Xenacoelomorpha................................................................................................................................ 28
Bilateria: Protostomia – Spiralia (Lophotrochozoa) .............................................................................................. 29
Bilateria: Protostomia – Ecdysozoa ..................................................................................................................... 30
Bilateria: Deuterostomia ..................................................................................................................................... 30
3. WEEFSELS ................................................................................................................................................. 33
1. DE VIER PRIMAIRE WEEFSELS .................................................................................................................................... 33
1. Epitheelweefsel (Dekweefsel) .......................................................................................................................... 33
2. Bindweefsel (Steunweefsel) ............................................................................................................................ 35
3. Spierweefsel................................................................................................................................................... 39
4. Zenuwweefsel ................................................................................................................................................ 40
2. WEEFSELKLEURINGEN ......................................................................................................................................... 42
3. VAN ORGANEN TOT ORGAANSTELSELS EN HOMEOSTASE .............................................................................................. 42
4. HET ZENUWSTELSEL ....................................................................................................................................... 43
1. ALGEMENE INDELING EN FUNCTIES .............................................................................................................................. 43
2. EVOLUTIE VAN HET ZENUWSTELSEL .............................................................................................................................. 44
3. HOE GEBEURT COMMUNICATIE IN ZENUWCELLEN ............................................................................................................ 45
1
,Lowie Boels Functionele biologie van dieren
Het rustpotentiaal .............................................................................................................................................. 45
Ontstaan van het membraanpotentiaal (RUSTPOTENTIAAL) .................................................................................. 45
Wat gebeurt er wanneer een neuron gestimuleerd wordt? ..................................................................................... 46
Graded potentialen versus actiepotentialen ......................................................................................................... 48
Neurotoxines en anesthetica .............................................................................................................................. 49
4. IMPULSGELEIDING OVER HET AXON .......................................................................................................................... 50
5. SYNAPTISCHE TRANSMISSIE ................................................................................................................................... 51
Chemische vs. Elektrische Synaps ...................................................................................................................... 51
Postsynaptische Potentialen en Synaptische Integratie ........................................................................................ 52
Categorieën Neurotransmitters ........................................................................................................................... 53
Inwerking van Stoffen, Medicijnen en Toxines ....................................................................................................... 53
6. ONTWIKKELING VAN DE HERSENEN (VERTEBRATEN) ......................................................................................................... 54
Evolutie van de Hersenen (Kaakloze vissen tot Zoogdieren) ................................................................................... 54
Structuur van de Volwassen Zoogdierenhersenen ................................................................................................ 55
7. HET RUGGENMERG EN REFLEXEN ............................................................................................................................... 57
8. ORGANISATIE VAN HET ZENUWSTELSEL ......................................................................................................................... 58
Het PZS bij vertebraten ....................................................................................................................................... 58
Examenvraag - Baroreceptorreflex:...................................................................................................................... 60
5. ZINTUIGEN ..................................................................................................................................................... 61
1. INTRODUCTIE......................................................................................................................................................... 61
2. FOTORECEPTIE ....................................................................................................................................................... 61
Het Camera-oog bij Gewervelden vs. Inktvissen ................................................................................................... 63
Visuele Prikkelgeleiding ...................................................................................................................................... 64
De Fovea en Accommodatie van de Lens ............................................................................................................. 64
Speciale Zicht-aanpassingen .............................................................................................................................. 65
3. MECHANORECEPTOREN ........................................................................................................................................... 66
1. Tastreceptoren ............................................................................................................................................... 66
2. Proprioceptoren ............................................................................................................................................. 68
3. Baroreceptoren .............................................................................................................................................. 68
4. Osmoreceptoren ............................................................................................................................................ 68
5. Geluidsreceptoren & Het Zijlijnsysteem ........................................................................................................... 69
6. Het Evenwichtsorgaan .................................................................................................................................... 70
4. CHEMORECEPTOREN ............................................................................................................................................... 71
Smaak ............................................................................................................................................................... 71
Geur .................................................................................................................................................................. 72
5. THERMORECEPTOREN .............................................................................................................................................. 73
Koude- en Warmtereceptorcellen ....................................................................................................................... 73
Infraroodreceptoren ........................................................................................................................................... 73
Thermoregulatie Signaalweg ............................................................................................................................... 74
6. NOCICEPTOREN (PIJNRECEPTOREN) ........................................................................................................................ 74
7. ELEKTRORECEPTOREN ......................................................................................................................................... 75
8. MAGNETORECEPTOREN ....................................................................................................................................... 75
6. HET HORMONAAL STELSEL ............................................................................................................................. 76
1. INTRODUCTIE:........................................................................................................................................................ 76
2. INTERCELLULAIRE COMMUNICATIE .............................................................................................................................. 76
Endocriene vs. Exocriene Klieren ......................................................................................................................... 76
Doelwitcellen en Receptoren .............................................................................................................................. 77
Hormonen ......................................................................................................................................................... 77
3. ENDOCRIENE KLIEREN.............................................................................................................................................. 80
De hypofyse ....................................................................................................................................................... 80
Hormonen bij Invertebraten (Ongewervelden) ...................................................................................................... 90
4. OVERZICHT ENDOCRIEN SYSTEEM............................................................................................................................... 91
7. STEUN EN BEWEGING .................................................................................................................................... 92
2
, Lowie Boels Functionele biologie van dieren
1. HET BEWEGINGSAPPARAAT EN SOORTEN SKELETTEN ....................................................................................................... 92
Het Hydroskelet ................................................................................................................................................. 92
Het Exoskelet ..................................................................................................................................................... 93
Het Endoskelet................................................................................................................................................... 93
2. BEWEGING / SPIEREN............................................................................................................................................... 95
Diploblastica ..................................................................................................................................................... 95
Triploblastica ..................................................................................................................................................... 95
skeletspieren ..................................................................................................................................................... 96
Energieverbruik en Spiermoeheid ........................................................................................................................ 98
3. VOORTBEWEGING: EVOLUTIONAIRE ADAPTATIES ............................................................................................................. 98
Adaptaties aan het Water .................................................................................................................................... 98
Adaptaties aan het Land ..................................................................................................................................... 99
Adaptaties aan de Lucht ................................................................................................................................... 100
8. SPIJSVERTERINGSTELSEL ............................................................................................................................. 102
1. VOEDINGSSTOFFEN OVERZICHT ............................................................................................................................... 102
Water .............................................................................................................................................................. 102
Macromoleculen: ............................................................................................................................................. 103
Vitaminen ........................................................................................................................................................ 104
Minerale Zouten ............................................................................................................................................... 105
Vezels.............................................................................................................................................................. 105
2. INTRACELLULAIR VS. EXTRACELLULAIR ........................................................................................................................ 105
Doorlopend Spijsverteringskanaal & De 5 Fasen................................................................................................. 106
Spijsvertering bij Insecten ................................................................................................................................. 106
Fysische Fragmentatie...................................................................................................................................... 107
Chemische Vertering (Mond & Slokdarm)........................................................................................................... 107
Neuro-endocriene regulatie van voedselopname en vertering ............................................................................. 111
3. EVOLUTIONAIRE ADAPTATIES (ANATOMIE) .................................................................................................................... 111
Voedselopname methoden ............................................................................................................................... 112
Darmmicrobioom ............................................................................................................................................. 112
9. GASUITWISSELING ...................................................................................................................................... 113
1. SOORTEN ADEMHALING ......................................................................................................................................... 113
2. EXTERNE ADEMHALING ........................................................................................................................................... 113
Gasuitwisseling via de huid en papulae .............................................................................................................. 113
Kieuwen ........................................................................................................................................................... 113
Tracheeën bij insecten ...................................................................................................................................... 114
Huidademhaling ............................................................................................................................................... 114
Longen ............................................................................................................................................................ 115
3. INTERNE ADEMHALING ........................................................................................................................................... 116
Partiële druk .................................................................................................................................................... 116
Neurale regulatie van de ademhaling ................................................................................................................. 116
Longaandoeningen ........................................................................................................................................... 117
Hemoglobine ................................................................................................................................................... 117
Chloride Shift ................................................................................................................................................... 118
4. OVERZICHT VAN 3 TYPES ADEMHALING ....................................................................................................................... 119
10. CIRCULATIE-STELSEL ................................................................................................................................. 120
1. TYPE CIRCULATIE BIJ DIEREN .................................................................................................................................... 120
Kleine/dunne versus grotere dieren ................................................................................................................... 120
Circulatie bij grote dieren: Open versus Gesloten systemen ................................................................................ 120
Evolutie naar dubbele bloedsomloop ................................................................................................................ 121
Hartcyclus en Kleppen bij de mens .................................................................................................................... 122
2. PERIFERE BLOEDSOMLOOP...................................................................................................................................... 124
Bloedvaten ...................................................................................................................................................... 124
3