PSYCHODIAGNOSTIEK 1
DIAGNOSTISCH PROCES
1. DIAGNOSITIEK
1.1ONDERSCHEID DIAGNOSTIEK – INDICATIESTELLING – ZORGINSCHALING
Diagnostiek Het proces van de verzameling, ordening en verwerking van de
beschikbare relevante gegevens vanuit de hulp- of zorgvraag
van een natuurlijke persoon ten behoeve van de zorg.
Beschrijvende Beschrijven van moeilijkheden, context, protectieve factoren uit
diagnostiek verschillende bronnen
Bv: Moeilijkheden ervaren die de levenskwaliteit en het
functioneren belemmeren
Verklarende Streven naar begrijpen en verklaring over hoe klachten
diagnostiek ontwikkeld zijn; hypothesen opstellen
Bv: Niet voldoen aan de (normatieve) verwachtingen van de
omgeving.
Voorschrijvende Brug tussen diagnostisch proces en behandeling/interventies
diagnostiek Bv: Vraag naar aangepaste zorg: ander onderwijs/ specifieke
hulpverlening/ ...
Indicatiestelling Het proces dat op basis van de hulp of zorgvraag van een
natuurlijke persoon en de analyse van de beschikbare relevante
gegevens betreffende die persoon de behoefte aan hulp- en
zorgverlening van die persoon vaststelt.
Zorginschaling Het bepalen van de behoefte aan hulp- en zorgverlening van
een natuurlijke persoon aan de hand van een daarvoor
bestemd meetinstrument.
Wat is er gemeenschappelijk aan de definities diagnostiek en indicatiestelling?
Er is (1) sprake is van een hulp- of zorgvraag die (2) in kaart gebracht en geanalyseerd
wordt, (3) met als finaliteit zorg te kunnen waarmaken.
De termen zijn nauw verweven:
> Ze wijzen op verschillende mogelijke stappen die na aanmelding met een
hulp- of zorgvraag genomen kunnen worden.
Diagnostiek: overkoepelend
Indicatiestelling: Inschatten of iemand in aanmerking komt voor bepaalde
zorg
1.2DIAGNOSTIEK EN ASSESSMENT
Wat is assessment?
> Engels: letterlijk taxatie of beoordeling
> vaak gedoeld op een procedure om iets te beoordelen
Ook tussen de begrippen diagnostiek en assessment kan verwarring ontstaan door het
wisselend gebruik van beide termen in verschillende contexten.
Arbeids- en organisatiepsychologie:
> eerder over assessment wanneer competenties sollicitant worden onderzocht, dan
over een diagnostisch onderzoek
1
, > wordt er bij inschakelen van de zorgbehoefte van personen gesproken over
assessmentinstrumenten, ipv diagnostische instrumenten
Verschillende definities van psychologische assessment
The European Federation of Een systematische methode of procedure om de
Psychologists' Associations psychologische kenmerken van een individu of een
groep individuen, of de prestaties van een individu
of een groep individuen, vast te stellen.
Witteman, van der Heijden, Een cyclisch besluitvormingsproces waarbij een
en Claes diagnostische vraag gedefinieerd wordt en
hypotheses geformuleerd en getest worden op basis
van verzamelde informatie om zo te komen tot een
integratief beeld en indicatiestelling.
(vergelijkbaar: diagnostische cyclus van De Bruyn
en Ruijssenaars)
CONCLUSIE: Het onderscheid tussen assessment en diagnostiek lijkt dus voornamelijk
artificieel van aard.
> AFHANKELIJK van context
OF men hanteert de term in een ruimere betekenis van het woord als het
geheel van processen binnen de diagnostische cyclus
OF men beschouwt het als een specifiek onderdeel van deze cyclus
1.3DIAGNOSTIEK VS CLASSIFICATIE
Diagnosti Een proces waarbij sprake is van een hulp- of zorgvraag die in kaart
ek wordt gebracht en geanalyseerd met als doel het kunnen
waarmaken van zorg.
Uniek gedetailleerd beeld krijgen.
Classificat Algemeen beeld
ie Indelen van personen o.b.v. overeenkomsten met anderen
Louter beschrijvend
Niet verklarend
COMBINATIE diagnostiek en classificatie
> Probleemanalyse (onderkennende diagnostiek) --> kan leiden classificatie (NIET
noodzakelijk geval)
> Classificerende diagnostiek
Hier doelt men steeds op een deel van de onderkennende fase binnen de
diagnostische cyclus, waarbij men als primair doel van de probleemanalyse
het toekennen van een classificatie voor ogen stelt.
CONCLUSIE: classificatie kan een onderdeel zijn van diagnostiek, maar is er niet gelijk
aan
1) Categoriale classificatie
Stoornissen worden in categoriale classificatiesystemen beschreven via vastgelegde
criteria.
Wanneer een persoon aan minimum aantal van deze criteria voldoet, wordt een bepaalde
categorie (diagnose) toegekend.
Dit systeem hanteert een alles-of-niets-benadering:
2
, - Wel voldoende criteria = diagnose
- Niet voldoende criteria = geen diagnose
Kenmerken:
> Deze categorieën zouden volgens het klassieke model inhoudelijk te
onderscheiden zijn en niet overlappen
> Recent: erkend dat de grenzen tussen verschillende categorieën minder strikt
vastliggen dan vroeger werd aangenomen
GEVOLG: dimensionele benadering vindt ook meer en meer zijn intrede
binnen categoriale classificatie
Bv: De International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems,
10de editie en DSM5
2) Dimensionele classificatie
Dimensionele benadering vs. categoriale classificatie
Onderzoek toont aan dat categoriale systemen (DSM, ICD) geen strikt afgebakende
categorieën weerspiegelen.
Psychische stoornissen blijken eerder dimensioneel te zijn: symptomen liggen op een
continuüm in plaats van in aparte hokjes.
Dimensionele modellen benadrukken dat het functioneren bij stoornissen kwalitatief
gelijkaardig is aan normaal functioneren, maar kwantitatief verschillend (meer of minder
van eenzelfde eigenschap).
Kenmerken van de dimensionele benadering
> Functioneren wordt beschreven via dimensies die zowel bij klinische als niet-
klinische populaties voorkomen.
> Elke persoon heeft een unieke positie op elke dimensie.
> Dimensies zijn niet mutueel exclusief: mensen kunnen op meerdere dimensies
tegelijk hoog of laag scoren.
> De benadering gaat uit van continuïteit tussen "normaal" en "pathologisch"
functioneren.
Voorbeelden van dimensionele onderzoeksprogramma’s
RDoC (Research Domain Criteria)
> ontwikkeld door het NIMH; focust op biologische en gedragsmatige systemen.
HiTOP (Hierarchical Taxonomy of Psychopathology)
> ordent psychopathologie op verschillende hiërarchische niveaus (symptomen →
syndromen → bredere spectra).
Beide zijn nog geen klinische classificatiesystemen, maar puur onderzoeksgericht.
Voorbeelden dimensionele instrumenten in de klinische praktijk
3
, Sommige praktische instrumenten bestaan al binnen de dimensionele visie.
ASEBA-vragenlijsten (Achenbach, 2009)
> Beschrijven gedrag en problemen op basis van empirisch bepaalde dimensies
of syndromen.
> Maken gebruik van normen, zodat scores vergeleken kunnen worden met een
relevante normgroep.
> Worden ontwikkeld via een empirische bottom-up benadering:
Start met veel items (over gedrag, emoties, somatische klachten).
Items worden bij grote groepen afgenomen.
Statistische analyses bepalen welke items samen voorkomen → dit
vormt een dimensie.
Dimensies worden benoemd (bv. agressief gedrag) op basis van de
verzamelde items.
2. PSYCHODIAGNOSTISCH PROCES
De empirische cyclus
= een procedure die opgesteld werd om op een wetenschappelijke wijze kennis te
vergaren
= de basis voor psychodiagnostiek --> diagnostisch onderzoek = vorm van toegepast
onderzoek
> Biedt de garantie dat psychodiagnostiek niet op buikgevoel of aannames steunt
MAAR systematisch toepasbaar.
Empirische cyclus bestaat uit 5 stappen:
Ezelsbruggetje:
- ISA: inductie --> specifiek naar algemeen
- DAS: deductie --> algemeen naar specifiek
Bv: Een onderzoeker merkt op dat jongeren minder snel opstaan in de bus om hun plaats
af te geven aan oudere personen (= observatie). De onderzoeker vraagt zich af of
jongeren in het algemeen meer of minder geneigd zijn dan volwassenen om iemand te
helpen die in nood verkeert. De onderzoeker veronderstelt dat jongeren minder geneigd
zijn om te helpen (= inductie) en stelt volgende hypothese op: indien een persoon in
nood verkeert zal een jongere minder snel hulp verlenen dan een volwassene (=
deductie). Er wordt een experiment opgezet waarbij jongeren en volwassenen
geconfronteerd worden met een persoon in nood. De onderzoeker gaat telkens na hoe
4
DIAGNOSTISCH PROCES
1. DIAGNOSITIEK
1.1ONDERSCHEID DIAGNOSTIEK – INDICATIESTELLING – ZORGINSCHALING
Diagnostiek Het proces van de verzameling, ordening en verwerking van de
beschikbare relevante gegevens vanuit de hulp- of zorgvraag
van een natuurlijke persoon ten behoeve van de zorg.
Beschrijvende Beschrijven van moeilijkheden, context, protectieve factoren uit
diagnostiek verschillende bronnen
Bv: Moeilijkheden ervaren die de levenskwaliteit en het
functioneren belemmeren
Verklarende Streven naar begrijpen en verklaring over hoe klachten
diagnostiek ontwikkeld zijn; hypothesen opstellen
Bv: Niet voldoen aan de (normatieve) verwachtingen van de
omgeving.
Voorschrijvende Brug tussen diagnostisch proces en behandeling/interventies
diagnostiek Bv: Vraag naar aangepaste zorg: ander onderwijs/ specifieke
hulpverlening/ ...
Indicatiestelling Het proces dat op basis van de hulp of zorgvraag van een
natuurlijke persoon en de analyse van de beschikbare relevante
gegevens betreffende die persoon de behoefte aan hulp- en
zorgverlening van die persoon vaststelt.
Zorginschaling Het bepalen van de behoefte aan hulp- en zorgverlening van
een natuurlijke persoon aan de hand van een daarvoor
bestemd meetinstrument.
Wat is er gemeenschappelijk aan de definities diagnostiek en indicatiestelling?
Er is (1) sprake is van een hulp- of zorgvraag die (2) in kaart gebracht en geanalyseerd
wordt, (3) met als finaliteit zorg te kunnen waarmaken.
De termen zijn nauw verweven:
> Ze wijzen op verschillende mogelijke stappen die na aanmelding met een
hulp- of zorgvraag genomen kunnen worden.
Diagnostiek: overkoepelend
Indicatiestelling: Inschatten of iemand in aanmerking komt voor bepaalde
zorg
1.2DIAGNOSTIEK EN ASSESSMENT
Wat is assessment?
> Engels: letterlijk taxatie of beoordeling
> vaak gedoeld op een procedure om iets te beoordelen
Ook tussen de begrippen diagnostiek en assessment kan verwarring ontstaan door het
wisselend gebruik van beide termen in verschillende contexten.
Arbeids- en organisatiepsychologie:
> eerder over assessment wanneer competenties sollicitant worden onderzocht, dan
over een diagnostisch onderzoek
1
, > wordt er bij inschakelen van de zorgbehoefte van personen gesproken over
assessmentinstrumenten, ipv diagnostische instrumenten
Verschillende definities van psychologische assessment
The European Federation of Een systematische methode of procedure om de
Psychologists' Associations psychologische kenmerken van een individu of een
groep individuen, of de prestaties van een individu
of een groep individuen, vast te stellen.
Witteman, van der Heijden, Een cyclisch besluitvormingsproces waarbij een
en Claes diagnostische vraag gedefinieerd wordt en
hypotheses geformuleerd en getest worden op basis
van verzamelde informatie om zo te komen tot een
integratief beeld en indicatiestelling.
(vergelijkbaar: diagnostische cyclus van De Bruyn
en Ruijssenaars)
CONCLUSIE: Het onderscheid tussen assessment en diagnostiek lijkt dus voornamelijk
artificieel van aard.
> AFHANKELIJK van context
OF men hanteert de term in een ruimere betekenis van het woord als het
geheel van processen binnen de diagnostische cyclus
OF men beschouwt het als een specifiek onderdeel van deze cyclus
1.3DIAGNOSTIEK VS CLASSIFICATIE
Diagnosti Een proces waarbij sprake is van een hulp- of zorgvraag die in kaart
ek wordt gebracht en geanalyseerd met als doel het kunnen
waarmaken van zorg.
Uniek gedetailleerd beeld krijgen.
Classificat Algemeen beeld
ie Indelen van personen o.b.v. overeenkomsten met anderen
Louter beschrijvend
Niet verklarend
COMBINATIE diagnostiek en classificatie
> Probleemanalyse (onderkennende diagnostiek) --> kan leiden classificatie (NIET
noodzakelijk geval)
> Classificerende diagnostiek
Hier doelt men steeds op een deel van de onderkennende fase binnen de
diagnostische cyclus, waarbij men als primair doel van de probleemanalyse
het toekennen van een classificatie voor ogen stelt.
CONCLUSIE: classificatie kan een onderdeel zijn van diagnostiek, maar is er niet gelijk
aan
1) Categoriale classificatie
Stoornissen worden in categoriale classificatiesystemen beschreven via vastgelegde
criteria.
Wanneer een persoon aan minimum aantal van deze criteria voldoet, wordt een bepaalde
categorie (diagnose) toegekend.
Dit systeem hanteert een alles-of-niets-benadering:
2
, - Wel voldoende criteria = diagnose
- Niet voldoende criteria = geen diagnose
Kenmerken:
> Deze categorieën zouden volgens het klassieke model inhoudelijk te
onderscheiden zijn en niet overlappen
> Recent: erkend dat de grenzen tussen verschillende categorieën minder strikt
vastliggen dan vroeger werd aangenomen
GEVOLG: dimensionele benadering vindt ook meer en meer zijn intrede
binnen categoriale classificatie
Bv: De International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems,
10de editie en DSM5
2) Dimensionele classificatie
Dimensionele benadering vs. categoriale classificatie
Onderzoek toont aan dat categoriale systemen (DSM, ICD) geen strikt afgebakende
categorieën weerspiegelen.
Psychische stoornissen blijken eerder dimensioneel te zijn: symptomen liggen op een
continuüm in plaats van in aparte hokjes.
Dimensionele modellen benadrukken dat het functioneren bij stoornissen kwalitatief
gelijkaardig is aan normaal functioneren, maar kwantitatief verschillend (meer of minder
van eenzelfde eigenschap).
Kenmerken van de dimensionele benadering
> Functioneren wordt beschreven via dimensies die zowel bij klinische als niet-
klinische populaties voorkomen.
> Elke persoon heeft een unieke positie op elke dimensie.
> Dimensies zijn niet mutueel exclusief: mensen kunnen op meerdere dimensies
tegelijk hoog of laag scoren.
> De benadering gaat uit van continuïteit tussen "normaal" en "pathologisch"
functioneren.
Voorbeelden van dimensionele onderzoeksprogramma’s
RDoC (Research Domain Criteria)
> ontwikkeld door het NIMH; focust op biologische en gedragsmatige systemen.
HiTOP (Hierarchical Taxonomy of Psychopathology)
> ordent psychopathologie op verschillende hiërarchische niveaus (symptomen →
syndromen → bredere spectra).
Beide zijn nog geen klinische classificatiesystemen, maar puur onderzoeksgericht.
Voorbeelden dimensionele instrumenten in de klinische praktijk
3
, Sommige praktische instrumenten bestaan al binnen de dimensionele visie.
ASEBA-vragenlijsten (Achenbach, 2009)
> Beschrijven gedrag en problemen op basis van empirisch bepaalde dimensies
of syndromen.
> Maken gebruik van normen, zodat scores vergeleken kunnen worden met een
relevante normgroep.
> Worden ontwikkeld via een empirische bottom-up benadering:
Start met veel items (over gedrag, emoties, somatische klachten).
Items worden bij grote groepen afgenomen.
Statistische analyses bepalen welke items samen voorkomen → dit
vormt een dimensie.
Dimensies worden benoemd (bv. agressief gedrag) op basis van de
verzamelde items.
2. PSYCHODIAGNOSTISCH PROCES
De empirische cyclus
= een procedure die opgesteld werd om op een wetenschappelijke wijze kennis te
vergaren
= de basis voor psychodiagnostiek --> diagnostisch onderzoek = vorm van toegepast
onderzoek
> Biedt de garantie dat psychodiagnostiek niet op buikgevoel of aannames steunt
MAAR systematisch toepasbaar.
Empirische cyclus bestaat uit 5 stappen:
Ezelsbruggetje:
- ISA: inductie --> specifiek naar algemeen
- DAS: deductie --> algemeen naar specifiek
Bv: Een onderzoeker merkt op dat jongeren minder snel opstaan in de bus om hun plaats
af te geven aan oudere personen (= observatie). De onderzoeker vraagt zich af of
jongeren in het algemeen meer of minder geneigd zijn dan volwassenen om iemand te
helpen die in nood verkeert. De onderzoeker veronderstelt dat jongeren minder geneigd
zijn om te helpen (= inductie) en stelt volgende hypothese op: indien een persoon in
nood verkeert zal een jongere minder snel hulp verlenen dan een volwassene (=
deductie). Er wordt een experiment opgezet waarbij jongeren en volwassenen
geconfronteerd worden met een persoon in nood. De onderzoeker gaat telkens na hoe
4
