ONTWIKKELINGSPSYCHOLGIE HOOFDSTUK 1
INLEIDING IN DE ONTWIKKELING VAN HET KIND
1. EEN ORIËNTATIE OP DE ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGIE
Ontwikkelingspsychologie: de wetenschappelijke studie van patronen van groei, verandering en stabiliteit bij
mensen vanaf de conceptie tot en met de late volwassenheid (dood).
1) wetenschappelijke benadering
ontwikkelingsonderzoekers --> hypotheses --> met wetenschappelijke methode theoretische aannames op
systematische manier testen
Wat is het verschil tussen testen van hypotheses en het formuleren van theorieën?
Het testen van hypotheses gebeurt via bepaalde spelregels en het formuleren gebeurt op een meer open
verkennende manier.
CONCLUSIE:
Ontwikkelingsonderzoekers werken volgens een bepaalde systematiek die zei ook kunnen beargumenteren en
verantwoorden
2) gericht op menselijke ontwikkeling
Sommigen richten zich op universele aspecten van de mens, anderen richten zich op het unieke en de
cultuurverschillen.
3) niet alleen bezig met verandering, maar ook met stabiliteit
Enerzijds: vragen af op welke gebieden en in welke periode mensen veranderen
Anderzijds: hoe hun gedrag overeenkomt met eerder gedrag
Er is een samenspel tussen veranderen en stabiel blijven.
4) van conceptie tot de dood
Klassieke ontwikkelingspsychologen: enkel bezig met ontwikkeling van kinderen
Levensloopperspectief: laatste decennia is gebleken dat mensen hun hele leven blijven veranderen en kunnen
blijven leren
1.1 DE REIKWIJDTE VAN HET VAKGEBIED
Ontwikkelingspsychologen houden zich met uiteenlopende onderwerpen bezig
GEVOLG: specialiseren zich in een ontwikkelingsdomein of -fase
1.1.1 ONTWIKKELINGSDOMEINEN BINNEN DE ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGIE
Fysieke ontwikkeling, cognitieve ontwikkeling, sociaal- emotionele ontwikkeling en persoonlijkheidsontwikkeling
KINDEREN
Fysieke ontwikkeling
Kijken invloed van lichaam op ons gedrag .
Bv: hersenen, zenuwstelsel, spieren, zintuigen, behoefte aan eten drinken en slaap
Onderzoeken kunnen gericht zijn op:
- de effecten van ondervoeding op het groeitempo en de motoriek van kinderen
- seksuele rijpingsproces tijdens de adolescentie
1
,Cognitieve ontwikkeling
Zij proberen te begrijpen hoe groei en verandering in intellectuele vermogens tot stand komen en ons gedrag
beïnvloeden.
Houden zich bezig met: denken, leren, geheugen, probleemoplossing en intelligentie
Vragen die ze stellen: Hoe veranderen intellectuele vermogens in de loop van de kindertijd. In hoeverre bestaan
er culturele verschillen in hoe leerlingen omgaan met successen en tegenvallers op school? Hoe herinneren
mensen zich een trauma vanuit de kindertijd?
Sociaal- emotionele ontwikkeling
Gaat over de manier waarop de interacties van mensen en hun sociale relaties in de loop van hun leven groeien,
veranderen en stabiel blijven en om de manier waarop mensen in toenemende mate hun emoties bewust
ervaren en er greep op krijgen
Onderzoekers kunnen kijken naar:
- De effecten van racisme, armoede of scheiding van ouders op de ontwikkeling van kinderen
- De aard van vriendschappen en hoe ze over levensloop veranderen
- Sociaal-emotioneel aspecten van seksuele ontwikkeling zoals stressbeleving onder homoseksuele
adolescenten
Persoonlijkheidsontwikkeling
Kijken ze naar stabiliteit en veranderingen in de karaktereigenschappen die het ene individu van het andere
onderscheiden.
Vragen die ze stellen: Bezit de mens gedurende zijn leven stabiele, duurzame karaktertrekken?
Specialisatie: morele ontwikkeling
Hieraan zien we dat sociaal-emotionele ontwikkeling en persoonlijkheidsontwikkeling zijn sterk aan
elkaar verbonden
• Enerzijds: heeft moreel handelen te maken met karaktereigenschappen
(persoonlijkheidsontwikkeling)
• Anderzijds: heeft moreel handelen te maken met het omgaan met andere mensen (sociaal-
emotionele ontwikkeling)
NUANCE: er is veel verwevenheid in ontwikkelingsdomeinen
2
,1.1.2 ONTWIKKELINGSFASEN EN INDIVIDUELE VERSCHILLEN
Ontwikkelingspsychologen specialiseren zich in ontwikkelingsfasen of leeftijdsgroepen
- Prenatale periode (conceptie tot geboorte)
- Babytijd (geboorte tot 2 jaar)
- Peuter- en kleutertijd (van 2 jaar tot 6 jaar)
- Schooltijd (van 6 jaar tot 12 jaar)
- Adolescentie (van 12 jaar tot 20 jaar) --> periode van geslachtsrijping
• Meisjes rond 11 jaar of 12 jaar
• Jongens rond 13 jaar of 14 jaar
NUANCE: deze globale leeftijdsgroepen of ontwikkelingsfasen zijn sociale constructies, veelal gebaseerd op
Westers onderzoek
Sociale constructie: is een idee over de realiteit dat breed geaccepteerd is, maar afhangt van de maatschappij en
de cultuur op een bepaald moment. De leeftijdsgroepen zijn willekeurig.
Bv: Sommigen periode hebben duidelijk afgebakende grens: de babytijd begint bij de geboorte en de kleutertijd
eindigt als het kind naar groep drie/eerste leerjaar gaat. Het einde van de babytijd in niet zo helder begrensd.
Sommigen zeggen tot de leeftijd van 1 of 1,5 is het een baby en tussen 1 en 2 of 2,5 is het een dreumes. Ook de
overgang tussen schooltijd en adolescentie is moeilijk, omdat deze begint bij biologische veranderingen en dat
begin kan sterk verschillen.
Sommige ontwikkelingspsychologen delen de ontwikkelingsfasen op in meer specifieke ontwikkelingsperioden:
Dreumes Tussen een baby en een peuter.
Prepuberteit Voorafgaand aan puberteit waarin alle (hormonale) veradneringen in het lichaam optreden,
maar nog niet zichtbaar zijn aan de buitenkant.
Ontluikende Loopt van late tienerjaren tot 30 jaar --> focus van 18j tot 25j.
volwassenheid Mensen geen adolescenten meer, maar ook nog niet de verantwoordelijkheden van een
volwassenen.
Nadruk: ontdekken van eigen identiteit
- Periode vol mogelijkheden en ontdekkingen op vlak van werk en liefde.
Tijdstippen van mijlpalen kunnen ook variëren door twee verschillende factoren:
- Biologische oorzaak: de ene mens is sneller volgroeid dan de andere
- Omgevingsfactoren: culturele verschillen
BELANGRIJK: besef dat ontwikkelingspsychologen het vaak over (westerse) gemiddelden hebben --> Wanneer
bereiken kinderen gemiddeld deze mijlpaal?
De variaties worden alleen opmerkelijk als kinderen aanzienlijke afwijkingen van het gemiddelden vertonen
Bv: Als kind later praat, dan kunnen ouders logopedist inschakelen
Bv: Als kind ver voorloopt op gebieden als cognitie, motoriek en taal kunnen ouders of school een
begaafdheidsonderzoek laten doen
1.1.3 DE KOPPELING TUSSEN ONTWIKKELINGSDOMEINEN EN ONTWIKKELINGSFASEN
Door variatie in ontwikkelingsdomeinen en -fasen zijn er specialisten met uiteenlopende achtergronden die je
kunt zien als deskundigen op het gebied van ontwikkelingspsychologie.
Bv: psychologen die gedrag en mentale processen bestuderen, pedagogen, genetici en artsen
3
, Voordelen diversiteit aan specialisten:
- Groot aantal perspectieven die zorgen voor intellectuele rijkdom
- Breed scala aan beroepen kunnen zo welzijn kinderen verhogen
Bv: leerkrachten, verpleegkundigen, sociaal werkers, pedagogisch medewerkers in kinderopvang en
beleidsmakers
2. KINDEREN: VERLEDEN, HEDEN, TOEKOMST
Er is veel veranderd in de man ier waarop we kijken naar kinderen, sinds er wetenschappelijk onderzoek gedaan
is.
2.1 DE TWINTIGSTE EEUW: ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGIE ALS DISCIPLINE
Binnen het opkomend westerse vakgebied ontwikkelingspsychologie zijn verschillende denkers invloedrijk
geweest.
Franse psycholoog Binet (1857-1911)
> Pionierswerk op gebied van intelligentie van kinderen
> Onderzoek naar het geheugen en hoofdrekenen
Hall (1844-1924)
> Eerste die denken en gedrag van kinderen onderzocht met vragenlijsten
> Eerste boek waarin adolescentie als aparte ontwikkelingsperiode werd gezien
• Adolescentie was een periode van s en stress (Sturm und Drang): een fase van emotionele
labiliteit, spanning en beroering, voortkomend uit biologische veranderingen
Vrouwen hebben belangrijke bijdrage geleverd in die tijd over kinder- en jeugdpsychologie
Hollingworth (1886-1939)
> Bekend vanwege bijdrage aan de studie van intelligentietests en hoogbegaafdheid.
> Zij vond dat onderwijs en omgeving meer cruciaal waren dan erfelijke aanleg.
Italiaanse arts en docent Montessori (1870-1952)
> 1907 : opende Montessori-kleuterschool
• Onderwijs was gebaseerd op theorieën over de wijze waarop kinderen op natuurlijke wijze
leren
• ‘leer mij het zelf te doen’
Eerste helft 20e eeuw: trend enorme invloed op ons inzicht in de kinderlijke ontwikkeling
- Start van langdurige, systematische en grootschalige onderzoeken naar kinderen en hun ontwikkeling de
rest van hun leven
Begin jaren 20 start:
- Genetic Studies of Genius later bekend las Terman Study of the Gigted aan Stanford University
Vraagstukken bij de thema’s van de ontwikkelingspsychologie
- Fels Research Institute Study
- Berkeley Growth and Guidance Studies (inzichten in groei)
Gemeenschappelijk doel wetenschappers: de aard van groei, verandering en stabiliteit tijdens kindertijd en
adolescentie op een wetenschappelijke manier bestuderen
4
INLEIDING IN DE ONTWIKKELING VAN HET KIND
1. EEN ORIËNTATIE OP DE ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGIE
Ontwikkelingspsychologie: de wetenschappelijke studie van patronen van groei, verandering en stabiliteit bij
mensen vanaf de conceptie tot en met de late volwassenheid (dood).
1) wetenschappelijke benadering
ontwikkelingsonderzoekers --> hypotheses --> met wetenschappelijke methode theoretische aannames op
systematische manier testen
Wat is het verschil tussen testen van hypotheses en het formuleren van theorieën?
Het testen van hypotheses gebeurt via bepaalde spelregels en het formuleren gebeurt op een meer open
verkennende manier.
CONCLUSIE:
Ontwikkelingsonderzoekers werken volgens een bepaalde systematiek die zei ook kunnen beargumenteren en
verantwoorden
2) gericht op menselijke ontwikkeling
Sommigen richten zich op universele aspecten van de mens, anderen richten zich op het unieke en de
cultuurverschillen.
3) niet alleen bezig met verandering, maar ook met stabiliteit
Enerzijds: vragen af op welke gebieden en in welke periode mensen veranderen
Anderzijds: hoe hun gedrag overeenkomt met eerder gedrag
Er is een samenspel tussen veranderen en stabiel blijven.
4) van conceptie tot de dood
Klassieke ontwikkelingspsychologen: enkel bezig met ontwikkeling van kinderen
Levensloopperspectief: laatste decennia is gebleken dat mensen hun hele leven blijven veranderen en kunnen
blijven leren
1.1 DE REIKWIJDTE VAN HET VAKGEBIED
Ontwikkelingspsychologen houden zich met uiteenlopende onderwerpen bezig
GEVOLG: specialiseren zich in een ontwikkelingsdomein of -fase
1.1.1 ONTWIKKELINGSDOMEINEN BINNEN DE ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGIE
Fysieke ontwikkeling, cognitieve ontwikkeling, sociaal- emotionele ontwikkeling en persoonlijkheidsontwikkeling
KINDEREN
Fysieke ontwikkeling
Kijken invloed van lichaam op ons gedrag .
Bv: hersenen, zenuwstelsel, spieren, zintuigen, behoefte aan eten drinken en slaap
Onderzoeken kunnen gericht zijn op:
- de effecten van ondervoeding op het groeitempo en de motoriek van kinderen
- seksuele rijpingsproces tijdens de adolescentie
1
,Cognitieve ontwikkeling
Zij proberen te begrijpen hoe groei en verandering in intellectuele vermogens tot stand komen en ons gedrag
beïnvloeden.
Houden zich bezig met: denken, leren, geheugen, probleemoplossing en intelligentie
Vragen die ze stellen: Hoe veranderen intellectuele vermogens in de loop van de kindertijd. In hoeverre bestaan
er culturele verschillen in hoe leerlingen omgaan met successen en tegenvallers op school? Hoe herinneren
mensen zich een trauma vanuit de kindertijd?
Sociaal- emotionele ontwikkeling
Gaat over de manier waarop de interacties van mensen en hun sociale relaties in de loop van hun leven groeien,
veranderen en stabiel blijven en om de manier waarop mensen in toenemende mate hun emoties bewust
ervaren en er greep op krijgen
Onderzoekers kunnen kijken naar:
- De effecten van racisme, armoede of scheiding van ouders op de ontwikkeling van kinderen
- De aard van vriendschappen en hoe ze over levensloop veranderen
- Sociaal-emotioneel aspecten van seksuele ontwikkeling zoals stressbeleving onder homoseksuele
adolescenten
Persoonlijkheidsontwikkeling
Kijken ze naar stabiliteit en veranderingen in de karaktereigenschappen die het ene individu van het andere
onderscheiden.
Vragen die ze stellen: Bezit de mens gedurende zijn leven stabiele, duurzame karaktertrekken?
Specialisatie: morele ontwikkeling
Hieraan zien we dat sociaal-emotionele ontwikkeling en persoonlijkheidsontwikkeling zijn sterk aan
elkaar verbonden
• Enerzijds: heeft moreel handelen te maken met karaktereigenschappen
(persoonlijkheidsontwikkeling)
• Anderzijds: heeft moreel handelen te maken met het omgaan met andere mensen (sociaal-
emotionele ontwikkeling)
NUANCE: er is veel verwevenheid in ontwikkelingsdomeinen
2
,1.1.2 ONTWIKKELINGSFASEN EN INDIVIDUELE VERSCHILLEN
Ontwikkelingspsychologen specialiseren zich in ontwikkelingsfasen of leeftijdsgroepen
- Prenatale periode (conceptie tot geboorte)
- Babytijd (geboorte tot 2 jaar)
- Peuter- en kleutertijd (van 2 jaar tot 6 jaar)
- Schooltijd (van 6 jaar tot 12 jaar)
- Adolescentie (van 12 jaar tot 20 jaar) --> periode van geslachtsrijping
• Meisjes rond 11 jaar of 12 jaar
• Jongens rond 13 jaar of 14 jaar
NUANCE: deze globale leeftijdsgroepen of ontwikkelingsfasen zijn sociale constructies, veelal gebaseerd op
Westers onderzoek
Sociale constructie: is een idee over de realiteit dat breed geaccepteerd is, maar afhangt van de maatschappij en
de cultuur op een bepaald moment. De leeftijdsgroepen zijn willekeurig.
Bv: Sommigen periode hebben duidelijk afgebakende grens: de babytijd begint bij de geboorte en de kleutertijd
eindigt als het kind naar groep drie/eerste leerjaar gaat. Het einde van de babytijd in niet zo helder begrensd.
Sommigen zeggen tot de leeftijd van 1 of 1,5 is het een baby en tussen 1 en 2 of 2,5 is het een dreumes. Ook de
overgang tussen schooltijd en adolescentie is moeilijk, omdat deze begint bij biologische veranderingen en dat
begin kan sterk verschillen.
Sommige ontwikkelingspsychologen delen de ontwikkelingsfasen op in meer specifieke ontwikkelingsperioden:
Dreumes Tussen een baby en een peuter.
Prepuberteit Voorafgaand aan puberteit waarin alle (hormonale) veradneringen in het lichaam optreden,
maar nog niet zichtbaar zijn aan de buitenkant.
Ontluikende Loopt van late tienerjaren tot 30 jaar --> focus van 18j tot 25j.
volwassenheid Mensen geen adolescenten meer, maar ook nog niet de verantwoordelijkheden van een
volwassenen.
Nadruk: ontdekken van eigen identiteit
- Periode vol mogelijkheden en ontdekkingen op vlak van werk en liefde.
Tijdstippen van mijlpalen kunnen ook variëren door twee verschillende factoren:
- Biologische oorzaak: de ene mens is sneller volgroeid dan de andere
- Omgevingsfactoren: culturele verschillen
BELANGRIJK: besef dat ontwikkelingspsychologen het vaak over (westerse) gemiddelden hebben --> Wanneer
bereiken kinderen gemiddeld deze mijlpaal?
De variaties worden alleen opmerkelijk als kinderen aanzienlijke afwijkingen van het gemiddelden vertonen
Bv: Als kind later praat, dan kunnen ouders logopedist inschakelen
Bv: Als kind ver voorloopt op gebieden als cognitie, motoriek en taal kunnen ouders of school een
begaafdheidsonderzoek laten doen
1.1.3 DE KOPPELING TUSSEN ONTWIKKELINGSDOMEINEN EN ONTWIKKELINGSFASEN
Door variatie in ontwikkelingsdomeinen en -fasen zijn er specialisten met uiteenlopende achtergronden die je
kunt zien als deskundigen op het gebied van ontwikkelingspsychologie.
Bv: psychologen die gedrag en mentale processen bestuderen, pedagogen, genetici en artsen
3
, Voordelen diversiteit aan specialisten:
- Groot aantal perspectieven die zorgen voor intellectuele rijkdom
- Breed scala aan beroepen kunnen zo welzijn kinderen verhogen
Bv: leerkrachten, verpleegkundigen, sociaal werkers, pedagogisch medewerkers in kinderopvang en
beleidsmakers
2. KINDEREN: VERLEDEN, HEDEN, TOEKOMST
Er is veel veranderd in de man ier waarop we kijken naar kinderen, sinds er wetenschappelijk onderzoek gedaan
is.
2.1 DE TWINTIGSTE EEUW: ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGIE ALS DISCIPLINE
Binnen het opkomend westerse vakgebied ontwikkelingspsychologie zijn verschillende denkers invloedrijk
geweest.
Franse psycholoog Binet (1857-1911)
> Pionierswerk op gebied van intelligentie van kinderen
> Onderzoek naar het geheugen en hoofdrekenen
Hall (1844-1924)
> Eerste die denken en gedrag van kinderen onderzocht met vragenlijsten
> Eerste boek waarin adolescentie als aparte ontwikkelingsperiode werd gezien
• Adolescentie was een periode van s en stress (Sturm und Drang): een fase van emotionele
labiliteit, spanning en beroering, voortkomend uit biologische veranderingen
Vrouwen hebben belangrijke bijdrage geleverd in die tijd over kinder- en jeugdpsychologie
Hollingworth (1886-1939)
> Bekend vanwege bijdrage aan de studie van intelligentietests en hoogbegaafdheid.
> Zij vond dat onderwijs en omgeving meer cruciaal waren dan erfelijke aanleg.
Italiaanse arts en docent Montessori (1870-1952)
> 1907 : opende Montessori-kleuterschool
• Onderwijs was gebaseerd op theorieën over de wijze waarop kinderen op natuurlijke wijze
leren
• ‘leer mij het zelf te doen’
Eerste helft 20e eeuw: trend enorme invloed op ons inzicht in de kinderlijke ontwikkeling
- Start van langdurige, systematische en grootschalige onderzoeken naar kinderen en hun ontwikkeling de
rest van hun leven
Begin jaren 20 start:
- Genetic Studies of Genius later bekend las Terman Study of the Gigted aan Stanford University
Vraagstukken bij de thema’s van de ontwikkelingspsychologie
- Fels Research Institute Study
- Berkeley Growth and Guidance Studies (inzichten in groei)
Gemeenschappelijk doel wetenschappers: de aard van groei, verandering en stabiliteit tijdens kindertijd en
adolescentie op een wetenschappelijke manier bestuderen
4
