BUITENLANDSE
RECHTSSTELSELS 2025-2026
FRANS RECHT
INHOUD:
- HOOFDSTUK 1. HISTORSCHE CONTEXT
- HOOFDSTUK 2. RECHTSBRONNEN
- HOOFDSTUK 3. STAATSSTRUCTUUR EN INSTELLINGEN
HOOFDSTUK 1. HISTORISCHE CONTEXT
Onderdeel van het (West-)Romeinse rijk
- Initieel gebruiken en gewoonten van de verschillende Keltische
volksstammen
- Nadien quasi-universele toepassing van het Romeinse recht
• 212 n.c.: Constitutio Antoniniana geeft Romeinse burgerrechten
aan alle vrije inwoners van het Romeinse rijk = belangrijk document
want eerste keer in de westerse rechtsgeschiedenis dat 1 document aan
alle burgers rechten verleende ongeacht waar ze woonden in het rijk
• Iedereen is gelijk voor zover het dezelfde inwoners betreft van het
zelfde rijk
• Vrije inwoners: bijzondere groep mensen, mannen en romeinse burgers,
NIET de vrouwen en de slaven
476: val van het West-Romeinse rijk
- Gevolgen voor Frankrijk want Frans grondgebied behoorde niet meer tot het
Romeinse recht
- Verbrokkeling van het grondgebied en van het recht
• Noorden: Romeins recht wordt grotendeels verdrongen door het
Bourgondische,
Frankische en Normandische gewoonterecht, men greep terug naar de
gewoonterechtelijke gebruiken die voor het Romeinse recht van
toepassing was
= pays de droit coutumier (= het land van het gewoonterecht)
o Personele toepassing van het recht: tot welke volkstam je
behoort, bepaalt welk recht er wordt toegepast
o Vnl. mondelinge overlevering, soms opgetekend in teksten
• Zuiden: traditie van het Romeins recht blijft grotendeels bewaard
= pays de droit écrit (= geschreven Romeinse recht dat men
opnieuw probeerde uit te geven
o Lokale koningen verzamelen de geldende Romeinse regels
en geven deze opnieuw uit in wetboeken
o Migratie en gemengde huwelijken bemoeilijken de personele
toepassing van het recht (meer mobiliteit tussen de
stammen)
8e-18e eeuw: tijdperk van de Franse Koningen
1
, - 8e-9e eeuw: Karel de Grote herenigde het Frankische (d.i. het West-Romeinse)
rijk
- 843: Verdrag van Verdun
• Verdeling van het Frankische rijk onder de drie zonen van Lodewijk I, de
zoon van
Karel De Grote
• Creatie van het West-Frankische rijk, de voorloper van Frankrijk
= blauwprint van wat later Frankrijk en Duitsland
zal worden en ook de kiem van de twist tussen de 2
naties die gedurende eeuwen zal bestaan!!!
- Blauwe deel: Frankrijk
- Oranje deel: Duitsland
- 9e-16e eeuw: feodaliteit, met geleidelijke centralisatie (‘ancien régime’)
• Feodaliteit: leenman krijgt beheer (incl. rechtspraak) over gebieden, in
ruil voor loyaliteit en militaire steun aan leenheer. De effectieve macht
gaat uit van de leenheer en niet de koning. De leenheer kreeg beheer
over de gebieden inclusief de rechtspraak.
• Recht blijft lang zeer verbrokkeld (supra: pays de droit coutumier vs.
pays de droit écrit)
o Koning had lange tijd zwakke positie, met weinig legislatieve
bevoegdheden, wat verbrokkeling versterkte. Weinig centrale
macht bij de koning.
o Ondersteuning gewoonterecht door Franse Koningen.
Bewuste strategie om afstand te nemen van de Duitse keizers,
die steunden op het Romeinse recht. Bewuste keuze om niet aan
rechtseenmaking te doen om een verschil te creëren.
• Beperkte eenmaking van rechtspraak door de koninklijke
rechtbanken (vanaf 13e eeuw) men evolueerde naar centralisatie door
de rechtspraak
o Grote invloed van het Parlement de Paris: belangrijkste Franse
rechtbank
Bevoegd voor grote delen van het grondgebied
Burgers gingen hun conflicten voorleggen aan die
rechtbanken en in toenemende maten gingen ze toepassing
maken van de grootste gewoonterechtelijke regels
(coutume de Paris)
Interpretatie van de verschillende coutumes in het licht van
de eigen Coutume de Paris
→ Voorzichtige start van rechtseenmaking
Rechters gerekruteerd uit advocaten
→ Pragmatische ontwikkeling van het Franse recht
(i.t.t. Duits recht: ontwikkeld door professoren aan
universiteiten)
Recht gemaakt door de mensen die met hun voeten in de
praktijk staan, gecreëerd door practici
→ BELANGRIJK: om onderscheid te maken met
Duitsland: Duits recht ontwikkelt door professoren aan
universiteiten, systematisch en abstract recht, invloed
HRR en RR)
- 17e-18e eeuw: feodaliteit, maar sterkere centralisatie (‘ancien régime’)
2
, • Grotere koninklijke macht. Wetgevende bevoegdheid over het hele
land d.m.v. ordonnances (ordonnances hebben nu een andere
invulling in het Franse recht)
o Monarchie van goddelijk recht (koning gezalfd te Reims): gezag
komt van boven
o Wet = wil koning = goddelijke wil (maar voortdurende spanning
kerk vs. koning) De wil van de koning was de wet want hij
presenteerde zich als een soort van God)
o “Absolutisme”: absolute soevereiniteit van de koning
“L’état, c’est moi” (Lodewijk XIV)
o Gewoonterecht (droit coutumier) is theoretisch ondergeschikt aan
de wet (vroeger: dominante regels)
o Zo eerste codificaties (bv. handelsrecht, zeerecht) (Frankrijk was
een pionier op dit vlak)
3
, Franse revolutie (1789) tot 1958
- Bepalend moment in de rechtsgeschiedenis en wereldgeschiedenis
- Breuk met de maatschappelijke en staatkundige organisatie van het ancien
régime
• Ten tijde van het AR: wil van de koning want koning = God
• Franse revolutie: niet wil van de koning centraal maar de wil van de
natie, van de staat
• Enorme paradigma wissel: van een sterke man die alles bepaalt naar
het volk die de macht heeft en samen de natie vormt
• Hierdoor wordt de wet, de wil van de natie en daarom staat die centraal
- Macht aan het volk: wet = wil van de natie = centraal → légicentrisme
(<> absolutisme)
- Soevereiniteit van de natie
Ineens radicale breuk met alles wat het AR was: alle instituties
veranderd, de vorst onthoofd, staat heruitvinden en het recht
helemaal veranderd
- Grote wetgevende activiteit: veel wetteksten geschreven die nu nog
altijd relevant zijn
• Déclaration des Droits de l’Homme et du Citoyen (1789;
preambule Grondwet)
o = basisdocument dat erna nog veel andere documenten heeft
geïnspireerd
o Wetgevende verankering van de waarden Franse revolutie: liberté,
égalité, fraternité
o Zeer invloedrijk; bv. voor Belgische Grondwet, (UVRM), (EVRM)
• Grondwet (1791): institutionele hervormingen, relatieve scheiding
der machten, bescherming burger via grondrechten. Hierin staan de
krijtlijnen van de Franse staat zoals we die vandaag kennen.
• Napoleontische codificaties: Code civil (1804), Code de procédure
civil (1806),
Code de commerce (1807), Code d’instruction criminelle (1808), Code
pénal (1810)
- Geen grondwettelijke controle: de facto wet boven grondwet
• Het légicentrisme is in deze periode zeer ver doorgedreven: er was een
Gw maar geen grondwettelijke waakhond. Geen afdwinging van de Gw
en geen GwH
- Eén centrale beroepsinstantie (Tribunal de cassation) i.p.v. regionale
parlementen
- Hervorming van de Franse administratie. Centralisatie blijft, maar wordt
anders
georganiseerd (departementen met bestuursautonomie)
• Idee van centralisatie bleef bestaan
• Op bestuurlijk vlak: decentralisatie, departementen met
bestuursautonomie maar slechts administratief, GEEN wetgevende
bevoegdheden meer
- Periode van instabiliteit. Van grondwettelijke monarchie (1791) naar
Republiek (1793),
maar veel achtereenvolgende, meestal vrij kortstondige regimes (1ère
République, 1er Empire, Restauration, Monarchie de juillet, 2ème République,
2ème Empire, 3ème République, Duitse bezetting en Vichy regime, 4ème
République) Veel staatsvormen uitgeprobeerd, de staat was opzoek naar
zichzelf en op zoek naar een staatsvorm (niet allemaal kennen)
• 1er Empire (keizerrijk) (1804-1815): tijdelijke stabiliteit onder Napoleon
4
RECHTSSTELSELS 2025-2026
FRANS RECHT
INHOUD:
- HOOFDSTUK 1. HISTORSCHE CONTEXT
- HOOFDSTUK 2. RECHTSBRONNEN
- HOOFDSTUK 3. STAATSSTRUCTUUR EN INSTELLINGEN
HOOFDSTUK 1. HISTORISCHE CONTEXT
Onderdeel van het (West-)Romeinse rijk
- Initieel gebruiken en gewoonten van de verschillende Keltische
volksstammen
- Nadien quasi-universele toepassing van het Romeinse recht
• 212 n.c.: Constitutio Antoniniana geeft Romeinse burgerrechten
aan alle vrije inwoners van het Romeinse rijk = belangrijk document
want eerste keer in de westerse rechtsgeschiedenis dat 1 document aan
alle burgers rechten verleende ongeacht waar ze woonden in het rijk
• Iedereen is gelijk voor zover het dezelfde inwoners betreft van het
zelfde rijk
• Vrije inwoners: bijzondere groep mensen, mannen en romeinse burgers,
NIET de vrouwen en de slaven
476: val van het West-Romeinse rijk
- Gevolgen voor Frankrijk want Frans grondgebied behoorde niet meer tot het
Romeinse recht
- Verbrokkeling van het grondgebied en van het recht
• Noorden: Romeins recht wordt grotendeels verdrongen door het
Bourgondische,
Frankische en Normandische gewoonterecht, men greep terug naar de
gewoonterechtelijke gebruiken die voor het Romeinse recht van
toepassing was
= pays de droit coutumier (= het land van het gewoonterecht)
o Personele toepassing van het recht: tot welke volkstam je
behoort, bepaalt welk recht er wordt toegepast
o Vnl. mondelinge overlevering, soms opgetekend in teksten
• Zuiden: traditie van het Romeins recht blijft grotendeels bewaard
= pays de droit écrit (= geschreven Romeinse recht dat men
opnieuw probeerde uit te geven
o Lokale koningen verzamelen de geldende Romeinse regels
en geven deze opnieuw uit in wetboeken
o Migratie en gemengde huwelijken bemoeilijken de personele
toepassing van het recht (meer mobiliteit tussen de
stammen)
8e-18e eeuw: tijdperk van de Franse Koningen
1
, - 8e-9e eeuw: Karel de Grote herenigde het Frankische (d.i. het West-Romeinse)
rijk
- 843: Verdrag van Verdun
• Verdeling van het Frankische rijk onder de drie zonen van Lodewijk I, de
zoon van
Karel De Grote
• Creatie van het West-Frankische rijk, de voorloper van Frankrijk
= blauwprint van wat later Frankrijk en Duitsland
zal worden en ook de kiem van de twist tussen de 2
naties die gedurende eeuwen zal bestaan!!!
- Blauwe deel: Frankrijk
- Oranje deel: Duitsland
- 9e-16e eeuw: feodaliteit, met geleidelijke centralisatie (‘ancien régime’)
• Feodaliteit: leenman krijgt beheer (incl. rechtspraak) over gebieden, in
ruil voor loyaliteit en militaire steun aan leenheer. De effectieve macht
gaat uit van de leenheer en niet de koning. De leenheer kreeg beheer
over de gebieden inclusief de rechtspraak.
• Recht blijft lang zeer verbrokkeld (supra: pays de droit coutumier vs.
pays de droit écrit)
o Koning had lange tijd zwakke positie, met weinig legislatieve
bevoegdheden, wat verbrokkeling versterkte. Weinig centrale
macht bij de koning.
o Ondersteuning gewoonterecht door Franse Koningen.
Bewuste strategie om afstand te nemen van de Duitse keizers,
die steunden op het Romeinse recht. Bewuste keuze om niet aan
rechtseenmaking te doen om een verschil te creëren.
• Beperkte eenmaking van rechtspraak door de koninklijke
rechtbanken (vanaf 13e eeuw) men evolueerde naar centralisatie door
de rechtspraak
o Grote invloed van het Parlement de Paris: belangrijkste Franse
rechtbank
Bevoegd voor grote delen van het grondgebied
Burgers gingen hun conflicten voorleggen aan die
rechtbanken en in toenemende maten gingen ze toepassing
maken van de grootste gewoonterechtelijke regels
(coutume de Paris)
Interpretatie van de verschillende coutumes in het licht van
de eigen Coutume de Paris
→ Voorzichtige start van rechtseenmaking
Rechters gerekruteerd uit advocaten
→ Pragmatische ontwikkeling van het Franse recht
(i.t.t. Duits recht: ontwikkeld door professoren aan
universiteiten)
Recht gemaakt door de mensen die met hun voeten in de
praktijk staan, gecreëerd door practici
→ BELANGRIJK: om onderscheid te maken met
Duitsland: Duits recht ontwikkelt door professoren aan
universiteiten, systematisch en abstract recht, invloed
HRR en RR)
- 17e-18e eeuw: feodaliteit, maar sterkere centralisatie (‘ancien régime’)
2
, • Grotere koninklijke macht. Wetgevende bevoegdheid over het hele
land d.m.v. ordonnances (ordonnances hebben nu een andere
invulling in het Franse recht)
o Monarchie van goddelijk recht (koning gezalfd te Reims): gezag
komt van boven
o Wet = wil koning = goddelijke wil (maar voortdurende spanning
kerk vs. koning) De wil van de koning was de wet want hij
presenteerde zich als een soort van God)
o “Absolutisme”: absolute soevereiniteit van de koning
“L’état, c’est moi” (Lodewijk XIV)
o Gewoonterecht (droit coutumier) is theoretisch ondergeschikt aan
de wet (vroeger: dominante regels)
o Zo eerste codificaties (bv. handelsrecht, zeerecht) (Frankrijk was
een pionier op dit vlak)
3
, Franse revolutie (1789) tot 1958
- Bepalend moment in de rechtsgeschiedenis en wereldgeschiedenis
- Breuk met de maatschappelijke en staatkundige organisatie van het ancien
régime
• Ten tijde van het AR: wil van de koning want koning = God
• Franse revolutie: niet wil van de koning centraal maar de wil van de
natie, van de staat
• Enorme paradigma wissel: van een sterke man die alles bepaalt naar
het volk die de macht heeft en samen de natie vormt
• Hierdoor wordt de wet, de wil van de natie en daarom staat die centraal
- Macht aan het volk: wet = wil van de natie = centraal → légicentrisme
(<> absolutisme)
- Soevereiniteit van de natie
Ineens radicale breuk met alles wat het AR was: alle instituties
veranderd, de vorst onthoofd, staat heruitvinden en het recht
helemaal veranderd
- Grote wetgevende activiteit: veel wetteksten geschreven die nu nog
altijd relevant zijn
• Déclaration des Droits de l’Homme et du Citoyen (1789;
preambule Grondwet)
o = basisdocument dat erna nog veel andere documenten heeft
geïnspireerd
o Wetgevende verankering van de waarden Franse revolutie: liberté,
égalité, fraternité
o Zeer invloedrijk; bv. voor Belgische Grondwet, (UVRM), (EVRM)
• Grondwet (1791): institutionele hervormingen, relatieve scheiding
der machten, bescherming burger via grondrechten. Hierin staan de
krijtlijnen van de Franse staat zoals we die vandaag kennen.
• Napoleontische codificaties: Code civil (1804), Code de procédure
civil (1806),
Code de commerce (1807), Code d’instruction criminelle (1808), Code
pénal (1810)
- Geen grondwettelijke controle: de facto wet boven grondwet
• Het légicentrisme is in deze periode zeer ver doorgedreven: er was een
Gw maar geen grondwettelijke waakhond. Geen afdwinging van de Gw
en geen GwH
- Eén centrale beroepsinstantie (Tribunal de cassation) i.p.v. regionale
parlementen
- Hervorming van de Franse administratie. Centralisatie blijft, maar wordt
anders
georganiseerd (departementen met bestuursautonomie)
• Idee van centralisatie bleef bestaan
• Op bestuurlijk vlak: decentralisatie, departementen met
bestuursautonomie maar slechts administratief, GEEN wetgevende
bevoegdheden meer
- Periode van instabiliteit. Van grondwettelijke monarchie (1791) naar
Republiek (1793),
maar veel achtereenvolgende, meestal vrij kortstondige regimes (1ère
République, 1er Empire, Restauration, Monarchie de juillet, 2ème République,
2ème Empire, 3ème République, Duitse bezetting en Vichy regime, 4ème
République) Veel staatsvormen uitgeprobeerd, de staat was opzoek naar
zichzelf en op zoek naar een staatsvorm (niet allemaal kennen)
• 1er Empire (keizerrijk) (1804-1815): tijdelijke stabiliteit onder Napoleon
4
