GEESTELIJKE GEZONDHEIDSZORG: LPB
Ethiek – vrijheid en dwang
Ethiek binnen geestelijke gezondheidszorg
Inleiding
Er is een groeiende vraag naar ethiek binnen geestelijke gezondheidszorg
= omwille van verschillende vragen zoals …
- Welke behandelbesluit is moreel het beste?
o Het goede is altijd gelijk aan het meest menswaardig.
- Welke houding van de hulpverlener getuigt van respectvolle omgang?
o Ethiek gaat niet enkel over besluiten, maar ook over je houding als hulpverlener.
- Hoe kan de autonomie van de cliënt gerespecteerd worden?
o De mens is autonoom, maar toch moeten we soms overgaan naar vrijheidsbeperkende maatregelen.
Evoluties die verantwoordelijk zijn voor groeiende aandacht naar ethiek binnen geestelijke gezondheidszorg.
- Rechtspositie van cliënten
o Dit is verbeterd door wetgeving, klachtenregeling, vertrouwenspersoon voor cliënten.
- Veranderde zorgverlener: dit is verbeterd
o Vroeger was de hulpverlener degene die wist wat het beste was voor de cliënt.
o Nu geeft de cliënt zelf aan welke zorg het beste is voor zichzelf.
- Toegenomen vraag naar ‘Wat is goede zorg?’
o Er wordt gevraagd naar kwaliteit van zorg die komt als reactie op kwantiteit en productienorm.
Kernprobleem binnen geestelijke gezondheidszorg
= omgaan met vrijheid en dwang is het kernprobleem.
- Hiervoor is ethische reflectie (= intersubjectief) nodig. Zo doen veel organisaties mee aan dwangreductie.
Spanningsveld tussen vrijheid en dwang
- Dit wordt wel eens vergeleken met een steen dat in je schoen zit.
o Je kan er mee stappen en lopen, maar het is niet comfortabel.
o Zorgverleners ervaren dit ook bij het beperken van vrijheid. Indien deze situaties herhalen, krijg je te
maken met morele stress, want handelingen en visies botsen met je eigen waarde.
Belangrijke waarden binnen geestelijke gezondheidszorg
- Respect, integriteit, verantwoordelijkheid, empathie, vertrouwen, autonomie
=> het is belangrijk om over deze waarden te reflecteren en de normen daar omtrent kritisch te bevragen.
Deugdethiek
= systematische reflectie op het goede handelen, de wetenschap van botsende waarden tussen vrijheid en veiligheid
bij dwang.
- De moraal is het handelen van de mens.
- Welke waarden we laten doorwegen, er is altijd schade
o In geval van dwang komt autonomie in dwang.
1
, o Je moet kijken naar de minst morele schade bij het maken van een beslissing
Aristotelische deugdethiek
Aristoteles:
= filosoof, sublieme leerling van Plato. Wat eigen is aan Aristoteles is dat hij een aantal boeken schreef over geluk,
deugd. De deugdenethiek kan een inspiratie zijn voor GGZ. Er zijn namelijk patiënten die geen geluk meer ervaren,
angst ervaren.
Deugd:
= sublieme eigenschap, een soort karaktereigenschap die uitsteekt, bv: rechtvaardigheid, vriendelijkheid
=> deugdenethiek streeft naar het midden van deze waarden. Wanneer je deze uitoefent, dan zal je jou gelukkig
voelen.
Deugden in de praktijk
Moed
= vereist om moeilijke situaties aan te pakken, zoals het omgaan met crisissituaties, agressief gedrag van patiënten, of
het bespreken van gevoelige onderwerpen.
- Moedige zorgverleners zullen niet terugdeinzen voor uitdagende omstandigheden, maar eerder proactief en
effectief handelen om de best mogelijke zorg te bieden.
Matigheid
= het vinden van een evenwicht in benadering van de behandeling van patiënten. Het houdt ook in dat men zich
bewust is van grenzen en niet te ver gaat in het grijpen in het leven van de patiënt.
- Voorbeeld
o Niet te snel naar medicatie grijpen, maar ook niet terughoudend zijn om medicatie voor te schrijven
wanneer dit noodzakelijk is.
Rechtvaardigheid
= alle patiënten gelijkwaardig en eerlijk behandelen, ongeacht hun achtergrond, diagnose of sociaaleconomische
status.
- Maar ook …
o Zich inzetten voor het bevorderen van autonomie en welzijn van patiënten.
o Streven naar eerlijke toegang van zorg voor iedereen die het nodig heeft.
Vriendelijkheid
= het tonen van begrip, empathie en mededogen die een impact heeft op het welzijn van de patiënt en bijdragen aan
therapeutische relatie.
- Dit is essentieel in de relatie tussen zorgverlener patiënt in GGZ.
2
,Vrijheid en dwang
Inleiding
Vrijheid en dwang moet niet individueel benaderd worden, maar relationeel.
- Dus …
o Overleg met patiënt, hulpverleners en familie.
o Wederzijdse informatie
o Via overleg tot toestemming komen.
- Hierbij is voortdurende kritische zelfreflectie van de hulpverlener belangrijk.
Vrijheidsbeperking
In sommige situaties is vrijheidsbeperking aangewezen. Hiervoor zijn er twee criteria
- Ernstige schade die zonder vrijheidsbeperking zou aangericht kunnen worden.
- Proportionele verhouding tussen de graad van vrijheidsbeperking en ernst van de schade.
Autonomie
= centrale waarde, dit is sterk verbonden keuzevrijheid en wilsbekwaamheid in
- Keuzevrijheid: de uitwendige vrijheid om te kiezen tussen verschillende mogelijkheden. Dit wordt beperkt als
je van buitenaf verplicht wordt om iets te doen terwijl je het niet wil doen.
- Wilsonbekwaamheid: inwendige vrijheid om zelf keuzes te maken. Dit bestaat uit 2 elementen, namelijk …
o Begripsvermogen: dit houdt in dat we info kunnen begrijpen en inzicht krijgen in de situatie. Het
begripsvermogen kan verminderd zijn door onwetendheid of verstandelijke beperking.
o Oordeelsvermogen: dit houdt in dat iemand een weloverwogen keuze kan maken door de voor- en
nadelen af te wegen. Bij deze afweging spelen redelijke en emotionele motieven een rol.
Aard van vrijheidsbeperking
- Expliciet of planmatig vs. subtiel of impliciet
o Subtiel: je beperken tot communicatie met cliënten.
o Conclusie: vrijheidsbeperking heeft niet te maken met gedragingen van zorgverleners, maar ook met
attituden en grondhoudingen tegenover cliënten.
- Structureel vs. situationeel
o Conclusie: vrijheidsbeperking is nooit allesomvattend.
Paradox van de geestelijke gezondheidszorg
= keuzevrijheid beperken om uiteindelijk de wilsbekwaamheid opnieuw te kunnen bevorderen.
Benaderingen van de begeleidingsrelatie
Fundamentele benaderingen
Drie fundamentele benaderingen naargelang de nadruk gelegd wordt op zorgverleners, patiënten of de relatie.
Vanuit zorgverleners
- De nadruk ligt op menselijke betrokkenheid en professionaliteit van hulpverleners.
o Dit is de basis van goede zorg.
Maar …
3
, - Paternalisme: het te sterk benadrukken van betrokkenheid en professionaliteit zorgt ervoor dat patiënt te
weinig betrokken worden en weinig inspraak hebben.
o Arts en VPK gaan alles beslissen en cliënt wordt compleet in afhankelijkheidsrelatie gestoken.
Vanuit de cliënt
= reactie op gevaar voor paternalisme
- Patiënten hebben zelfbeschikkingsrecht: ze moeten hun leven kunnen inrichten zoals zij dat willen en moeten
zelf keuzes maken in de zorg.
Maar …
- Nood aan begeleiding: in de praktijk beschikken patiënten niet altijd over voldoende vermogen om keuzes te
maken.
Vanuit de samenwerking tussen zorgverleners, cliënt en familie
= meest wenselijke manier om tot keuze te komen, dit wordt ook wel overleg genoemd.
- Ontmoeting: zorgverleners, patiënten en familie komen samen tot een verantwoorde keuze.
Overleg
= streven naar consensus.
- Overleg vindt plaats in de context van organisatie.
- Het is belangrijk dat er cultuur kan groeien waar dialoog vanzelfsprekend is.
Essentiële elementen binnen overleg
Er zijn 3 essentiële elementen. Belangrijk hierbij is dat er een tweerichtingsverkeer is tussen alle partijen.
- Informeren
o Patiënt: is expert op het gebied van eigen levenssituatie. Daarom moet de patiënt de zorgverlener
voldoende inlichten over zijn levensverhaal, actuele wensen en toekomstverwachtingen.
o Zorgverleners: bieden professionele deskundigheid i.v.m. zorg en ondersteuning. Deze informatie is zo
objectief mogelijk en gaat over verschillende vormen van zorg, behandeling en ondersteuning.
- Motiveren
o Patiënt en familie: moeten hun motivatie kenbaar maken. Op hun beurt kunnen ze zorgverleners
motiveren om met hun wensen zo veel mogelijk rekening te houden.
o Zorgverleners: proberen om patiënt en familie te motiveren (= niet hetzelfde als overtuigen). Hun
motieven moeten gericht zijn op goede zorg.
- Evalueren: er wordt geëvalueerd wanneer er samen een keuze werd gemaakt en wanneer die keuze
uitgevoerd werd. Hierna kan indien mogelijk terug overleg plaatsvinden.
o Patiënten: het is belangrijk dat ze zich voortdurend bevragen, bv. door zich te verdiepen in
wetenschappelijk literatuur.
o Zorgverlener: het is belangrijk dat ze zichzelf kritisch bevragen tijdens overleg.
Grenzen aan overleg
Zorgvragers moeten uitdrukkelijke toestemming geven bij …
- Experimentele ingrepen
- Als de keuze grote risico’s inhoudt.
- Als de keuzes levensgevaarlijk zijn en onomkeerbare gevolgen hebben
4
Ethiek – vrijheid en dwang
Ethiek binnen geestelijke gezondheidszorg
Inleiding
Er is een groeiende vraag naar ethiek binnen geestelijke gezondheidszorg
= omwille van verschillende vragen zoals …
- Welke behandelbesluit is moreel het beste?
o Het goede is altijd gelijk aan het meest menswaardig.
- Welke houding van de hulpverlener getuigt van respectvolle omgang?
o Ethiek gaat niet enkel over besluiten, maar ook over je houding als hulpverlener.
- Hoe kan de autonomie van de cliënt gerespecteerd worden?
o De mens is autonoom, maar toch moeten we soms overgaan naar vrijheidsbeperkende maatregelen.
Evoluties die verantwoordelijk zijn voor groeiende aandacht naar ethiek binnen geestelijke gezondheidszorg.
- Rechtspositie van cliënten
o Dit is verbeterd door wetgeving, klachtenregeling, vertrouwenspersoon voor cliënten.
- Veranderde zorgverlener: dit is verbeterd
o Vroeger was de hulpverlener degene die wist wat het beste was voor de cliënt.
o Nu geeft de cliënt zelf aan welke zorg het beste is voor zichzelf.
- Toegenomen vraag naar ‘Wat is goede zorg?’
o Er wordt gevraagd naar kwaliteit van zorg die komt als reactie op kwantiteit en productienorm.
Kernprobleem binnen geestelijke gezondheidszorg
= omgaan met vrijheid en dwang is het kernprobleem.
- Hiervoor is ethische reflectie (= intersubjectief) nodig. Zo doen veel organisaties mee aan dwangreductie.
Spanningsveld tussen vrijheid en dwang
- Dit wordt wel eens vergeleken met een steen dat in je schoen zit.
o Je kan er mee stappen en lopen, maar het is niet comfortabel.
o Zorgverleners ervaren dit ook bij het beperken van vrijheid. Indien deze situaties herhalen, krijg je te
maken met morele stress, want handelingen en visies botsen met je eigen waarde.
Belangrijke waarden binnen geestelijke gezondheidszorg
- Respect, integriteit, verantwoordelijkheid, empathie, vertrouwen, autonomie
=> het is belangrijk om over deze waarden te reflecteren en de normen daar omtrent kritisch te bevragen.
Deugdethiek
= systematische reflectie op het goede handelen, de wetenschap van botsende waarden tussen vrijheid en veiligheid
bij dwang.
- De moraal is het handelen van de mens.
- Welke waarden we laten doorwegen, er is altijd schade
o In geval van dwang komt autonomie in dwang.
1
, o Je moet kijken naar de minst morele schade bij het maken van een beslissing
Aristotelische deugdethiek
Aristoteles:
= filosoof, sublieme leerling van Plato. Wat eigen is aan Aristoteles is dat hij een aantal boeken schreef over geluk,
deugd. De deugdenethiek kan een inspiratie zijn voor GGZ. Er zijn namelijk patiënten die geen geluk meer ervaren,
angst ervaren.
Deugd:
= sublieme eigenschap, een soort karaktereigenschap die uitsteekt, bv: rechtvaardigheid, vriendelijkheid
=> deugdenethiek streeft naar het midden van deze waarden. Wanneer je deze uitoefent, dan zal je jou gelukkig
voelen.
Deugden in de praktijk
Moed
= vereist om moeilijke situaties aan te pakken, zoals het omgaan met crisissituaties, agressief gedrag van patiënten, of
het bespreken van gevoelige onderwerpen.
- Moedige zorgverleners zullen niet terugdeinzen voor uitdagende omstandigheden, maar eerder proactief en
effectief handelen om de best mogelijke zorg te bieden.
Matigheid
= het vinden van een evenwicht in benadering van de behandeling van patiënten. Het houdt ook in dat men zich
bewust is van grenzen en niet te ver gaat in het grijpen in het leven van de patiënt.
- Voorbeeld
o Niet te snel naar medicatie grijpen, maar ook niet terughoudend zijn om medicatie voor te schrijven
wanneer dit noodzakelijk is.
Rechtvaardigheid
= alle patiënten gelijkwaardig en eerlijk behandelen, ongeacht hun achtergrond, diagnose of sociaaleconomische
status.
- Maar ook …
o Zich inzetten voor het bevorderen van autonomie en welzijn van patiënten.
o Streven naar eerlijke toegang van zorg voor iedereen die het nodig heeft.
Vriendelijkheid
= het tonen van begrip, empathie en mededogen die een impact heeft op het welzijn van de patiënt en bijdragen aan
therapeutische relatie.
- Dit is essentieel in de relatie tussen zorgverlener patiënt in GGZ.
2
,Vrijheid en dwang
Inleiding
Vrijheid en dwang moet niet individueel benaderd worden, maar relationeel.
- Dus …
o Overleg met patiënt, hulpverleners en familie.
o Wederzijdse informatie
o Via overleg tot toestemming komen.
- Hierbij is voortdurende kritische zelfreflectie van de hulpverlener belangrijk.
Vrijheidsbeperking
In sommige situaties is vrijheidsbeperking aangewezen. Hiervoor zijn er twee criteria
- Ernstige schade die zonder vrijheidsbeperking zou aangericht kunnen worden.
- Proportionele verhouding tussen de graad van vrijheidsbeperking en ernst van de schade.
Autonomie
= centrale waarde, dit is sterk verbonden keuzevrijheid en wilsbekwaamheid in
- Keuzevrijheid: de uitwendige vrijheid om te kiezen tussen verschillende mogelijkheden. Dit wordt beperkt als
je van buitenaf verplicht wordt om iets te doen terwijl je het niet wil doen.
- Wilsonbekwaamheid: inwendige vrijheid om zelf keuzes te maken. Dit bestaat uit 2 elementen, namelijk …
o Begripsvermogen: dit houdt in dat we info kunnen begrijpen en inzicht krijgen in de situatie. Het
begripsvermogen kan verminderd zijn door onwetendheid of verstandelijke beperking.
o Oordeelsvermogen: dit houdt in dat iemand een weloverwogen keuze kan maken door de voor- en
nadelen af te wegen. Bij deze afweging spelen redelijke en emotionele motieven een rol.
Aard van vrijheidsbeperking
- Expliciet of planmatig vs. subtiel of impliciet
o Subtiel: je beperken tot communicatie met cliënten.
o Conclusie: vrijheidsbeperking heeft niet te maken met gedragingen van zorgverleners, maar ook met
attituden en grondhoudingen tegenover cliënten.
- Structureel vs. situationeel
o Conclusie: vrijheidsbeperking is nooit allesomvattend.
Paradox van de geestelijke gezondheidszorg
= keuzevrijheid beperken om uiteindelijk de wilsbekwaamheid opnieuw te kunnen bevorderen.
Benaderingen van de begeleidingsrelatie
Fundamentele benaderingen
Drie fundamentele benaderingen naargelang de nadruk gelegd wordt op zorgverleners, patiënten of de relatie.
Vanuit zorgverleners
- De nadruk ligt op menselijke betrokkenheid en professionaliteit van hulpverleners.
o Dit is de basis van goede zorg.
Maar …
3
, - Paternalisme: het te sterk benadrukken van betrokkenheid en professionaliteit zorgt ervoor dat patiënt te
weinig betrokken worden en weinig inspraak hebben.
o Arts en VPK gaan alles beslissen en cliënt wordt compleet in afhankelijkheidsrelatie gestoken.
Vanuit de cliënt
= reactie op gevaar voor paternalisme
- Patiënten hebben zelfbeschikkingsrecht: ze moeten hun leven kunnen inrichten zoals zij dat willen en moeten
zelf keuzes maken in de zorg.
Maar …
- Nood aan begeleiding: in de praktijk beschikken patiënten niet altijd over voldoende vermogen om keuzes te
maken.
Vanuit de samenwerking tussen zorgverleners, cliënt en familie
= meest wenselijke manier om tot keuze te komen, dit wordt ook wel overleg genoemd.
- Ontmoeting: zorgverleners, patiënten en familie komen samen tot een verantwoorde keuze.
Overleg
= streven naar consensus.
- Overleg vindt plaats in de context van organisatie.
- Het is belangrijk dat er cultuur kan groeien waar dialoog vanzelfsprekend is.
Essentiële elementen binnen overleg
Er zijn 3 essentiële elementen. Belangrijk hierbij is dat er een tweerichtingsverkeer is tussen alle partijen.
- Informeren
o Patiënt: is expert op het gebied van eigen levenssituatie. Daarom moet de patiënt de zorgverlener
voldoende inlichten over zijn levensverhaal, actuele wensen en toekomstverwachtingen.
o Zorgverleners: bieden professionele deskundigheid i.v.m. zorg en ondersteuning. Deze informatie is zo
objectief mogelijk en gaat over verschillende vormen van zorg, behandeling en ondersteuning.
- Motiveren
o Patiënt en familie: moeten hun motivatie kenbaar maken. Op hun beurt kunnen ze zorgverleners
motiveren om met hun wensen zo veel mogelijk rekening te houden.
o Zorgverleners: proberen om patiënt en familie te motiveren (= niet hetzelfde als overtuigen). Hun
motieven moeten gericht zijn op goede zorg.
- Evalueren: er wordt geëvalueerd wanneer er samen een keuze werd gemaakt en wanneer die keuze
uitgevoerd werd. Hierna kan indien mogelijk terug overleg plaatsvinden.
o Patiënten: het is belangrijk dat ze zich voortdurend bevragen, bv. door zich te verdiepen in
wetenschappelijk literatuur.
o Zorgverlener: het is belangrijk dat ze zichzelf kritisch bevragen tijdens overleg.
Grenzen aan overleg
Zorgvragers moeten uitdrukkelijke toestemming geven bij …
- Experimentele ingrepen
- Als de keuze grote risico’s inhoudt.
- Als de keuzes levensgevaarlijk zijn en onomkeerbare gevolgen hebben
4
