Orthopedagogisch werken 2 Semester 1
Thema 1: het systemisch denken
1. Het systeemdenken
1.1. Wat is een systeem?
Systeem = een verzameling van elementen die met elkaar verbonden zijn
Systeem is een eenheid opgebouwd uit deelverhoudingen waarbij:
- Het niet gaat om de delen op zich
- Het niet gaan om het geheel
- Het gaat om de doelgerichte betrekkingen tussen allen
3 belangrijke kenmerken - In een systeem zijn de verschillende onderdelen afhankelijk van
in elk systeem: elkaar → invloed op het hele systeem
- Omgekeerd bepaalt het systeem ook in belangrijke mate het
gedrag van de delen
- Het systeem streeft naar homeostase: een sociaal systeem
probeert steeds in evenwicht te zijn.
1.2. Informatieoverdracht van systemen
De uitwisseling van informatie tussen het systeem en zijn omgeving is wederkerig.
- De mens kan zijn omgeving beïnvloeden, wordt ook beïnvloedt door de omgeving
- Dit proces kent geen duidelijk begin of einde
- Er is geen duidelijk oorzaak-gevolg verband aan te duiden
Circulariteit of circulaire causaliteit = er is een voortdurende wisselwerking van wederzijdse
beïnvloeding in verschillende richtingen, waardoor het niet langer duidelijk is welke actie van de mens
een invloed op de omgeving had of omgekeerd.
1.3. Open systemen versus gesloten systemen
Open systeem = wisselen informatie uit met die omgeving en passen zich daaraan aan.
- Mensen zijn altijd open systemen → we verwerken voortdurend prikkels die op ons afkomen en
passen ons aan om onze toestand te verbeteren of stabiliseren.
Gesloten systeem = hebben geen contact met hun omgeving en sluiten zich af voor de prikkels uit de
omgeving.
- Strikt genomen zijn er geen levende gesloten systemen
1
,2. Systeemtheorieën
Algemene systeemtheorie = de belangrijkste kenmerken en principes van het denken in systemen
Verschillende varianten op de systeemtheorie:
- Structurele systeemtheorie → binnen deze theorie staat de wijze waarop het gezin
georganiseerd is centraal
- Strategische of communicatietheorie → zij kijken vooral naar de ‘wetmatigheden’ in de
communicatie tussen mensen
- Intergenerationele of contextuele systeemtheorie → zij focussen vooral op de relaties
tussen familieleden over de verschillende generaties heen
2.1. De structurele systeemtheorie
Centrale focus:
- Het huidig functioneren van een systeem
- Onderzoek van de structuur van een systeem
- De regels en afspraken die het - De grenzen in het systeem
samenleven regelen - De samenhang of cohesie in het systeem
- Hoe de leden van het systeem met
elkaar omgaan
- Wat kan wel of niet? Wat wordt
verwacht?
2.1.1. Grenzen
Subsysteem = een deelverzameling binnen een systeem, die met elkaar verbonden zijn op basis van
een gemeenschappelijk kenmerk
Grenzen bepalen mee de systeemstructuur door het organiseren van de afstand
- Duidelijke en afgestemde grenzen binnen een systeem zijn nodig zodat duidelijk is wie welke
plaats en rol heeft in het systeem en wat dus van elk lid verwacht kan worden.
De hiërarchie of de verdeling van het gezag in een systeem wordt dus bepaald door de grenzen
Gradatie van zeer open grenzen of zeer gesloten grenzen, naar gelang het thema of levensdomein
- Belang van duidelijke grenzen
- Belang van flexibele grenzen
Soms grenzen verstoord → ontstaan subsystemen met negatieve invloed op het functioneren van het
systeem
2
, 2 voorbeelden van Coalitie = een subsysteem van 2 of meer personen in het systeem die
disfunctionele gemeenschappelijke doelen willen bereiken
systeemstructuur - Positieve zin (zonder tegenpartij)
- Negatieve zin (met tegenpartij)
Perverse triade = hierbij gaat iemand uit een hoge hiërarchische rang zich
aansluiten bij iemand uit een lage hiërarchische rang, gericht tegen een
andere uit zijn/haar hoge rang.
- Is pervers doordat de persoon tegen wie men is gericht niet op de
hoogte is van het gedag van de ander uit dezelfde hoge rang of het
wordt ontkend
2.1.2. Cohesie
Cohesie = de samenhang en betrokkenheid van de leden in het systeem op elkaar.
- Hangt rechtstreeks samen met:
o Grenzen tussen de leden van een systeem
o Grenzen tussen het systeem en de omgeving of de buitenwereld
2 gezinstypes als Kluwengezin:
uitersten op een - De grenzen zijn in het gezin vaag en onduidelijk
continuüm - Weinig afstand tussen de subsystemen → alles samendoen, alles
delen
- Heel sterke interne verbondenheid in het gezin, weinig ruimte voor
persoonlijke ontwikkeling
- Grens tussen het gezin en de buitenwereld daarentegen is zeer
duidelijk (weinig invloed van buitenaf toelaten)
Los zand gezin:
- Weinig verbinding tussen de leden, duidelijke grenzen
- Elk gezinslid doet zijn ding
- Persoonlijke ontwikkeling, zelfstandigheid en onafhankelijkheid
staan in deze gezinnen voorop
- Grens tussen het gezin en de buitenwereld is onduidelijk en vaag
(invloed van buitenaf is waardevol)
2.2. Communicatietheorie of strategische systeemtheorie
Systeem en de leden van een systeem worden gezien als voortdurend in communicatie en interactie
- Zowel tussen de leden onderling als met de omgeving
2.3. De contextuele of intergenerationele systeemtheorie
Centrale focus:
- Het functioneren van mensen en (sub)systemen vanuit ervaringen uit het verleden of in de
eigen context
- Klemtoon op relaties tussen mensen, over generaties heen
3
Thema 1: het systemisch denken
1. Het systeemdenken
1.1. Wat is een systeem?
Systeem = een verzameling van elementen die met elkaar verbonden zijn
Systeem is een eenheid opgebouwd uit deelverhoudingen waarbij:
- Het niet gaat om de delen op zich
- Het niet gaan om het geheel
- Het gaat om de doelgerichte betrekkingen tussen allen
3 belangrijke kenmerken - In een systeem zijn de verschillende onderdelen afhankelijk van
in elk systeem: elkaar → invloed op het hele systeem
- Omgekeerd bepaalt het systeem ook in belangrijke mate het
gedrag van de delen
- Het systeem streeft naar homeostase: een sociaal systeem
probeert steeds in evenwicht te zijn.
1.2. Informatieoverdracht van systemen
De uitwisseling van informatie tussen het systeem en zijn omgeving is wederkerig.
- De mens kan zijn omgeving beïnvloeden, wordt ook beïnvloedt door de omgeving
- Dit proces kent geen duidelijk begin of einde
- Er is geen duidelijk oorzaak-gevolg verband aan te duiden
Circulariteit of circulaire causaliteit = er is een voortdurende wisselwerking van wederzijdse
beïnvloeding in verschillende richtingen, waardoor het niet langer duidelijk is welke actie van de mens
een invloed op de omgeving had of omgekeerd.
1.3. Open systemen versus gesloten systemen
Open systeem = wisselen informatie uit met die omgeving en passen zich daaraan aan.
- Mensen zijn altijd open systemen → we verwerken voortdurend prikkels die op ons afkomen en
passen ons aan om onze toestand te verbeteren of stabiliseren.
Gesloten systeem = hebben geen contact met hun omgeving en sluiten zich af voor de prikkels uit de
omgeving.
- Strikt genomen zijn er geen levende gesloten systemen
1
,2. Systeemtheorieën
Algemene systeemtheorie = de belangrijkste kenmerken en principes van het denken in systemen
Verschillende varianten op de systeemtheorie:
- Structurele systeemtheorie → binnen deze theorie staat de wijze waarop het gezin
georganiseerd is centraal
- Strategische of communicatietheorie → zij kijken vooral naar de ‘wetmatigheden’ in de
communicatie tussen mensen
- Intergenerationele of contextuele systeemtheorie → zij focussen vooral op de relaties
tussen familieleden over de verschillende generaties heen
2.1. De structurele systeemtheorie
Centrale focus:
- Het huidig functioneren van een systeem
- Onderzoek van de structuur van een systeem
- De regels en afspraken die het - De grenzen in het systeem
samenleven regelen - De samenhang of cohesie in het systeem
- Hoe de leden van het systeem met
elkaar omgaan
- Wat kan wel of niet? Wat wordt
verwacht?
2.1.1. Grenzen
Subsysteem = een deelverzameling binnen een systeem, die met elkaar verbonden zijn op basis van
een gemeenschappelijk kenmerk
Grenzen bepalen mee de systeemstructuur door het organiseren van de afstand
- Duidelijke en afgestemde grenzen binnen een systeem zijn nodig zodat duidelijk is wie welke
plaats en rol heeft in het systeem en wat dus van elk lid verwacht kan worden.
De hiërarchie of de verdeling van het gezag in een systeem wordt dus bepaald door de grenzen
Gradatie van zeer open grenzen of zeer gesloten grenzen, naar gelang het thema of levensdomein
- Belang van duidelijke grenzen
- Belang van flexibele grenzen
Soms grenzen verstoord → ontstaan subsystemen met negatieve invloed op het functioneren van het
systeem
2
, 2 voorbeelden van Coalitie = een subsysteem van 2 of meer personen in het systeem die
disfunctionele gemeenschappelijke doelen willen bereiken
systeemstructuur - Positieve zin (zonder tegenpartij)
- Negatieve zin (met tegenpartij)
Perverse triade = hierbij gaat iemand uit een hoge hiërarchische rang zich
aansluiten bij iemand uit een lage hiërarchische rang, gericht tegen een
andere uit zijn/haar hoge rang.
- Is pervers doordat de persoon tegen wie men is gericht niet op de
hoogte is van het gedag van de ander uit dezelfde hoge rang of het
wordt ontkend
2.1.2. Cohesie
Cohesie = de samenhang en betrokkenheid van de leden in het systeem op elkaar.
- Hangt rechtstreeks samen met:
o Grenzen tussen de leden van een systeem
o Grenzen tussen het systeem en de omgeving of de buitenwereld
2 gezinstypes als Kluwengezin:
uitersten op een - De grenzen zijn in het gezin vaag en onduidelijk
continuüm - Weinig afstand tussen de subsystemen → alles samendoen, alles
delen
- Heel sterke interne verbondenheid in het gezin, weinig ruimte voor
persoonlijke ontwikkeling
- Grens tussen het gezin en de buitenwereld daarentegen is zeer
duidelijk (weinig invloed van buitenaf toelaten)
Los zand gezin:
- Weinig verbinding tussen de leden, duidelijke grenzen
- Elk gezinslid doet zijn ding
- Persoonlijke ontwikkeling, zelfstandigheid en onafhankelijkheid
staan in deze gezinnen voorop
- Grens tussen het gezin en de buitenwereld is onduidelijk en vaag
(invloed van buitenaf is waardevol)
2.2. Communicatietheorie of strategische systeemtheorie
Systeem en de leden van een systeem worden gezien als voortdurend in communicatie en interactie
- Zowel tussen de leden onderling als met de omgeving
2.3. De contextuele of intergenerationele systeemtheorie
Centrale focus:
- Het functioneren van mensen en (sub)systemen vanuit ervaringen uit het verleden of in de
eigen context
- Klemtoon op relaties tussen mensen, over generaties heen
3
