ECONOMIE B
19. Externe effecten
Allocatie: de markt levert de ‘beste’ uitkomst onder bepaalde (stringente)
voorwaarden:
- Afwezigheid van marktfaling (geen marktmacht, geen externe effecten, geen
publieke goederen)
- Perfecte en symmetrische informatie
- Rationaliteit (behavioural argumenten)
➔ Voorwaarden voor goede marktwerking
Stel: volmaakte mededinging (PC)
Stel: Monopolie
Marktmacht: mogelijkheid om P>MK te verkrijgen (mark-up)
Bij monopolie, maar ook bij oligopolie
Volmaakte mededinging: enige waar geldt: MK =MBTB
Tot nu toe: ALLE kosten en baten van een transactie werden opgenomen in de vraag en het aanbod → O en
K worden betaald en ontvangen door beide marktpartijen. → MAAR wat als: kosten of baten voor derden?
Externe effecten of Externaliteiten = Kosten of opbrengsten als gevolg van een markttransactie die ten
laste vallen of ten goede komen aan een derde partij die niet rechtstreeks betrokken is bij de transactie.
Ontvangt of betaalt niets ter compensatie. De externaliteiten kunnen zich onmiddellijk manifesteren of
later zichtbaar zijn. Positieve of negatieve.
- Problemen; leiden tot welvaartsverlies, eigendomsrechten slecht omschreven, telkens andere mensen
ondervinden effect op hun nutsniveau
Positieve externe effecten Negatieve externe effecten
Externe baten Externe kosten
Positieve externaliteiten Negatieve externaliteiten
MBTB bevat niet alle baten… MK bevat niet alle kosten…
VB; goed onderhouden voortuin, CO²-uitstoot van wagens, stikstof, file op
onderwijs, restauratie van historische snelweg, babbelen in de les,
gebouwen, vaccinatie tegen geluidsoverlast vliegtuigen; feesten, ….
besmettelijke ziekte,…
Voorbeeld: CO² uitstoot in EU
- Europese unie: EU Green Deal → fit for 55 : in 2030 55% reductive van GHG emissies in vergelijking met
1990; Zero net emissions by 2050 → ENORME uitdaging
2 manieren om externaliteiten te analyseren
Pigou: (negatieve) externaliteit in een markt
- Vervuiling door productie van een product levert externaliteit op
- Externaliteit zorgt voor welvaartsverlies
- ‘Maatschappelijke’ kostprijs van een product is hoger dan de ‘private’ kostprijs. Niet alle kosten
verrekend in de private prijs (huis kopen bij vliegveld)
- Doordat eigendomsrechten op het milieu niet goed zijn omschreven
Een ‘markt’ voor de externaliteit
- Schadeveroorzakers (vervuilers) versus schadelijders (gedupeerden)
- Voorbeeld milieuvervuiling: Reductiekosten en Externe kosten
1
,- ‘Optimaal niveau van vervuiling’ zoeken
19.1 Negatieve externe effecten
Manier 1
- Productie van een product gaat gepaard met uitstoot
o Lozing afvalwater in rivier, geurhinder, lawaai, CO2 uitstoot
o Concept: ‘Marginale externe kosten’ (MEK) → uitgedrukt in euro
- Private kost (MK)
o Private aanbodcurve Aprivaat
o Enkel productiekosten (lonen, grondstoffen…)
o ‘bijkomende kost van een extra eenheid productie’ (minder koeien, koeienvlees duurder)
- Maatschappelijke/sociale kost (MK+MEK)
o aanbodcurve Asociaal
o Alle kosten voor de samenleving: privaat + extern
o ‘bijkomende externe kost van extra eenheid productie’ (minder koeien, koeienvlees duurder
+ meer mensen zonder eten, etc.)
19.1.1 Marktfalen bij negatieve externe effecten
Marginale externe kosten (MEK)
- ‘Bijkomende externe kost van een extra eenheid productie’
o TEK: totale externe kosten
o MEK = TEK’
- Constant of stijgend verloop?
o Hangt van probleem af
o CO2 uitstoot: elke ton uitstoot leidt tot zelfde bijkomende schade → constante MEK
o Nachtvluchten over een woonwijk
▪ Eerste vlucht is een ‘beetje lastig’
▪ Tiende vlucht in dezelfde nacht is ‘heel lastig’
Oppervlakte onder MEK is de Totale Externe Kost (TEK) (dit is bij bv
CO2)
Stel: MEK verlopen stijgend in functie van Q
Eerste eenheden Q realiseren lage MEK, naarmate Q stijgt, stijgt ook
MEK
Vergelijk TEK voor twee productieniveaus Q2 en Q1
(gearceerd: TEK1; vol: TEK2)
(Negatieve) externaliteit in een markt
MEK: verticale afstand tussen Aandbodsociaal en Aanbodprivaat
TEK: Oppervlakte tussen Aanbodsociaal en Aanbodprivaat
Bekijk: stap van Qoptimum naar Qmarkt
Extra welvaart? + driehoek A
Extra TEK? – driehoek A – driehoek B
➔ Netto? – driehoek B
B is welvaartsverlies bij Qmarkt
!! Eenheden tussen Qmarkt en Qoptimum: MBTB < MK+MEK
Oppervlakte A: deadweight loss → welvaartsverlies van Qmarkt
naar Qoptimum
TEK bij Qoptimum? Oppervlakte tussen de 2 (rood gearceerd)
TEK bij Qmarkt? Rood gearceerd plus oppervlakte a en b
2
,Marktfaling samenvatÝng:
- Privaat marktevenwicht Qmarkt
o MBTB < MK + MEK (TEK)
o Niet het ‘maatschappelijk wenselijke evenwicht’
o Allocatieprobleem, marktfaling, allocatieve inefficiëntie
- Eenheden tussen Qoptimum en Qmarkt
o TEK: vierhoek A+B
o CS en PS: driehoek A
o Dus: welvaartsverlies: driehoek B
- Bij Qoptimum
o MBTB = MK+MEK
o Merk op! Vervuiling is niet gelijk aan 0! (externaliteit is gedaald, niet volledig weg!)
- Hoe moeten we Qoptimum bereiken? Pigouviaanse belasting
19.1.2 Pigouviaanse belastingen
- Belastingtarief: tax = MEK in Qoptimum
o Stel: vliegen met het vliegtuig heeft marginale externe kost van 2 euro per km in Qoptimum →
belastingtarief van 2 euro per km opleggen
- Dus: hogere kosten voor bedrijf! MK + taks → bedrijf rekent deze extra kost door aan de klanten
o ‘Internalisering van de externe kost’
o Zorgt dat een ‘juiste’ prijs wordt gerealiseerd
o P = MK + MEK
- Pigou: “Mijn belasting verhoogt de welvaart!”
Pigouviaanse belasting: Tarief = MEK in
Qoptimum (= dubbele pijl)
➔ Aanbodprivaat schuift naar boven (na taks)
Belastinginkomsten voor de overheid (gele
driehoek)
Normale beginsituatie: Qmarkt en Pmarkt → CS en
PS (2 driehoeken) en welvaartsverlies (B)
➔ Effecten van pigouviaanse belasting:
- Qmarkt → Qoptimum
- Verliezen voor CS en PS:
- Inkomsten overheid:
- Gevolgen voor TEK:
- Netto-effect: +B (driehoeken A verdwijnen
door daarnet een verlies van welvaart te
hebben)
3
, Ten slotte:
Pigouviaanse belasting → Ap schuift naar boven
Effect van pigouviaanse belasting Qmarkt → Qoptimum
- Gevolg voor CS: – D – A
- Gevolg voor PS: – E – A’
- Gevolgen voor overheid: + D + E
- Gevolgen voor derden: + A + A’ + B
- Netto effect: +B
3 Conclusies:
- Pigouviaanse belasting verhoogt de sociale welvaart
- Belangrijk! Tarief = MEK in optimum
- Pigouviaanse belasting creëert ‘juiste’ prijzen
o De prijs die de consument betaalt dekt de volledige sociale kost: privaat en extern
o P = MK + MEK
Toepassing: rekeningrijden
Vraag hangt af van spits of dal
MEK in optimum verschilt
Tarief verschilt tussen spits en dal
19.1.3 Normen, pigouviaanse belastingen en emissierechten
Manier 2 (‘markt’ van de vervuiling)
- Twee groepen
o Vervuilers veroorzaken externaliteit
o Gedupeerden (‘derden’) hebben last van externaliteit (bv lawaai van vliegtuigen)
- Wat is maatschappelijk optimaal niveau van de externaliteit?
o Geen lawaai? Of veel lawaai? → niks <-> alles
Voorbeeld: Stijn en Bertel
- Delen een huis met gemeenschappelijke keuken en living
- Stijn houdt ervan vrienden uit te nodigen, Bertel houdt niet zo van drukte (lawaai en gebruik keuken,
living)
- Een week duurt 5 dagen
- Baat van een avond voor Stijn neemt af naarmate er meer dagen met bezoek zijn
- Ergernis van een avond voor Bertel neemt toe naarmate er meer dagen met bezoek zijn
4
19. Externe effecten
Allocatie: de markt levert de ‘beste’ uitkomst onder bepaalde (stringente)
voorwaarden:
- Afwezigheid van marktfaling (geen marktmacht, geen externe effecten, geen
publieke goederen)
- Perfecte en symmetrische informatie
- Rationaliteit (behavioural argumenten)
➔ Voorwaarden voor goede marktwerking
Stel: volmaakte mededinging (PC)
Stel: Monopolie
Marktmacht: mogelijkheid om P>MK te verkrijgen (mark-up)
Bij monopolie, maar ook bij oligopolie
Volmaakte mededinging: enige waar geldt: MK =MBTB
Tot nu toe: ALLE kosten en baten van een transactie werden opgenomen in de vraag en het aanbod → O en
K worden betaald en ontvangen door beide marktpartijen. → MAAR wat als: kosten of baten voor derden?
Externe effecten of Externaliteiten = Kosten of opbrengsten als gevolg van een markttransactie die ten
laste vallen of ten goede komen aan een derde partij die niet rechtstreeks betrokken is bij de transactie.
Ontvangt of betaalt niets ter compensatie. De externaliteiten kunnen zich onmiddellijk manifesteren of
later zichtbaar zijn. Positieve of negatieve.
- Problemen; leiden tot welvaartsverlies, eigendomsrechten slecht omschreven, telkens andere mensen
ondervinden effect op hun nutsniveau
Positieve externe effecten Negatieve externe effecten
Externe baten Externe kosten
Positieve externaliteiten Negatieve externaliteiten
MBTB bevat niet alle baten… MK bevat niet alle kosten…
VB; goed onderhouden voortuin, CO²-uitstoot van wagens, stikstof, file op
onderwijs, restauratie van historische snelweg, babbelen in de les,
gebouwen, vaccinatie tegen geluidsoverlast vliegtuigen; feesten, ….
besmettelijke ziekte,…
Voorbeeld: CO² uitstoot in EU
- Europese unie: EU Green Deal → fit for 55 : in 2030 55% reductive van GHG emissies in vergelijking met
1990; Zero net emissions by 2050 → ENORME uitdaging
2 manieren om externaliteiten te analyseren
Pigou: (negatieve) externaliteit in een markt
- Vervuiling door productie van een product levert externaliteit op
- Externaliteit zorgt voor welvaartsverlies
- ‘Maatschappelijke’ kostprijs van een product is hoger dan de ‘private’ kostprijs. Niet alle kosten
verrekend in de private prijs (huis kopen bij vliegveld)
- Doordat eigendomsrechten op het milieu niet goed zijn omschreven
Een ‘markt’ voor de externaliteit
- Schadeveroorzakers (vervuilers) versus schadelijders (gedupeerden)
- Voorbeeld milieuvervuiling: Reductiekosten en Externe kosten
1
,- ‘Optimaal niveau van vervuiling’ zoeken
19.1 Negatieve externe effecten
Manier 1
- Productie van een product gaat gepaard met uitstoot
o Lozing afvalwater in rivier, geurhinder, lawaai, CO2 uitstoot
o Concept: ‘Marginale externe kosten’ (MEK) → uitgedrukt in euro
- Private kost (MK)
o Private aanbodcurve Aprivaat
o Enkel productiekosten (lonen, grondstoffen…)
o ‘bijkomende kost van een extra eenheid productie’ (minder koeien, koeienvlees duurder)
- Maatschappelijke/sociale kost (MK+MEK)
o aanbodcurve Asociaal
o Alle kosten voor de samenleving: privaat + extern
o ‘bijkomende externe kost van extra eenheid productie’ (minder koeien, koeienvlees duurder
+ meer mensen zonder eten, etc.)
19.1.1 Marktfalen bij negatieve externe effecten
Marginale externe kosten (MEK)
- ‘Bijkomende externe kost van een extra eenheid productie’
o TEK: totale externe kosten
o MEK = TEK’
- Constant of stijgend verloop?
o Hangt van probleem af
o CO2 uitstoot: elke ton uitstoot leidt tot zelfde bijkomende schade → constante MEK
o Nachtvluchten over een woonwijk
▪ Eerste vlucht is een ‘beetje lastig’
▪ Tiende vlucht in dezelfde nacht is ‘heel lastig’
Oppervlakte onder MEK is de Totale Externe Kost (TEK) (dit is bij bv
CO2)
Stel: MEK verlopen stijgend in functie van Q
Eerste eenheden Q realiseren lage MEK, naarmate Q stijgt, stijgt ook
MEK
Vergelijk TEK voor twee productieniveaus Q2 en Q1
(gearceerd: TEK1; vol: TEK2)
(Negatieve) externaliteit in een markt
MEK: verticale afstand tussen Aandbodsociaal en Aanbodprivaat
TEK: Oppervlakte tussen Aanbodsociaal en Aanbodprivaat
Bekijk: stap van Qoptimum naar Qmarkt
Extra welvaart? + driehoek A
Extra TEK? – driehoek A – driehoek B
➔ Netto? – driehoek B
B is welvaartsverlies bij Qmarkt
!! Eenheden tussen Qmarkt en Qoptimum: MBTB < MK+MEK
Oppervlakte A: deadweight loss → welvaartsverlies van Qmarkt
naar Qoptimum
TEK bij Qoptimum? Oppervlakte tussen de 2 (rood gearceerd)
TEK bij Qmarkt? Rood gearceerd plus oppervlakte a en b
2
,Marktfaling samenvatÝng:
- Privaat marktevenwicht Qmarkt
o MBTB < MK + MEK (TEK)
o Niet het ‘maatschappelijk wenselijke evenwicht’
o Allocatieprobleem, marktfaling, allocatieve inefficiëntie
- Eenheden tussen Qoptimum en Qmarkt
o TEK: vierhoek A+B
o CS en PS: driehoek A
o Dus: welvaartsverlies: driehoek B
- Bij Qoptimum
o MBTB = MK+MEK
o Merk op! Vervuiling is niet gelijk aan 0! (externaliteit is gedaald, niet volledig weg!)
- Hoe moeten we Qoptimum bereiken? Pigouviaanse belasting
19.1.2 Pigouviaanse belastingen
- Belastingtarief: tax = MEK in Qoptimum
o Stel: vliegen met het vliegtuig heeft marginale externe kost van 2 euro per km in Qoptimum →
belastingtarief van 2 euro per km opleggen
- Dus: hogere kosten voor bedrijf! MK + taks → bedrijf rekent deze extra kost door aan de klanten
o ‘Internalisering van de externe kost’
o Zorgt dat een ‘juiste’ prijs wordt gerealiseerd
o P = MK + MEK
- Pigou: “Mijn belasting verhoogt de welvaart!”
Pigouviaanse belasting: Tarief = MEK in
Qoptimum (= dubbele pijl)
➔ Aanbodprivaat schuift naar boven (na taks)
Belastinginkomsten voor de overheid (gele
driehoek)
Normale beginsituatie: Qmarkt en Pmarkt → CS en
PS (2 driehoeken) en welvaartsverlies (B)
➔ Effecten van pigouviaanse belasting:
- Qmarkt → Qoptimum
- Verliezen voor CS en PS:
- Inkomsten overheid:
- Gevolgen voor TEK:
- Netto-effect: +B (driehoeken A verdwijnen
door daarnet een verlies van welvaart te
hebben)
3
, Ten slotte:
Pigouviaanse belasting → Ap schuift naar boven
Effect van pigouviaanse belasting Qmarkt → Qoptimum
- Gevolg voor CS: – D – A
- Gevolg voor PS: – E – A’
- Gevolgen voor overheid: + D + E
- Gevolgen voor derden: + A + A’ + B
- Netto effect: +B
3 Conclusies:
- Pigouviaanse belasting verhoogt de sociale welvaart
- Belangrijk! Tarief = MEK in optimum
- Pigouviaanse belasting creëert ‘juiste’ prijzen
o De prijs die de consument betaalt dekt de volledige sociale kost: privaat en extern
o P = MK + MEK
Toepassing: rekeningrijden
Vraag hangt af van spits of dal
MEK in optimum verschilt
Tarief verschilt tussen spits en dal
19.1.3 Normen, pigouviaanse belastingen en emissierechten
Manier 2 (‘markt’ van de vervuiling)
- Twee groepen
o Vervuilers veroorzaken externaliteit
o Gedupeerden (‘derden’) hebben last van externaliteit (bv lawaai van vliegtuigen)
- Wat is maatschappelijk optimaal niveau van de externaliteit?
o Geen lawaai? Of veel lawaai? → niks <-> alles
Voorbeeld: Stijn en Bertel
- Delen een huis met gemeenschappelijke keuken en living
- Stijn houdt ervan vrienden uit te nodigen, Bertel houdt niet zo van drukte (lawaai en gebruik keuken,
living)
- Een week duurt 5 dagen
- Baat van een avond voor Stijn neemt af naarmate er meer dagen met bezoek zijn
- Ergernis van een avond voor Bertel neemt toe naarmate er meer dagen met bezoek zijn
4
