Samenvatting Verbintenissenrecht – Deel I: Het begrip verbintenis en de soorten verbintenissen:
0. Inleiding:
Waarover gaat het?
Het verbintenissenrecht is de moeder van het recht. Het verbintenissenrecht is de kern van het
privaatrecht en regelt de rechtsverhoudingen tussen de individuen. Het is de kern van het
privaatrecht want veel rechtstakken bouwen er op verder. Het privaatrecht staat tegenover het
publiekrecht, het publiekrecht regelt de rechtsverhoudingen tussen de overheid en de individuen.
Het privaatrecht en het publiekrecht komen dichter tot elkaar toe doordat de overheid steeds vaker
als particulier contracteert. Het individu is een titularis van een subjectief recht, het individu is een
natuurlijk persoon of een rechtspersoon.
Bronnen van verbintenissen:
De bronnen van verbintenissen omvatten (artikel 5.3, eerste lid BW):
Verbintenissen uit eenzijdige en meerzijdige rechtshandelingen. Rechtshandelingen zijn
handelingen die rechtsgevolgen teweeg brengen en waarbij je die rechtsgevolgen ook
beoogt. Deze kunnen eenzijdig zijn, zoals een aanbod, of meerzijdig, zoals een overeenkomst.
Verbintenissen uit rechtsfeiten: buitencontractuele aansprakelijkheid. Een gebeurtenis
waarbij men geen rechtsgevolgen beoogt, maar het recht er wel rechtsgevolgen aan kleeft,
dit is ook een bron van verbintenissen namelijk de rechtsfeiten.
Oneigenlijke contracten (zaakwaarneming, onverschuldigde betaling en ongerechtvaardigde
verrijking). Een derde bron van verbintenissen zijn de oneigenlijke contracten, het zijn quasi-
contracten (ze lijken op contracten).
De wet.
Verbintenissen zitten ingebakken in het dagelijkse leven. Denk bijvoorbeeld aan: aankoop brood,
gebruik Linkedin/Instagram/Facebook, sluiten reis- en annulatieverzekering, aankoop smartphone,
aansluiting bij internetprovider, opstellen testament, aangaan huwelijk, ….
Bijzondere status verbintenissenrecht:
Wat zijn de doelstellingen/basisprincipes van het verbintenissenrecht?
Bindende kracht overeenkomst met het oog op een efficiënt en rechtszeker verloop van het
rechtsverkeer. Overeenkomsten binden partijen zoals wet. Overeenkomsten moeten worden
nageleefd, moeten worden nagekomen. Als dit geen doelstelling is dan wordt de
overeenkomst een lege doos. Een rechter mag niet zomaar inbreken in een overeenkomst, de
bindende kracht moet zowel door de partijen als door de rechter gerespecteerd worden.
Doordat de bindende kracht vooropgesteld wordt, wil men garanderen dat het rechtsverkeer
efficiënt en rechtszeker verloopt.
Contractsvrijheid, steunend op individuele vrijheid en autonomie. Wij zijn vrije individuen en
dat kan men vertalen naar de contractsvrijheid. In principe is niemand gedwongen om te
contracteren (men mag kiezen met wie men contracteert, over wat, …). Deze
contractsvrijheid is natuurlijk niet onbeperkt, er zijn nuanceringen op (zoals een
discriminatieverbod). Het verbintenissenrecht wil de contractsvrijheid zoveel mogelijk
respecteren.
1
, De derde doelstelling is het streven naar maatschappelijke rechtvaardigheid. De wetgever
vindt het belangrijk om de regels in verband met het verbintenissenrecht vast te leggen zodat
partijen er altijd op terug kunnen vallen (als ze bijvoorbeeld weinig juridische kennis hebben).
Recente evolutie van oud naar nieuw recht:
Er is een nieuw wetboek over het verbintenissenrecht. De Code Civil van 1804 heeft zeer lang stand
gehouden. De regels van 1804 waren wat achterhaald, de maatschappij is geëvolueerd ten opzichte
van 1804. Het verbintenissenrecht had de tand des tijds goed doorstaan door de evolutie in de
rechtspraak. Het Hof van Cassatie heeft doorheen de tijd nieuwe rechtsfiguren ingesteld, regels
verfijnd, … Er werden hoge verwachtingen gesteld van het nieuw verbintenissenrecht, maar deze
werden niet echt ingelost.
Nieuwe boeken 1 en 5 BW:
De totstandkoming ging niet zonder slag of stoot aangezien er al wetsvoorstellen van 2021 zijn. Er
was een ruime consultatie met betrekking tot boek 5. Iedereen mocht er commentaar op geven en
daar moest men dan mee aan de slag gaan. Er zijn veel amendementen gemaakt, maar de wetten van
28 april 2022 boden de aflossing. De wetten zijn op 1 januari 2023 in werking getreden.
Temporele werking:
Boek 5 BW is van toepassing op alle rechtshandelingen en rechtsfeiten die plaatsvinden na 1 januari
2023. Tenzij partijen anders bepalen, blijft het oude recht van toepassing op:
De toekomstige gevolgen van rechtshandelingen en rechtsfeiten die hebben plaatsgevonden
voor 1 januari 2023. Alle overeenkomsten die werden gesloten voor 1 januari 2023 blijven
onderworpen aan het oude verbintenissenrecht, tenzij de partijen anders hebben bepaald.
De rechtshandelingen en rechtsfeiten die hebben plaatsgevonden na 1 januari 2023 en die
betrekking hebben op een verbintenis ontstaan uit een rechtshandeling of rechtsfeit die
hebben plaatsgevonden voor 1 januari 2023.
Het gevolg hiervan is dat het oude en nieuwe verbintenissenrecht lange tijd naast elkaar zullen
bestaan.
Boek 1 BW: “algemene bepalingen”:
Boek 1 heeft een transversale werking, is van toepassing op het volledige privaatrecht (op het
goederenrecht, op het bewijsrecht, op het verbintenissenrecht, …). Zo vermijd je dat je in elk boek de
regels moet gaan herhalen. Belangrijke begrippen vind je dus terug in boek 1 BW. Door de
transversale is het dus van groot belang voor het verbintenissenrecht. Boek 1 geeft definities van:
bronnen, toepassing van wet in de tijd, rechtshandeling, wilsuiting, kennisgeving, tijdsbepaling en
voorwaarde, berekening termijnen, vertegenwoordiging, subjectieve goede trouw, rechtsmisbruik,
oogmerk om te schade, afstand van recht. Het heeft een gelaagde structuur, het eerste boek is
algemeen en daarna wordt het steeds meer bijzonder. De keuze voor algemeen begrippenkader
verdient goedkeuring.
Kritiek op boek 1 BW? Er zijn enkele vragen bij de totstandkoming (geen ruime consultatieronde), het
is een summier wetboek en waarom worden bepaalde begrippen wel en andere niet gedefinieerd in
Boek 1 BW?
Boek 5 BW: “verbintenissen”:
2
, Er is niet zo veel verandert ten opzichte van de Code Civil van 1804. Het is een evolutie, geen
revolutie. Gaat de hervorming dan wel ver genoeg? Is er wel voldoende aandacht voor recente
tendensen? Is er voldoende verantwoording voor de gemaakte keuzes?
Doelstellingen boek 5 BW:
1. Modernisering:
a. Terminologische vereenvoudiging. Bv. voorzichtige en redelijke persoon (in plaats van
goede huisvader), ongerechtvaardigde verrijking (in plaats van verrijking zonder
oorzaak), … Maar aantal moeilijke/verwarrende begrippen werden behouden (bv.
oneigenlijke contracten, wilsverhinderende dwaling…).
b. Meer moderne en logische structuur handhaven.
c. Inhoudelijke modernisering. Nieuw evenwicht tussen wilsautonomie en de rol van de
rechter, sancties op maat en overdracht van verbintenissen, schuldvorderingen en
contracten.
d. Toegankelijk voor de burger, maar blijft een technische regeling.
2. Coherentie en rechtszekerheid bevorderen.
a. Codificatie van bestaande cassatierechtspraak, zodat het Hof van Cassatie zijn boekje
niet te buiten gaat door wetgever te gaan spelen en proberen nieuwe rechtsfiguren
in te voeren in het privaatrecht. Vbn. buitengerechtelijke ontbinding op
partijverklaring, contracts- en onderhandelingsvrijheid, misbruik van
omstandigheden, enz.
b. Vereenvoudiging van aantal regels.
c. Meer coherente structuur o.a. chronologische regeling van sluiten tot einde van
overeenkomst.
3. Competitiviteit van het Belgische recht verhogen. Zodat partijen meer voor het Belgische
recht kiezen. Partijen kozen minder en minder voor het Belgisch recht omdat dit te oud was.
Door de vernieuwing wil men de competitiviteit verhogen.
Aard van de wetsbepalingen.
In boek 5 BW staat er een algemene catch all bepaling (artikel 5.3, tweede lid BW). De meeste
bepalingen zijn van aanvullend recht. Er zijn bepaalde bepalingen of onderdelen van bepalingen die
van dwingend recht zijn of van openbare orde. Om dit te weten moet je naar de draagwijdte of de
tekst kijken.
Boek 1 BW heeft geen regeling. Is dit door de vergetelheid van de wetgever of niet? Men neemt
gewoon aan dat dezelfde regeling als bij boek 5 geldt.
I. Het begrip verbintenis en de soorten verbintenissen:
1. Het begrip verbintenis:
Definitie verbintenis:
In het oud BW is er geen definitie opgenomen van het begrip verbintenis. De rechtsleer is zelf aan de
slag gegaan en heeft zelf een definitie vooropgesteld, de wetgever heeft deze definitie min of meer
overgenomen bij de uitvaardiging van boek 5. De definitie volgens de rechtsleer: een verbintenis is
3
0. Inleiding:
Waarover gaat het?
Het verbintenissenrecht is de moeder van het recht. Het verbintenissenrecht is de kern van het
privaatrecht en regelt de rechtsverhoudingen tussen de individuen. Het is de kern van het
privaatrecht want veel rechtstakken bouwen er op verder. Het privaatrecht staat tegenover het
publiekrecht, het publiekrecht regelt de rechtsverhoudingen tussen de overheid en de individuen.
Het privaatrecht en het publiekrecht komen dichter tot elkaar toe doordat de overheid steeds vaker
als particulier contracteert. Het individu is een titularis van een subjectief recht, het individu is een
natuurlijk persoon of een rechtspersoon.
Bronnen van verbintenissen:
De bronnen van verbintenissen omvatten (artikel 5.3, eerste lid BW):
Verbintenissen uit eenzijdige en meerzijdige rechtshandelingen. Rechtshandelingen zijn
handelingen die rechtsgevolgen teweeg brengen en waarbij je die rechtsgevolgen ook
beoogt. Deze kunnen eenzijdig zijn, zoals een aanbod, of meerzijdig, zoals een overeenkomst.
Verbintenissen uit rechtsfeiten: buitencontractuele aansprakelijkheid. Een gebeurtenis
waarbij men geen rechtsgevolgen beoogt, maar het recht er wel rechtsgevolgen aan kleeft,
dit is ook een bron van verbintenissen namelijk de rechtsfeiten.
Oneigenlijke contracten (zaakwaarneming, onverschuldigde betaling en ongerechtvaardigde
verrijking). Een derde bron van verbintenissen zijn de oneigenlijke contracten, het zijn quasi-
contracten (ze lijken op contracten).
De wet.
Verbintenissen zitten ingebakken in het dagelijkse leven. Denk bijvoorbeeld aan: aankoop brood,
gebruik Linkedin/Instagram/Facebook, sluiten reis- en annulatieverzekering, aankoop smartphone,
aansluiting bij internetprovider, opstellen testament, aangaan huwelijk, ….
Bijzondere status verbintenissenrecht:
Wat zijn de doelstellingen/basisprincipes van het verbintenissenrecht?
Bindende kracht overeenkomst met het oog op een efficiënt en rechtszeker verloop van het
rechtsverkeer. Overeenkomsten binden partijen zoals wet. Overeenkomsten moeten worden
nageleefd, moeten worden nagekomen. Als dit geen doelstelling is dan wordt de
overeenkomst een lege doos. Een rechter mag niet zomaar inbreken in een overeenkomst, de
bindende kracht moet zowel door de partijen als door de rechter gerespecteerd worden.
Doordat de bindende kracht vooropgesteld wordt, wil men garanderen dat het rechtsverkeer
efficiënt en rechtszeker verloopt.
Contractsvrijheid, steunend op individuele vrijheid en autonomie. Wij zijn vrije individuen en
dat kan men vertalen naar de contractsvrijheid. In principe is niemand gedwongen om te
contracteren (men mag kiezen met wie men contracteert, over wat, …). Deze
contractsvrijheid is natuurlijk niet onbeperkt, er zijn nuanceringen op (zoals een
discriminatieverbod). Het verbintenissenrecht wil de contractsvrijheid zoveel mogelijk
respecteren.
1
, De derde doelstelling is het streven naar maatschappelijke rechtvaardigheid. De wetgever
vindt het belangrijk om de regels in verband met het verbintenissenrecht vast te leggen zodat
partijen er altijd op terug kunnen vallen (als ze bijvoorbeeld weinig juridische kennis hebben).
Recente evolutie van oud naar nieuw recht:
Er is een nieuw wetboek over het verbintenissenrecht. De Code Civil van 1804 heeft zeer lang stand
gehouden. De regels van 1804 waren wat achterhaald, de maatschappij is geëvolueerd ten opzichte
van 1804. Het verbintenissenrecht had de tand des tijds goed doorstaan door de evolutie in de
rechtspraak. Het Hof van Cassatie heeft doorheen de tijd nieuwe rechtsfiguren ingesteld, regels
verfijnd, … Er werden hoge verwachtingen gesteld van het nieuw verbintenissenrecht, maar deze
werden niet echt ingelost.
Nieuwe boeken 1 en 5 BW:
De totstandkoming ging niet zonder slag of stoot aangezien er al wetsvoorstellen van 2021 zijn. Er
was een ruime consultatie met betrekking tot boek 5. Iedereen mocht er commentaar op geven en
daar moest men dan mee aan de slag gaan. Er zijn veel amendementen gemaakt, maar de wetten van
28 april 2022 boden de aflossing. De wetten zijn op 1 januari 2023 in werking getreden.
Temporele werking:
Boek 5 BW is van toepassing op alle rechtshandelingen en rechtsfeiten die plaatsvinden na 1 januari
2023. Tenzij partijen anders bepalen, blijft het oude recht van toepassing op:
De toekomstige gevolgen van rechtshandelingen en rechtsfeiten die hebben plaatsgevonden
voor 1 januari 2023. Alle overeenkomsten die werden gesloten voor 1 januari 2023 blijven
onderworpen aan het oude verbintenissenrecht, tenzij de partijen anders hebben bepaald.
De rechtshandelingen en rechtsfeiten die hebben plaatsgevonden na 1 januari 2023 en die
betrekking hebben op een verbintenis ontstaan uit een rechtshandeling of rechtsfeit die
hebben plaatsgevonden voor 1 januari 2023.
Het gevolg hiervan is dat het oude en nieuwe verbintenissenrecht lange tijd naast elkaar zullen
bestaan.
Boek 1 BW: “algemene bepalingen”:
Boek 1 heeft een transversale werking, is van toepassing op het volledige privaatrecht (op het
goederenrecht, op het bewijsrecht, op het verbintenissenrecht, …). Zo vermijd je dat je in elk boek de
regels moet gaan herhalen. Belangrijke begrippen vind je dus terug in boek 1 BW. Door de
transversale is het dus van groot belang voor het verbintenissenrecht. Boek 1 geeft definities van:
bronnen, toepassing van wet in de tijd, rechtshandeling, wilsuiting, kennisgeving, tijdsbepaling en
voorwaarde, berekening termijnen, vertegenwoordiging, subjectieve goede trouw, rechtsmisbruik,
oogmerk om te schade, afstand van recht. Het heeft een gelaagde structuur, het eerste boek is
algemeen en daarna wordt het steeds meer bijzonder. De keuze voor algemeen begrippenkader
verdient goedkeuring.
Kritiek op boek 1 BW? Er zijn enkele vragen bij de totstandkoming (geen ruime consultatieronde), het
is een summier wetboek en waarom worden bepaalde begrippen wel en andere niet gedefinieerd in
Boek 1 BW?
Boek 5 BW: “verbintenissen”:
2
, Er is niet zo veel verandert ten opzichte van de Code Civil van 1804. Het is een evolutie, geen
revolutie. Gaat de hervorming dan wel ver genoeg? Is er wel voldoende aandacht voor recente
tendensen? Is er voldoende verantwoording voor de gemaakte keuzes?
Doelstellingen boek 5 BW:
1. Modernisering:
a. Terminologische vereenvoudiging. Bv. voorzichtige en redelijke persoon (in plaats van
goede huisvader), ongerechtvaardigde verrijking (in plaats van verrijking zonder
oorzaak), … Maar aantal moeilijke/verwarrende begrippen werden behouden (bv.
oneigenlijke contracten, wilsverhinderende dwaling…).
b. Meer moderne en logische structuur handhaven.
c. Inhoudelijke modernisering. Nieuw evenwicht tussen wilsautonomie en de rol van de
rechter, sancties op maat en overdracht van verbintenissen, schuldvorderingen en
contracten.
d. Toegankelijk voor de burger, maar blijft een technische regeling.
2. Coherentie en rechtszekerheid bevorderen.
a. Codificatie van bestaande cassatierechtspraak, zodat het Hof van Cassatie zijn boekje
niet te buiten gaat door wetgever te gaan spelen en proberen nieuwe rechtsfiguren
in te voeren in het privaatrecht. Vbn. buitengerechtelijke ontbinding op
partijverklaring, contracts- en onderhandelingsvrijheid, misbruik van
omstandigheden, enz.
b. Vereenvoudiging van aantal regels.
c. Meer coherente structuur o.a. chronologische regeling van sluiten tot einde van
overeenkomst.
3. Competitiviteit van het Belgische recht verhogen. Zodat partijen meer voor het Belgische
recht kiezen. Partijen kozen minder en minder voor het Belgisch recht omdat dit te oud was.
Door de vernieuwing wil men de competitiviteit verhogen.
Aard van de wetsbepalingen.
In boek 5 BW staat er een algemene catch all bepaling (artikel 5.3, tweede lid BW). De meeste
bepalingen zijn van aanvullend recht. Er zijn bepaalde bepalingen of onderdelen van bepalingen die
van dwingend recht zijn of van openbare orde. Om dit te weten moet je naar de draagwijdte of de
tekst kijken.
Boek 1 BW heeft geen regeling. Is dit door de vergetelheid van de wetgever of niet? Men neemt
gewoon aan dat dezelfde regeling als bij boek 5 geldt.
I. Het begrip verbintenis en de soorten verbintenissen:
1. Het begrip verbintenis:
Definitie verbintenis:
In het oud BW is er geen definitie opgenomen van het begrip verbintenis. De rechtsleer is zelf aan de
slag gegaan en heeft zelf een definitie vooropgesteld, de wetgever heeft deze definitie min of meer
overgenomen bij de uitvaardiging van boek 5. De definitie volgens de rechtsleer: een verbintenis is
3
