Samenleving en gezondheid
HOOFDSTUK 1 – ZIEKTE EN GEZONDHEID
1. Wat is gezondheid en ziekte
2. Onderscheid disease, illness en sickness
3. Interactie tss de 3
4. Het concept gezondheid volgens WHO en conceptuele evolutie
5. Gezondheid in historisch perspectief en doorheen de tijd
6. Verschillende benaderingen en 3 modellen om gezondheid en ziekte te begrijpen
7. Wat bepaald gezondheid? De determinanten van gezondheid
1 - WAT IS GEZONDHEID EN ZIEKTE
➔ W ziekte gezien als tegengestelde van gezondheid? Of kan je gezond en ziek zijn tegelijk?
- Uni- (enkel lichaam) of multidimensionaal (meerdere aspecten)?
- Leken- vs. professionele opvattingen = ander perspectief dokter & patiënt
Algemeen: geen conceptuele duidelijkheid over het begrip → Geen eenduidige betekenis, ondanks belang v
gezondheid (complex en zeer onduidelijk en vele verschillende perspectieven)
2 - ONDERSCHEID DISEASE, ILLNESS EN SICKNESS
➔ In Engels is er onderscheid tss disease, ilness en sickness belangrijk en zijn 3 lenzen waardoor we kijken naar
gezondheid, ziekte en casussen ervan:
− DISEASE = Meest objectieve van de 3 en lens waardoor professional kijkt.
o Obj waarneembare ziekte met fysieke symptomen
o Verwijst naar de biologische of pathofysiologische afwijkingen of verstoringen in het lichaam op
fysiologisch, anatomisch, cellulair of moleculair niveau
o Gemeten door medische diagnostische methoden
o Staat vaak centraal in gezondheidszorg
o → Bij 1e casus dus volgens deze lens geen ziekte, bij 2e casus wel want er is afwijking van het
normaal op anamotisch vlak
− ILLNESS = Subjectiever en lens waardor patient naar de ziekte kijkt.
o Verwijst naar de persoonlijke ervaring van symptomen en lijden die een individu ervaart als gevolg
van een ziekte of aandoening.
o Inclusief de fysieke sensaties, emotionele reacties en cognitieve interpretaties van de
symptomen
o Ook psychologische en soc gevolgen die patient ervaart door ziekte
o → Bij 1e casus hier wel ziekte want persoon leidt eronder, 2e casus niet want hij heeft er zelf geen
last van
− SICKNESS = Lens waardoor maatschappij kijkt en de soc en cul constructie van de ziekte binnen een
samenleving.
o Hoe w het door samenl gedef.
o Wnr is iem ziek genoeg om thuis te blijven bv.
o Sterk beinvloed door soc normen
o Kan invloed hebben op hoe individuen en gemeenschappen omgaan met ziekte, inclusief de
attitudes ten opzichte van ziekte, de beschikbaarheid van medische zorg, en de sociale steun die
w geboden aan zieke individuen.
o Bredere term die de sociale en culturele dimensies van ziekte omvat.
1
,3 - INTERACTIE TSS DE 3
→ Staan niet los van elkaar en zijn sterk verweven. Dynamische interactie tss de 3.
− Er kan bv disease zijn zonder illness en sickness. Bv hoe dat samenleving ziekte ziet bep
ook je eigen visie ervan en w alle 3 beinvloed door ontzettend veel factoren
→ Goed vb hiervan is patient organization
→ EXAMENVRAAG (casus krijgen en dan aanduiden over welke pijl het gaat)
− DIS → ILL = Hoe dat arts naar ziekte kijkt heeft impact op illness. Bv: Arts vindt zelf hoofdpijn niet zo erg
en stelt je gerust dat het snel overgaat tov dokter die direct paniekerig is dan ga je dat zelf ook worden en
− DIS → SICK = Hoe meer info er is over ziekte hoe meer aanvaard die w. Vooral ziektes die zich in grijze
zone bevinden (CVS en burnout), iets moeilijk obj waarneembaar, maar hoe meer bewijs er van is hoe
meer soc normen vernadert w
− SICK → DIS = Welk beleid het land wilt voeren op vlak van gezondheid bienvloed hoe dat prof hun
patienten behandelen
− ILL → DIS = Patienten kunnen druk uitoefenen op artsen door bv een scan te eisen
− ILL → SICK = Patientengroepen die zich verenigen en zo het beleid en idee beinvloeden (protesten en
mensne die hun verhaal doen)
− SICK → ILL = Sociale normen en hoe geaccepteerd het is in de samenleving
→ 3 concepten gelinkt naar zorggebruik en zo factoren die bijdragen aan wnr mensen gezondheidszorg zoeken
en wrm dit vaak te laat is:
= Onderscheid tss individueel en zorgverlener niveau:
− Zorgverlener niveau = Prof hebben geen realistische kijk op hoe mensen de zorg nodig hebben of (kunnen)
gebruiken. Gaat vaker over specialisten. Bv dure medicatie voorschrijven en pateint gaat die niet nemen
want kan t niet betalen. Geen realistisch beeld dus over patient zijn sit
− Individueel niveau = Niet naar de dokter gaan wnr je ziek bent door financiel resources of soc netwerk.
Hoe dat je zelf naar de ziekte kijkt bep ook de stap of je naar de dokter gaat en is stap nog voor de 2 vorige
barriers. De kijk naar gezondheid en health believes
4 - HET CONCEPT GEZONDHEID VOLGENS WHO EN CONCEPTUELE EVOLUTIE
A. Gezondheid (WHO) = Toestand van volledig lichamelijk, geestelijk & sociaal welzijn, en niet slechts de
afwezigheid van ziekte of gebreken
→ Kritiek: te statisch (gezondheid fluctueert) & utopisch (onbereikbaar)
B. Belangrijke conceptuele evolutie beïnvloed door culturen, sociale & wetenschappelijke inzichten: (komt
pas later in ppt aan bod slide 59)
a. Holistisch perspectief = Interactie fysieke, mentale, emotionele, sociale en spirituele dimensies
i. Elke dimensie draagt bij tot algehele welzijn
b. Dynamische aard = Geen statische toestand, eerder dynamisch proces dat in loop der tijd evolueert
i. Fluctuaties door levensstijlkeuzes, omgevingsinvloeden, genetica en toegang tot zorg
c. Onderscheid individuele en populatie gezondheid
i. Individueel = Welzijn van een persoon (~ definitie WHO)
ii. Populatieniveau = Gehele gemeenschappen of bevolkingsgroepen
d. Subjectiviteit = Gezondheid wordt anders ervaren obv culturele, sociale en persoonlijke
overtuigingen
2
, e. Functionele vermogens = Effectief kunnen functioneren in dagelijks leven = capaciteit om
activiteiten uit te voeren, sociale relaties aan te gaan en persoonlijke doelen/aspiraties na te streven
i. Gezondheid bep door mogelijkheid tot functioneren: fysieke & mentale
beperkingen
ii. Aanvullend op medisch model, vervangt het niet
f. Biopsychosociaal model = Beschouwt biologische, psychologische en sociale
factoren/determinanten als onderling verbonden invloeden op gezondheid en ziekte
g. Equity en sociale rechtvaardigheid = Afwezigheid van oneerlijke/vermijdbare versch in gezondheid
tussen versch groepen → kan aspect zijn van definitie gezondheid
i. Aanpakken sociale determinanten + rechtvaardigheid in toegang tot
gezondheidszorg/uitkomsten
5 - GEZONDHEID IN HISTORISCH PERSPECTIEF EN DOORHEEN DE TIJD
A. PREHISTORIE
= Geen geschreven bronnen over wnr mens zich voor eerst bezig hield met behandelen of voorkomen van
ziektes, wel:
⎯ Planten en kruiden als nat medicijn
⎯ Primitieve behandelmethodes zoals schedeltrepanatie
⎯ Geloof in het bestaan van bovennatuurlijke wezens die voor ziekte en
genezing zouden kunnen zorgen
⎯ Geneeskunst vaak overgelaten aan speciale personen
B. OUDHEID EGYPTE
= Ziekte ontstaat door kwade geesten en bovennatuurlijke krachten die lichaam binnendringen →
geesten uitdrijven door medicatie
⎯ Ontwikkeling van kennis van anatomie (door mummificatie) en documentatie van alles
⎯ Sneden in lichamen voor kennis erover en het hart is het centrum van het lichaam en het denken
⎯ Enorme toename in kennis van behandelingen en medicijnen en algemene gezondheid
⎯ Hadden fascinatie voor heilige dieren die een belangrijke rol speelden en proefdieren waren
o Alles moest gdn w om hen te laten leven
⎯ Papurys hyberus: eerste gedoc document over geneeskunde over aandoeningen waaronder kk
⎯ Hadden al artsen als specialisten in 1 spec ziekte
C. OUDHEID MESOPOTHAMIE
⎯ Sumeriërs: kenden een vorm van geneeskunst gebaseerd op sterrenkunde
o De sterren bep het leven van mensen, en bijgevolg ook op hun ziekte
o Ziekten als een straf van de goden of het gevolg van een demonische tussenkomst.
o Genezing: voorgeschreven geneesmiddelen in combinatie met bezweringen, gebeden
en offers
⎯ Assyriërs en Babyloniërs: sterke ontwikkeling van geneeskunst parallel aan de ontwikkelingen
in Egypte
o Introductie van de concepten diagnoses, prognoses, lichamelijk onderzoek en het
voorschrijven van medicijnen.
▪ Neerschrift hiervan in het Diagnostisch Handboek: methodes voor het
toepassen van therapie en etiologie, en het gebruik van logica bij het stellen
van diagnoses: ziekte van de patiënt kan worden vastgesteld door de inspectie
van symptomen. De tekst bevat ook een lijst van medische symptomen.
3
, ⎯ De Codex Hammurabi (1780 v.Chr.): Bepalingen vr artsen hun werk, met onder andere
tarieven voor behandelingen en ingrepen en sancties tegen nalatige artsen
D. OUDHEID INDIE
⎯ Al heilige geschriften over geneeskunde in de periode 1200 vChr. (de Atharvaveda)
⎯ 1000 vChr.: eerste wetenschappelijk systeem voor geneeskunst: de Ayurveda (check ppt)
⎯ Combi geloof in bovennatuurlijke krachten en kennis over versch kruiden en de impact ervan op
gezondheid
⎯ Voor het eerst aandacht voor psy aandoeningen
⎯ Menselijke geneeskunde w in 8 categorieen verdeeld
E. OUDHEID CHINA
⎯ Er is een dysbalans zoalsl yin en yang en die moet terug in evenwicht gebracht w
⎯ Vroege kennis van geneeskunde
⎯ Kennis ontwikkelde zich op basis van de observaties en behandelingen van zieken, uitgevoerd
door taoïstische artsen.
⎯ Analyse en synthese van de interne systemen van het menselijk lichaam (onder meer
energiebanen) en hun wederzijdse relaties met de interne en externe omgeving
⎯ Traditionele Chinese geneeskunde vindt haar oorsprong in een unieke, veelomvattende en
systematische theoretische structuur waaronder de theorie van de Vijf Elementen, het
meridiaanstelsel van het menselijk lichaam, Yin-Yang en andere systemen. Elke behandeling
wordt uitgevoerd volgens dit filosofische raamwerk
F. OUDHEID GRIEKEN EN ROMEINEN
⎯ Hippocrates’ visie over ziekte = Dysbalans tssn lichaamssappen (bloed, slijm, gele en zwarte
gal): en gaat weg van het bovennatuurlijke
o Oprichter van de moderne geneeskunde
o Indeling ziektes in 4 categorieën: "acuut", "chronisch", "endemisch" en "epidemie"
o Invloed v menselijke geest
o Uitgebreide medische naslagwerken
G. OUDHEID MIDDELEEUWEN
= Opnieuw overtuiging dat ziekte veroorzaakt w door bovennatuurlijke krachten:
⎯ Ziekte = straf God → behandeling = uitdrijven slechte krachten door lichaam te geselen
⎯ Functie van geneesheer uitgeoefend door priesters
Perzische wereld middelgrote vooruitgang in geneeskunde in anatomie, oogheelkunde, farmacologie
o Men keek meer vanuit gezondheidsblik naar ziekte en op pop niveau
o Ontstaan van moderne chirurgie
Middeleeuwen Europa: oude kennis vervangen door volkswijsheden
o Ziekte is uitdaging van god dis moet deze overgedragen w
o Chirurgie enkel door chirurgijns en academische artsen
4
HOOFDSTUK 1 – ZIEKTE EN GEZONDHEID
1. Wat is gezondheid en ziekte
2. Onderscheid disease, illness en sickness
3. Interactie tss de 3
4. Het concept gezondheid volgens WHO en conceptuele evolutie
5. Gezondheid in historisch perspectief en doorheen de tijd
6. Verschillende benaderingen en 3 modellen om gezondheid en ziekte te begrijpen
7. Wat bepaald gezondheid? De determinanten van gezondheid
1 - WAT IS GEZONDHEID EN ZIEKTE
➔ W ziekte gezien als tegengestelde van gezondheid? Of kan je gezond en ziek zijn tegelijk?
- Uni- (enkel lichaam) of multidimensionaal (meerdere aspecten)?
- Leken- vs. professionele opvattingen = ander perspectief dokter & patiënt
Algemeen: geen conceptuele duidelijkheid over het begrip → Geen eenduidige betekenis, ondanks belang v
gezondheid (complex en zeer onduidelijk en vele verschillende perspectieven)
2 - ONDERSCHEID DISEASE, ILLNESS EN SICKNESS
➔ In Engels is er onderscheid tss disease, ilness en sickness belangrijk en zijn 3 lenzen waardoor we kijken naar
gezondheid, ziekte en casussen ervan:
− DISEASE = Meest objectieve van de 3 en lens waardoor professional kijkt.
o Obj waarneembare ziekte met fysieke symptomen
o Verwijst naar de biologische of pathofysiologische afwijkingen of verstoringen in het lichaam op
fysiologisch, anatomisch, cellulair of moleculair niveau
o Gemeten door medische diagnostische methoden
o Staat vaak centraal in gezondheidszorg
o → Bij 1e casus dus volgens deze lens geen ziekte, bij 2e casus wel want er is afwijking van het
normaal op anamotisch vlak
− ILLNESS = Subjectiever en lens waardor patient naar de ziekte kijkt.
o Verwijst naar de persoonlijke ervaring van symptomen en lijden die een individu ervaart als gevolg
van een ziekte of aandoening.
o Inclusief de fysieke sensaties, emotionele reacties en cognitieve interpretaties van de
symptomen
o Ook psychologische en soc gevolgen die patient ervaart door ziekte
o → Bij 1e casus hier wel ziekte want persoon leidt eronder, 2e casus niet want hij heeft er zelf geen
last van
− SICKNESS = Lens waardoor maatschappij kijkt en de soc en cul constructie van de ziekte binnen een
samenleving.
o Hoe w het door samenl gedef.
o Wnr is iem ziek genoeg om thuis te blijven bv.
o Sterk beinvloed door soc normen
o Kan invloed hebben op hoe individuen en gemeenschappen omgaan met ziekte, inclusief de
attitudes ten opzichte van ziekte, de beschikbaarheid van medische zorg, en de sociale steun die
w geboden aan zieke individuen.
o Bredere term die de sociale en culturele dimensies van ziekte omvat.
1
,3 - INTERACTIE TSS DE 3
→ Staan niet los van elkaar en zijn sterk verweven. Dynamische interactie tss de 3.
− Er kan bv disease zijn zonder illness en sickness. Bv hoe dat samenleving ziekte ziet bep
ook je eigen visie ervan en w alle 3 beinvloed door ontzettend veel factoren
→ Goed vb hiervan is patient organization
→ EXAMENVRAAG (casus krijgen en dan aanduiden over welke pijl het gaat)
− DIS → ILL = Hoe dat arts naar ziekte kijkt heeft impact op illness. Bv: Arts vindt zelf hoofdpijn niet zo erg
en stelt je gerust dat het snel overgaat tov dokter die direct paniekerig is dan ga je dat zelf ook worden en
− DIS → SICK = Hoe meer info er is over ziekte hoe meer aanvaard die w. Vooral ziektes die zich in grijze
zone bevinden (CVS en burnout), iets moeilijk obj waarneembaar, maar hoe meer bewijs er van is hoe
meer soc normen vernadert w
− SICK → DIS = Welk beleid het land wilt voeren op vlak van gezondheid bienvloed hoe dat prof hun
patienten behandelen
− ILL → DIS = Patienten kunnen druk uitoefenen op artsen door bv een scan te eisen
− ILL → SICK = Patientengroepen die zich verenigen en zo het beleid en idee beinvloeden (protesten en
mensne die hun verhaal doen)
− SICK → ILL = Sociale normen en hoe geaccepteerd het is in de samenleving
→ 3 concepten gelinkt naar zorggebruik en zo factoren die bijdragen aan wnr mensen gezondheidszorg zoeken
en wrm dit vaak te laat is:
= Onderscheid tss individueel en zorgverlener niveau:
− Zorgverlener niveau = Prof hebben geen realistische kijk op hoe mensen de zorg nodig hebben of (kunnen)
gebruiken. Gaat vaker over specialisten. Bv dure medicatie voorschrijven en pateint gaat die niet nemen
want kan t niet betalen. Geen realistisch beeld dus over patient zijn sit
− Individueel niveau = Niet naar de dokter gaan wnr je ziek bent door financiel resources of soc netwerk.
Hoe dat je zelf naar de ziekte kijkt bep ook de stap of je naar de dokter gaat en is stap nog voor de 2 vorige
barriers. De kijk naar gezondheid en health believes
4 - HET CONCEPT GEZONDHEID VOLGENS WHO EN CONCEPTUELE EVOLUTIE
A. Gezondheid (WHO) = Toestand van volledig lichamelijk, geestelijk & sociaal welzijn, en niet slechts de
afwezigheid van ziekte of gebreken
→ Kritiek: te statisch (gezondheid fluctueert) & utopisch (onbereikbaar)
B. Belangrijke conceptuele evolutie beïnvloed door culturen, sociale & wetenschappelijke inzichten: (komt
pas later in ppt aan bod slide 59)
a. Holistisch perspectief = Interactie fysieke, mentale, emotionele, sociale en spirituele dimensies
i. Elke dimensie draagt bij tot algehele welzijn
b. Dynamische aard = Geen statische toestand, eerder dynamisch proces dat in loop der tijd evolueert
i. Fluctuaties door levensstijlkeuzes, omgevingsinvloeden, genetica en toegang tot zorg
c. Onderscheid individuele en populatie gezondheid
i. Individueel = Welzijn van een persoon (~ definitie WHO)
ii. Populatieniveau = Gehele gemeenschappen of bevolkingsgroepen
d. Subjectiviteit = Gezondheid wordt anders ervaren obv culturele, sociale en persoonlijke
overtuigingen
2
, e. Functionele vermogens = Effectief kunnen functioneren in dagelijks leven = capaciteit om
activiteiten uit te voeren, sociale relaties aan te gaan en persoonlijke doelen/aspiraties na te streven
i. Gezondheid bep door mogelijkheid tot functioneren: fysieke & mentale
beperkingen
ii. Aanvullend op medisch model, vervangt het niet
f. Biopsychosociaal model = Beschouwt biologische, psychologische en sociale
factoren/determinanten als onderling verbonden invloeden op gezondheid en ziekte
g. Equity en sociale rechtvaardigheid = Afwezigheid van oneerlijke/vermijdbare versch in gezondheid
tussen versch groepen → kan aspect zijn van definitie gezondheid
i. Aanpakken sociale determinanten + rechtvaardigheid in toegang tot
gezondheidszorg/uitkomsten
5 - GEZONDHEID IN HISTORISCH PERSPECTIEF EN DOORHEEN DE TIJD
A. PREHISTORIE
= Geen geschreven bronnen over wnr mens zich voor eerst bezig hield met behandelen of voorkomen van
ziektes, wel:
⎯ Planten en kruiden als nat medicijn
⎯ Primitieve behandelmethodes zoals schedeltrepanatie
⎯ Geloof in het bestaan van bovennatuurlijke wezens die voor ziekte en
genezing zouden kunnen zorgen
⎯ Geneeskunst vaak overgelaten aan speciale personen
B. OUDHEID EGYPTE
= Ziekte ontstaat door kwade geesten en bovennatuurlijke krachten die lichaam binnendringen →
geesten uitdrijven door medicatie
⎯ Ontwikkeling van kennis van anatomie (door mummificatie) en documentatie van alles
⎯ Sneden in lichamen voor kennis erover en het hart is het centrum van het lichaam en het denken
⎯ Enorme toename in kennis van behandelingen en medicijnen en algemene gezondheid
⎯ Hadden fascinatie voor heilige dieren die een belangrijke rol speelden en proefdieren waren
o Alles moest gdn w om hen te laten leven
⎯ Papurys hyberus: eerste gedoc document over geneeskunde over aandoeningen waaronder kk
⎯ Hadden al artsen als specialisten in 1 spec ziekte
C. OUDHEID MESOPOTHAMIE
⎯ Sumeriërs: kenden een vorm van geneeskunst gebaseerd op sterrenkunde
o De sterren bep het leven van mensen, en bijgevolg ook op hun ziekte
o Ziekten als een straf van de goden of het gevolg van een demonische tussenkomst.
o Genezing: voorgeschreven geneesmiddelen in combinatie met bezweringen, gebeden
en offers
⎯ Assyriërs en Babyloniërs: sterke ontwikkeling van geneeskunst parallel aan de ontwikkelingen
in Egypte
o Introductie van de concepten diagnoses, prognoses, lichamelijk onderzoek en het
voorschrijven van medicijnen.
▪ Neerschrift hiervan in het Diagnostisch Handboek: methodes voor het
toepassen van therapie en etiologie, en het gebruik van logica bij het stellen
van diagnoses: ziekte van de patiënt kan worden vastgesteld door de inspectie
van symptomen. De tekst bevat ook een lijst van medische symptomen.
3
, ⎯ De Codex Hammurabi (1780 v.Chr.): Bepalingen vr artsen hun werk, met onder andere
tarieven voor behandelingen en ingrepen en sancties tegen nalatige artsen
D. OUDHEID INDIE
⎯ Al heilige geschriften over geneeskunde in de periode 1200 vChr. (de Atharvaveda)
⎯ 1000 vChr.: eerste wetenschappelijk systeem voor geneeskunst: de Ayurveda (check ppt)
⎯ Combi geloof in bovennatuurlijke krachten en kennis over versch kruiden en de impact ervan op
gezondheid
⎯ Voor het eerst aandacht voor psy aandoeningen
⎯ Menselijke geneeskunde w in 8 categorieen verdeeld
E. OUDHEID CHINA
⎯ Er is een dysbalans zoalsl yin en yang en die moet terug in evenwicht gebracht w
⎯ Vroege kennis van geneeskunde
⎯ Kennis ontwikkelde zich op basis van de observaties en behandelingen van zieken, uitgevoerd
door taoïstische artsen.
⎯ Analyse en synthese van de interne systemen van het menselijk lichaam (onder meer
energiebanen) en hun wederzijdse relaties met de interne en externe omgeving
⎯ Traditionele Chinese geneeskunde vindt haar oorsprong in een unieke, veelomvattende en
systematische theoretische structuur waaronder de theorie van de Vijf Elementen, het
meridiaanstelsel van het menselijk lichaam, Yin-Yang en andere systemen. Elke behandeling
wordt uitgevoerd volgens dit filosofische raamwerk
F. OUDHEID GRIEKEN EN ROMEINEN
⎯ Hippocrates’ visie over ziekte = Dysbalans tssn lichaamssappen (bloed, slijm, gele en zwarte
gal): en gaat weg van het bovennatuurlijke
o Oprichter van de moderne geneeskunde
o Indeling ziektes in 4 categorieën: "acuut", "chronisch", "endemisch" en "epidemie"
o Invloed v menselijke geest
o Uitgebreide medische naslagwerken
G. OUDHEID MIDDELEEUWEN
= Opnieuw overtuiging dat ziekte veroorzaakt w door bovennatuurlijke krachten:
⎯ Ziekte = straf God → behandeling = uitdrijven slechte krachten door lichaam te geselen
⎯ Functie van geneesheer uitgeoefend door priesters
Perzische wereld middelgrote vooruitgang in geneeskunde in anatomie, oogheelkunde, farmacologie
o Men keek meer vanuit gezondheidsblik naar ziekte en op pop niveau
o Ontstaan van moderne chirurgie
Middeleeuwen Europa: oude kennis vervangen door volkswijsheden
o Ziekte is uitdaging van god dis moet deze overgedragen w
o Chirurgie enkel door chirurgijns en academische artsen
4
