Samenvatting Socialezekerheidsrecht – Sociale zekerheid en socialezekerheidsrecht:
I. Sociale zekerheid en socialezekerheidsrecht:
1. Wat is sociale zekerheid?
Focus op alledaagse menselijke noden:
Sociale zekerheid heeft te maken met alledaagse menselijke noden, focus op alledaagse menselijke
noden.
Bijv. verzorging in het ziekenhuis nodig en geld om alle ziekenhuiskosten te betalen. Je moet
betalen als je wil dat ze je verzorgen. Je hebt geld nodig om de dokter te betalen en dat geld
in de samenleving krijg je door te werken, maar hij kan niet werken omdat hij zorg nodig
heeft. Het is een sociaal risico dat men heeft getracht op te lossen, ervoor zorgen dat men het
nodige inkomen krijgt en compensatie voor de kosten.
Ziekte: nood aan zorg, medische kosten, onvermogen te werken, inkomensverlies.
Bijv. na een bevalling mag je rusten. Je hebt begeleiding nodig bij de bevalling en die moet je
betalen, maar je moet rusten na je bevallen waardoor je geen inkomen hebt. Je hebt extra
kosten maar minder inkomen. Men heeft de kosten ingedekt en het inkomensverlies wordt
vergoed.
Moederschap: nood begeleiding bevalling, medische kosten; nood aan rust, inkomensverlies.
Bijv. textielfabriek in India die is ingestort door een te grote hoeveelheid aan machines met
enorm veel slachtoffers en overledenen. Er is een nood aan verzorging, maar medische
kosten en je kan niet werken en dus geen inkomen. Er is een specifieke tegemoetkoming in
medische kosten en omkadering voor het inkomensverlies die hoger is omdat men de
werkgever mee verantwoordelijk acht.
Of graansilo’s die ontploft zijn en een arbeiders heeft het leven gelaten. Geen inkomen maar
extra kosten.
Arbeidsongeval of beroepziekte: nood aan medische zorg, medische kosten; onvermogen te
werken of overlijden, inkomensverlies.
Bijv. handicap en die mensen zijn van in het begin beperkt om te kunnen functioneren in dit
systeem. Je hebt minder of geen kansen om door arbeid aan het werk te gaan. Je
verdienvermogen is verminderd, men gaat dit via de sociale zekerheid compenseren. Het
inkomen wordt op een niveau getrokken dat volstaat om een deftig leven te leiden. Deze
mensen hebben sowieso al meer hulpmiddelen nodig waar ook tegemoetkoming geldt
aangezien ze minder kunnen verdienen door hun lagere zelfredzaamheid.
Handicap: verminderd verdienvermogen; verlies van zelfredzaamheid, nood aan aangepaste
hulp, bijkomende kosten.
1
, Bijv. nood aan een job, maar eigenlijk geld. Je bent succesvol als je kan overleven van je
kapitaal dat je hebt (rentenieren door de interesten van je kapitaal – dit is een beperkte
groep), het merendeel zal arbeid verrichten voor geld/loon, als je geen werk hebt (en dus
geen geld hebt) dan zal men opgevangen worden door de sociale zekerheid/sociale
verzekering (werkloosheidsverzekering = compensatie voor het inkomensverlies omdat je
buiten je wil geen inkomen hebt, als je geen werknemer bent geweest dan krijg je deze niet
en als je na 1 jaar nog werkloos bent dan stoppen de tegemoetkomingen), dan is er nog de
bijstand (OCMW’s als je de uitkering verliest om een leefloon te krijgen) en tenslotte de
armoede (als ook de leeflonen wegvallen). Het sociaal zekerheidssysteem probeert je bij
arbeid te houden en nooit bij armoede te krijgen en de sociale zekerheid en de bijstand zijn
de vangnetten.
Werkloosheid: inkomensverlies; armoede.
Bijv. kinderen die naar school kunnen gaan <-> kinderen die niet naar school kunnen gaan
omdat ze moeten werken en moeten bijdragen. Vroeger kende Vlaanderen ook schrijnende
armoede, maar vandaag kennen wij gezondheid en nieuwe boekentassen voor de kinderen
door sociale zekerheid omdat de ouders ondersteund worden voor de kosten. Zonder deze
extra inkomsten zou dat niet lukken en temperen we de risico’s op kinderarbeid en
kinderarmoede.
Kinderen: kosten opvoeding en onderhoud, opvang.
Bijv. oudere mensen die niet meer moeten arbeiden om in het inkomen te voorzien omdat ze
lang genoeg hebben gewerkt en mogelijks niet meer meekunnen. Vanaf oudere leeftijd mag
je rusten, maar arbeid is de motor voor inkomen waardoor ze uit de boot zouden vallen dus
een pensioenverzekering voorzien. Je zal niet uit arbeid inkomen halen, maar een uitkering
als erkentelijkheid voor bewezen diensten. Pensioenverzekeringen worden vaak aangevuld
met flexi-jobs.
Ouderdom: behoefte aan rust, verminderd verdienvermogen.
Dit is de sociale zekerheid in de verschillende dimensies.
Gebruikelijke betekenis:
In Van Dale krijg je 2 definities, twee invalshoeken:
Toestand waarbij voor allen de bezorgdheid voor gebrek wordt uitgesloten. De
doelstelling om iedereen te bevrijden van bezorgdheid voor gebrek, ondanks wat je moet
niet bang zijn voor gebrek.
Het geheel van instellingen en regelingen die dienen om deze toestand te verzekeren. Het
arsenaal van rechtsfiguren, procedures en rechten die zorgen dat we de toestand zo goed
mogelijk benaderen.
Sociale zekerheid in zijn situationele/teleologische betekenis:
Sociale zekerheid is dan de uitsluiting van bezorgdheid voor gebrek. De doelstelling van uitsluiting van
bezorgdheid voor gebrek. De meest oorspronkelijke betekenis van de term.
2
, Link oudste gebruik term: Simon Bolivar (1819); Social Security Act VS (1935) en “Freedom from
want” Roosevelt (1941). Bolivar gebruikte het al in zijn speech, maar ook de VS over de sociale
zekerheid (gepensioneerden kregen een beperkte uitkering – de manier om voor gebrek te vrijwaren)
en ook Roosevelt gebruikte het en roept op voor verbetering van de sociale zekerheid en hij linkte het
aan 4 vrijheden (meningsuiting, religie, vrijwaring van de bezorgdheid van gebreken).
Realiteit vs. ideaal: uitsluiting bezorgdheid gebrek is onvoltooid doel, sociale zekerheid is streven naar
zekerheid. Bedoeling om iedereen te vrijwaren van bezorgdheid van gebrek. Het is een ideaal, een
streven dat nooit verwezenlijkt zal worden.
Verband vervulling basisbehoefte aan “veiligheid”. Dit is geconnecteerd met onze basisbehoefte naar
veiligheid:
- Verband intrinsieke kwetsbaarheid mens (kindertijd, handicap, ziekte, ouderdom). De mens is
intrinsiek kwetsbaar – als mens ben je kwetsbaar en je hebt hulp nodig (bijv. als baby de
eerste jaren hulp nodig, bij een handicap heb je hulp nodig en dat was in de oertijd ook al
aanwezig, net zoals bij ziekte en ouderdom).
- Versterkt door maatschappelijke context (nood aan financiële middelen om in
levensonderhoud en (medische) zorg te voorzien, begrensde mogelijkheden om wettig
inkomen te vergaren). Je bent intrinsiek kwetsbaar waarbij je gaat streven naar veiligheid en
dan kom je bij de sociale zekerheid die versterkt is door de maatschappelijke context (je moet
geld hebben waarvoor je moet arbeiden, maar als je niet kan arbeiden dan kan je niet mee
en dus vergroot de maatschappelijke context de kwetsbaarheid die al intrinsiek aanwezig is).
Het leek op bepaalde momenten afwezig, maar kwam altijd terug.
Onderscheid psychologische conditie - maatschappelijke dimensie. Het gaat niet over je schrik om al
dan niet toe te komen, het is een maatschappelijk fenomeen.
Specifieke focus op noden met maatschappelijke oorzaak én maatschappelijk belang tot leniging:
- Historisch ontwikkelingspatroon: compenseren onwenselijke gevolgen economische
productie en verdeling welvaart. Sommige worden rijk, anderen gemiddeld en anderen arm.
Die dynamiek is eigen en men wil deze risico’s compenseren en herverdelen vanuit de sociale
zekerheid.
- Oude problematiek armoede: leniging middels bijstandsvoorzieningen.
- Nieuwe vormen van bestaansonzekerheid sinds industriële revolutie: leer “sociale risico’s”
structureert gaandeweg samenspel sociale verzekeringen en bijstandsvoorzieningen. De
catalogus van de sociale risico’s die collectief erkend zijn en waartegen we de mens wil
beschermen.
3
, De sociale risico’s:
Traditionele sociale risico’s Prestatie van sociale zekerheid
(Kosten voor zorg bij) ziekte. Tegemoetkoming in kost medische zorg
(verzekeringstegemoetkoming; medische
bijstand). Verplichte verzekering geneeskundige
verzorging en als dit niet toekomt dan kan je
naar de OCMW’s voor de medische bijstand.
(Inkomensverlies wegens) Uitkeringen arbeidsongeschiktheid (en
arbeidsongeschiktheid (en invaliditeit), invaliditeit) of tegemoetkomingen personen
(bijkomende kosten ter compensatie) verlies met handicap. Als het langer duurt dan
van zelfredzaamheid. invaliditeit.
(Inkomensverlies door) moederschap(srust) Moederschapsuitkeringen.
(Medische kosten en inkomensverlies door) Tegemoetkoming in kost medische zorg,
arbeidsongeval uitkeringen arbeidsongeschiktheid,
nabestaandenrenten.
(Medische kosten en inkomensverlies door) Tegemoetkoming in kost medische zorg,
beroepsziekte uitkeringen arbeidsongeschiktheid,
nabestaandenrenten.
(Inkomensverlies door) werkloosheid Inkomensvervangende uitkering
(werkloosheidsuitkering, overbruggingsrecht,
leefloon). Als je geen werkloosheidsuitkering als
werknemer hebt dan overbruggingsrecht als
zelfstandige en als je nergens terecht kan dan
leefloon.
Kosten onderheid & opvoeding Gezinsbijslagen.
kinderen/gezinslast
(Inkomensverlies door) ouderdom of overlijden Inkomensvervangende uitkering (rust- of
kostwinner. overlevingspensioenen, inkomensgarantie
ouderen)
Sociale zekerheid in de instrumentele betekenis:
Sociale zekerheid is dan het geheel instellingen en regelingen erop gericht mensen te vrijwaren van
bezorgdheid voor gebrek. Het geheel van instellingen en regelingen erop gericht mensen te vrijwaren
van bezorgdheid voor gebrek. Geheel van middelen om te komen tot zo een situatie.
Historische diversiteit, enorme diversiteit hierin. Anno 2026 is het een geëvolueerde en
geïndustrialiseerde samenleving. Verschillende invulling van de middelen die hiertoe moeten dienen:
- Rol (solidaire) samenlevingsverbanden (stam, familie, (kern)gezin). De rol van het
samenlevingsverband bijv. als je geld te kort hebt, dan kan je hulp van je ouders krijgen (dat is
herverdeling en zorgen voor). De oudste vorm van sociale zekerheid: wat je hebt delen
binnen de familie. Hier al voorbij hoewel er nog echo’s van zijn.
- Rol eigendom (onroerende goederen, spaargeld, beleggingen). Eigendom: bezit van kapitaal
en onroerende goederen. Als je een landbouwgrond hebt dan kan je dat bewerken en dan zal
je je daarover in beginsel geen zorgen over moeten maken. Belangrijke rol om de sociale
zekerheid te garanderen. Als oudere mensen is het van belang een huis in eigen eigendom te
hebben zodat je het kan verkopen en met dat geld een leven kunnen leiden in een
verzorgingstehuis. Als je het niet hebt dan is het moeilijker de rekening te betalen, TENZIJ
familie die bijspringt. Eigendom speelt een rol bij sociale zekerheid.
4
I. Sociale zekerheid en socialezekerheidsrecht:
1. Wat is sociale zekerheid?
Focus op alledaagse menselijke noden:
Sociale zekerheid heeft te maken met alledaagse menselijke noden, focus op alledaagse menselijke
noden.
Bijv. verzorging in het ziekenhuis nodig en geld om alle ziekenhuiskosten te betalen. Je moet
betalen als je wil dat ze je verzorgen. Je hebt geld nodig om de dokter te betalen en dat geld
in de samenleving krijg je door te werken, maar hij kan niet werken omdat hij zorg nodig
heeft. Het is een sociaal risico dat men heeft getracht op te lossen, ervoor zorgen dat men het
nodige inkomen krijgt en compensatie voor de kosten.
Ziekte: nood aan zorg, medische kosten, onvermogen te werken, inkomensverlies.
Bijv. na een bevalling mag je rusten. Je hebt begeleiding nodig bij de bevalling en die moet je
betalen, maar je moet rusten na je bevallen waardoor je geen inkomen hebt. Je hebt extra
kosten maar minder inkomen. Men heeft de kosten ingedekt en het inkomensverlies wordt
vergoed.
Moederschap: nood begeleiding bevalling, medische kosten; nood aan rust, inkomensverlies.
Bijv. textielfabriek in India die is ingestort door een te grote hoeveelheid aan machines met
enorm veel slachtoffers en overledenen. Er is een nood aan verzorging, maar medische
kosten en je kan niet werken en dus geen inkomen. Er is een specifieke tegemoetkoming in
medische kosten en omkadering voor het inkomensverlies die hoger is omdat men de
werkgever mee verantwoordelijk acht.
Of graansilo’s die ontploft zijn en een arbeiders heeft het leven gelaten. Geen inkomen maar
extra kosten.
Arbeidsongeval of beroepziekte: nood aan medische zorg, medische kosten; onvermogen te
werken of overlijden, inkomensverlies.
Bijv. handicap en die mensen zijn van in het begin beperkt om te kunnen functioneren in dit
systeem. Je hebt minder of geen kansen om door arbeid aan het werk te gaan. Je
verdienvermogen is verminderd, men gaat dit via de sociale zekerheid compenseren. Het
inkomen wordt op een niveau getrokken dat volstaat om een deftig leven te leiden. Deze
mensen hebben sowieso al meer hulpmiddelen nodig waar ook tegemoetkoming geldt
aangezien ze minder kunnen verdienen door hun lagere zelfredzaamheid.
Handicap: verminderd verdienvermogen; verlies van zelfredzaamheid, nood aan aangepaste
hulp, bijkomende kosten.
1
, Bijv. nood aan een job, maar eigenlijk geld. Je bent succesvol als je kan overleven van je
kapitaal dat je hebt (rentenieren door de interesten van je kapitaal – dit is een beperkte
groep), het merendeel zal arbeid verrichten voor geld/loon, als je geen werk hebt (en dus
geen geld hebt) dan zal men opgevangen worden door de sociale zekerheid/sociale
verzekering (werkloosheidsverzekering = compensatie voor het inkomensverlies omdat je
buiten je wil geen inkomen hebt, als je geen werknemer bent geweest dan krijg je deze niet
en als je na 1 jaar nog werkloos bent dan stoppen de tegemoetkomingen), dan is er nog de
bijstand (OCMW’s als je de uitkering verliest om een leefloon te krijgen) en tenslotte de
armoede (als ook de leeflonen wegvallen). Het sociaal zekerheidssysteem probeert je bij
arbeid te houden en nooit bij armoede te krijgen en de sociale zekerheid en de bijstand zijn
de vangnetten.
Werkloosheid: inkomensverlies; armoede.
Bijv. kinderen die naar school kunnen gaan <-> kinderen die niet naar school kunnen gaan
omdat ze moeten werken en moeten bijdragen. Vroeger kende Vlaanderen ook schrijnende
armoede, maar vandaag kennen wij gezondheid en nieuwe boekentassen voor de kinderen
door sociale zekerheid omdat de ouders ondersteund worden voor de kosten. Zonder deze
extra inkomsten zou dat niet lukken en temperen we de risico’s op kinderarbeid en
kinderarmoede.
Kinderen: kosten opvoeding en onderhoud, opvang.
Bijv. oudere mensen die niet meer moeten arbeiden om in het inkomen te voorzien omdat ze
lang genoeg hebben gewerkt en mogelijks niet meer meekunnen. Vanaf oudere leeftijd mag
je rusten, maar arbeid is de motor voor inkomen waardoor ze uit de boot zouden vallen dus
een pensioenverzekering voorzien. Je zal niet uit arbeid inkomen halen, maar een uitkering
als erkentelijkheid voor bewezen diensten. Pensioenverzekeringen worden vaak aangevuld
met flexi-jobs.
Ouderdom: behoefte aan rust, verminderd verdienvermogen.
Dit is de sociale zekerheid in de verschillende dimensies.
Gebruikelijke betekenis:
In Van Dale krijg je 2 definities, twee invalshoeken:
Toestand waarbij voor allen de bezorgdheid voor gebrek wordt uitgesloten. De
doelstelling om iedereen te bevrijden van bezorgdheid voor gebrek, ondanks wat je moet
niet bang zijn voor gebrek.
Het geheel van instellingen en regelingen die dienen om deze toestand te verzekeren. Het
arsenaal van rechtsfiguren, procedures en rechten die zorgen dat we de toestand zo goed
mogelijk benaderen.
Sociale zekerheid in zijn situationele/teleologische betekenis:
Sociale zekerheid is dan de uitsluiting van bezorgdheid voor gebrek. De doelstelling van uitsluiting van
bezorgdheid voor gebrek. De meest oorspronkelijke betekenis van de term.
2
, Link oudste gebruik term: Simon Bolivar (1819); Social Security Act VS (1935) en “Freedom from
want” Roosevelt (1941). Bolivar gebruikte het al in zijn speech, maar ook de VS over de sociale
zekerheid (gepensioneerden kregen een beperkte uitkering – de manier om voor gebrek te vrijwaren)
en ook Roosevelt gebruikte het en roept op voor verbetering van de sociale zekerheid en hij linkte het
aan 4 vrijheden (meningsuiting, religie, vrijwaring van de bezorgdheid van gebreken).
Realiteit vs. ideaal: uitsluiting bezorgdheid gebrek is onvoltooid doel, sociale zekerheid is streven naar
zekerheid. Bedoeling om iedereen te vrijwaren van bezorgdheid van gebrek. Het is een ideaal, een
streven dat nooit verwezenlijkt zal worden.
Verband vervulling basisbehoefte aan “veiligheid”. Dit is geconnecteerd met onze basisbehoefte naar
veiligheid:
- Verband intrinsieke kwetsbaarheid mens (kindertijd, handicap, ziekte, ouderdom). De mens is
intrinsiek kwetsbaar – als mens ben je kwetsbaar en je hebt hulp nodig (bijv. als baby de
eerste jaren hulp nodig, bij een handicap heb je hulp nodig en dat was in de oertijd ook al
aanwezig, net zoals bij ziekte en ouderdom).
- Versterkt door maatschappelijke context (nood aan financiële middelen om in
levensonderhoud en (medische) zorg te voorzien, begrensde mogelijkheden om wettig
inkomen te vergaren). Je bent intrinsiek kwetsbaar waarbij je gaat streven naar veiligheid en
dan kom je bij de sociale zekerheid die versterkt is door de maatschappelijke context (je moet
geld hebben waarvoor je moet arbeiden, maar als je niet kan arbeiden dan kan je niet mee
en dus vergroot de maatschappelijke context de kwetsbaarheid die al intrinsiek aanwezig is).
Het leek op bepaalde momenten afwezig, maar kwam altijd terug.
Onderscheid psychologische conditie - maatschappelijke dimensie. Het gaat niet over je schrik om al
dan niet toe te komen, het is een maatschappelijk fenomeen.
Specifieke focus op noden met maatschappelijke oorzaak én maatschappelijk belang tot leniging:
- Historisch ontwikkelingspatroon: compenseren onwenselijke gevolgen economische
productie en verdeling welvaart. Sommige worden rijk, anderen gemiddeld en anderen arm.
Die dynamiek is eigen en men wil deze risico’s compenseren en herverdelen vanuit de sociale
zekerheid.
- Oude problematiek armoede: leniging middels bijstandsvoorzieningen.
- Nieuwe vormen van bestaansonzekerheid sinds industriële revolutie: leer “sociale risico’s”
structureert gaandeweg samenspel sociale verzekeringen en bijstandsvoorzieningen. De
catalogus van de sociale risico’s die collectief erkend zijn en waartegen we de mens wil
beschermen.
3
, De sociale risico’s:
Traditionele sociale risico’s Prestatie van sociale zekerheid
(Kosten voor zorg bij) ziekte. Tegemoetkoming in kost medische zorg
(verzekeringstegemoetkoming; medische
bijstand). Verplichte verzekering geneeskundige
verzorging en als dit niet toekomt dan kan je
naar de OCMW’s voor de medische bijstand.
(Inkomensverlies wegens) Uitkeringen arbeidsongeschiktheid (en
arbeidsongeschiktheid (en invaliditeit), invaliditeit) of tegemoetkomingen personen
(bijkomende kosten ter compensatie) verlies met handicap. Als het langer duurt dan
van zelfredzaamheid. invaliditeit.
(Inkomensverlies door) moederschap(srust) Moederschapsuitkeringen.
(Medische kosten en inkomensverlies door) Tegemoetkoming in kost medische zorg,
arbeidsongeval uitkeringen arbeidsongeschiktheid,
nabestaandenrenten.
(Medische kosten en inkomensverlies door) Tegemoetkoming in kost medische zorg,
beroepsziekte uitkeringen arbeidsongeschiktheid,
nabestaandenrenten.
(Inkomensverlies door) werkloosheid Inkomensvervangende uitkering
(werkloosheidsuitkering, overbruggingsrecht,
leefloon). Als je geen werkloosheidsuitkering als
werknemer hebt dan overbruggingsrecht als
zelfstandige en als je nergens terecht kan dan
leefloon.
Kosten onderheid & opvoeding Gezinsbijslagen.
kinderen/gezinslast
(Inkomensverlies door) ouderdom of overlijden Inkomensvervangende uitkering (rust- of
kostwinner. overlevingspensioenen, inkomensgarantie
ouderen)
Sociale zekerheid in de instrumentele betekenis:
Sociale zekerheid is dan het geheel instellingen en regelingen erop gericht mensen te vrijwaren van
bezorgdheid voor gebrek. Het geheel van instellingen en regelingen erop gericht mensen te vrijwaren
van bezorgdheid voor gebrek. Geheel van middelen om te komen tot zo een situatie.
Historische diversiteit, enorme diversiteit hierin. Anno 2026 is het een geëvolueerde en
geïndustrialiseerde samenleving. Verschillende invulling van de middelen die hiertoe moeten dienen:
- Rol (solidaire) samenlevingsverbanden (stam, familie, (kern)gezin). De rol van het
samenlevingsverband bijv. als je geld te kort hebt, dan kan je hulp van je ouders krijgen (dat is
herverdeling en zorgen voor). De oudste vorm van sociale zekerheid: wat je hebt delen
binnen de familie. Hier al voorbij hoewel er nog echo’s van zijn.
- Rol eigendom (onroerende goederen, spaargeld, beleggingen). Eigendom: bezit van kapitaal
en onroerende goederen. Als je een landbouwgrond hebt dan kan je dat bewerken en dan zal
je je daarover in beginsel geen zorgen over moeten maken. Belangrijke rol om de sociale
zekerheid te garanderen. Als oudere mensen is het van belang een huis in eigen eigendom te
hebben zodat je het kan verkopen en met dat geld een leven kunnen leiden in een
verzorgingstehuis. Als je het niet hebt dan is het moeilijker de rekening te betalen, TENZIJ
familie die bijspringt. Eigendom speelt een rol bij sociale zekerheid.
4
