Zorgtraject spraakontwikkeling
Prof. Nathalie Rommel – 2024-2025
MODULE 1: NORMALE ONTWIKKELING .............................................................................................. 4
Algemeen...................................................................................................................................... 4
Anatomie en fysiologie ................................................................................................................... 4
1: Craniale zenuwen (examen!!) .................................................................................................. 4
2: Spraakstructuren.................................................................................................................... 5
3: Articulatieorganen/actoren ..................................................................................................... 5
4: Spieren van het aangezicht ...................................................................................................... 9
5: Relatie tussen structuur en functie ........................................................................................ 10
Oraal motorische ontwikkeling ..................................................................................................... 10
1: Drie fases in het normaal slikken ........................................................................................... 10
2: Anatomie vd orofarynx .......................................................................................................... 10
3: Anatomie v zuigen................................................................................................................. 10
4: Neurologie ........................................................................................................................... 11
5: Fysiologie vd orofarynx (examen!!) ......................................................................................... 11
6: Mondtechnische elementen van eten..................................................................................... 11
7: Mijlpalen .............................................................................................................................. 12
Articulatie ontwikkeling ................................................................................................................ 13
1: Theorieën over articulatieontwikkeling ................................................................................... 13
2: Synthesen van theorieën ....................................................................................................... 13
3: Combinatie van 2 leerprocessen............................................................................................ 13
4: Spraak ................................................................................................................................. 14
Algemene opmerkingen adhv Mixed Class 1 .................................................................................. 17
MODULE 2: PATHOLOGIE ................................................................................................................ 19
Pathologische orale structuren ..................................................................................................... 19
1: Gelaat.................................................................................................................................. 19
2: Lippen ................................................................................................................................. 19
3: Neus.................................................................................................................................... 20
4: Kaak -> occlusiepatronen ...................................................................................................... 20
5: Gebit ................................................................................................................................... 22
Spraakklankstoornissen (=articulatiestoornissen) ......................................................................... 24
1: Onderscheid fonetische en fonologische stoornissen ............................................................. 24
2: Schema van Levelt ................................................................................................................ 24
3: Fonetische spraakklankstoornissen ....................................................................................... 26
4: Fonologische spraakklankstoornissen ................................................................................... 26
Orofaciale myofunctionele afwijkingen (OMA) ............................................................................... 28
1
, Articulatiestoornissen en OMA ..................................................................................................... 33
1: Algemeen ............................................................................................................................. 33
2: Specifiek .............................................................................................................................. 33
Algemene opmerkingen adhv Mixed Class 2 .................................................................................. 34
MODULE 3: DIAGNOSTIEK ............................................................................................................... 35
Spraakklankstoornissen: aanvullende onderzoeken ....................................................................... 35
1: Oraal-perifeer onderzoek ...................................................................................................... 35
2: Diagnostiek spraakmotoriek .................................................................................................. 37
3: Diagnostiek articulatie stoornissen ........................................................................................ 38
Screening spraakklankstoornissen ............................................................................................... 39
Diagnostiek fonologische spraakklankstoornissen ......................................................................... 41
Diagnostiek fonetische spraakklankstoornissen ............................................................................ 46
Diagnostiek: combinatie-testen voor fonologische en fonetische spraakklankstoornissen ................ 49
Algemene opmerkingen adhv Mixed Class 3 .................................................................................. 49
MODULE 4: THERAPIE ..................................................................................................................... 51
Nood aan therapie? ..................................................................................................................... 51
Algemene uitgangspunten bij therapie .......................................................................................... 51
Keuze vd behandelingsstrategie.................................................................................................... 52
Prioriteiten ivm de behandeling..................................................................................................... 52
Algemene fasen in de articulatietherapie ....................................................................................... 52
Niveaus volgens Weiss et al.......................................................................................................... 54
Componenten vh spraakklanksysteem.......................................................................................... 54
Belangrijke doelstellingen bij de therapie....................................................................................... 55
Historisch overzicht ..................................................................................................................... 55
Oro-myofunctionele therapie (OMFT) ............................................................................................ 55
Fonetisch georiënteerde therapieën .............................................................................................. 57
A: Fonetische plaatsingsmethode ............................................................................................. 57
B: Elektropalatografie (EPG) ...................................................................................................... 58
C: Evolutie in de behandeling van spraakstoornissen .................................................................. 58
D: Stimulus benadering (VAN Riper) ........................................................................................... 59
E: Technieken voor stabilisatie .................................................................................................. 59
F: Integrale stimulatie-benadering ............................................................................................. 59
G: Geprogrammeerde instructie-benadering .............................................................................. 59
H: Nonsens-materiaal benadering ............................................................................................. 60
I: Auditieve conceptualisatie-benadering ................................................................................... 60
J: Multipele foneem-benadering ................................................................................................ 60
K: Distinctieve kenmerken-benadering ...................................................................................... 60
L: Nog andere benaderingen ..................................................................................................... 61
M: ESCGAT: Eclectisch, Sociaal-Cognitieve Gedragstherapeutische Articulatie Therapie .............. 61
2
,Fonologisch georiënteerde therapieën .......................................................................................... 62
A: Fonologisch georiënteerde therapie: aanbevelingen ............................................................... 62
B: Fonologisch georiënteerde therapiemethodes ........................................................................ 62
C: Minimale paren behandeling en varianten .............................................................................. 63
D: Cyclus-methode .................................................................................................................. 64
E: Metaphon ............................................................................................................................ 65
F: Algemene therapeutische technieken .................................................................................... 66
Gecombineerde fonetische en fonologische benaderingen............................................................. 67
A: PACT (Parents And Children Together) ................................................................................... 67
B: Kaatje Klank ......................................................................................................................... 71
Therapieplan lange en korte termijn .............................................................................................. 72
Algemene opmerkingen adhv Mixed Class 4 .................................................................................. 75
3
, MODULE 1: NORMALE ONTWIKKELING
Algemeen
Definitie v articulatie:
• “De aanpassingen en bewegingen van de spraakorganen, de resonantieruimten en de
stemspleet, die nodig zijn om de luchtstroom zodanig te wijzigen dat fonemen en prosodische en
linguïstische kenmerken worden geproduceerd”
Parameters mbt articulatie:
1. Hoe verstaanbaar is de spreker?
2. In welke mate voldoet hij/zij aan de sociale/culturele norm?
3. Hoe aangepast is de spraak m.b.t. het uitgeoefende beroep? (= professionele norm)
4. Hoe tevreden is de spreker zelf met zijn spraak? (= subjectieve norm)
Factoren ivm aard en mate van bestraffing:
1. Articulatorische vereisten
2. Persoonlijke gevoelens
3. Overbescherming
4. Stereotiepe of vooringenomen luisteraarsattitudes
5. Attitudes van de spreker zelf
6. Opvallendheid van het spraakprobleem
7. Mate van (on)verstaanbaarheid
Bestraffingen geassocieerd met uitspraakproblemen:
• Ongeduld, overbescherming, verwarring, frustratie, schuld, medelijden, nabootsing, negeren,
angst, vermijding, verwerping, uitsluiting, pesten, fysiek aanvallen, …
Gevolgen van articulatiestoornissen:
1. Verminderen van sociale interacties – isolement
2. Agressief en ander onaangepast gedrag
3. Gevoelens van angst en vrees (soms zelfs leidend tot mutisme)
4. Schuld- en schaamtegevoelens – soms ontkenning
Anatomie en fysiologie
1: Craniale zenuwen (examen!!)
Groen: bezenuwing vd articulatoren
• Olfactorius
• Opticus
• Oculomotorius
• Trochlearis
• Trigeminus
• Abducens
• Facialis
• Acusticus
• Glosso
• pharyngeus
4
Prof. Nathalie Rommel – 2024-2025
MODULE 1: NORMALE ONTWIKKELING .............................................................................................. 4
Algemeen...................................................................................................................................... 4
Anatomie en fysiologie ................................................................................................................... 4
1: Craniale zenuwen (examen!!) .................................................................................................. 4
2: Spraakstructuren.................................................................................................................... 5
3: Articulatieorganen/actoren ..................................................................................................... 5
4: Spieren van het aangezicht ...................................................................................................... 9
5: Relatie tussen structuur en functie ........................................................................................ 10
Oraal motorische ontwikkeling ..................................................................................................... 10
1: Drie fases in het normaal slikken ........................................................................................... 10
2: Anatomie vd orofarynx .......................................................................................................... 10
3: Anatomie v zuigen................................................................................................................. 10
4: Neurologie ........................................................................................................................... 11
5: Fysiologie vd orofarynx (examen!!) ......................................................................................... 11
6: Mondtechnische elementen van eten..................................................................................... 11
7: Mijlpalen .............................................................................................................................. 12
Articulatie ontwikkeling ................................................................................................................ 13
1: Theorieën over articulatieontwikkeling ................................................................................... 13
2: Synthesen van theorieën ....................................................................................................... 13
3: Combinatie van 2 leerprocessen............................................................................................ 13
4: Spraak ................................................................................................................................. 14
Algemene opmerkingen adhv Mixed Class 1 .................................................................................. 17
MODULE 2: PATHOLOGIE ................................................................................................................ 19
Pathologische orale structuren ..................................................................................................... 19
1: Gelaat.................................................................................................................................. 19
2: Lippen ................................................................................................................................. 19
3: Neus.................................................................................................................................... 20
4: Kaak -> occlusiepatronen ...................................................................................................... 20
5: Gebit ................................................................................................................................... 22
Spraakklankstoornissen (=articulatiestoornissen) ......................................................................... 24
1: Onderscheid fonetische en fonologische stoornissen ............................................................. 24
2: Schema van Levelt ................................................................................................................ 24
3: Fonetische spraakklankstoornissen ....................................................................................... 26
4: Fonologische spraakklankstoornissen ................................................................................... 26
Orofaciale myofunctionele afwijkingen (OMA) ............................................................................... 28
1
, Articulatiestoornissen en OMA ..................................................................................................... 33
1: Algemeen ............................................................................................................................. 33
2: Specifiek .............................................................................................................................. 33
Algemene opmerkingen adhv Mixed Class 2 .................................................................................. 34
MODULE 3: DIAGNOSTIEK ............................................................................................................... 35
Spraakklankstoornissen: aanvullende onderzoeken ....................................................................... 35
1: Oraal-perifeer onderzoek ...................................................................................................... 35
2: Diagnostiek spraakmotoriek .................................................................................................. 37
3: Diagnostiek articulatie stoornissen ........................................................................................ 38
Screening spraakklankstoornissen ............................................................................................... 39
Diagnostiek fonologische spraakklankstoornissen ......................................................................... 41
Diagnostiek fonetische spraakklankstoornissen ............................................................................ 46
Diagnostiek: combinatie-testen voor fonologische en fonetische spraakklankstoornissen ................ 49
Algemene opmerkingen adhv Mixed Class 3 .................................................................................. 49
MODULE 4: THERAPIE ..................................................................................................................... 51
Nood aan therapie? ..................................................................................................................... 51
Algemene uitgangspunten bij therapie .......................................................................................... 51
Keuze vd behandelingsstrategie.................................................................................................... 52
Prioriteiten ivm de behandeling..................................................................................................... 52
Algemene fasen in de articulatietherapie ....................................................................................... 52
Niveaus volgens Weiss et al.......................................................................................................... 54
Componenten vh spraakklanksysteem.......................................................................................... 54
Belangrijke doelstellingen bij de therapie....................................................................................... 55
Historisch overzicht ..................................................................................................................... 55
Oro-myofunctionele therapie (OMFT) ............................................................................................ 55
Fonetisch georiënteerde therapieën .............................................................................................. 57
A: Fonetische plaatsingsmethode ............................................................................................. 57
B: Elektropalatografie (EPG) ...................................................................................................... 58
C: Evolutie in de behandeling van spraakstoornissen .................................................................. 58
D: Stimulus benadering (VAN Riper) ........................................................................................... 59
E: Technieken voor stabilisatie .................................................................................................. 59
F: Integrale stimulatie-benadering ............................................................................................. 59
G: Geprogrammeerde instructie-benadering .............................................................................. 59
H: Nonsens-materiaal benadering ............................................................................................. 60
I: Auditieve conceptualisatie-benadering ................................................................................... 60
J: Multipele foneem-benadering ................................................................................................ 60
K: Distinctieve kenmerken-benadering ...................................................................................... 60
L: Nog andere benaderingen ..................................................................................................... 61
M: ESCGAT: Eclectisch, Sociaal-Cognitieve Gedragstherapeutische Articulatie Therapie .............. 61
2
,Fonologisch georiënteerde therapieën .......................................................................................... 62
A: Fonologisch georiënteerde therapie: aanbevelingen ............................................................... 62
B: Fonologisch georiënteerde therapiemethodes ........................................................................ 62
C: Minimale paren behandeling en varianten .............................................................................. 63
D: Cyclus-methode .................................................................................................................. 64
E: Metaphon ............................................................................................................................ 65
F: Algemene therapeutische technieken .................................................................................... 66
Gecombineerde fonetische en fonologische benaderingen............................................................. 67
A: PACT (Parents And Children Together) ................................................................................... 67
B: Kaatje Klank ......................................................................................................................... 71
Therapieplan lange en korte termijn .............................................................................................. 72
Algemene opmerkingen adhv Mixed Class 4 .................................................................................. 75
3
, MODULE 1: NORMALE ONTWIKKELING
Algemeen
Definitie v articulatie:
• “De aanpassingen en bewegingen van de spraakorganen, de resonantieruimten en de
stemspleet, die nodig zijn om de luchtstroom zodanig te wijzigen dat fonemen en prosodische en
linguïstische kenmerken worden geproduceerd”
Parameters mbt articulatie:
1. Hoe verstaanbaar is de spreker?
2. In welke mate voldoet hij/zij aan de sociale/culturele norm?
3. Hoe aangepast is de spraak m.b.t. het uitgeoefende beroep? (= professionele norm)
4. Hoe tevreden is de spreker zelf met zijn spraak? (= subjectieve norm)
Factoren ivm aard en mate van bestraffing:
1. Articulatorische vereisten
2. Persoonlijke gevoelens
3. Overbescherming
4. Stereotiepe of vooringenomen luisteraarsattitudes
5. Attitudes van de spreker zelf
6. Opvallendheid van het spraakprobleem
7. Mate van (on)verstaanbaarheid
Bestraffingen geassocieerd met uitspraakproblemen:
• Ongeduld, overbescherming, verwarring, frustratie, schuld, medelijden, nabootsing, negeren,
angst, vermijding, verwerping, uitsluiting, pesten, fysiek aanvallen, …
Gevolgen van articulatiestoornissen:
1. Verminderen van sociale interacties – isolement
2. Agressief en ander onaangepast gedrag
3. Gevoelens van angst en vrees (soms zelfs leidend tot mutisme)
4. Schuld- en schaamtegevoelens – soms ontkenning
Anatomie en fysiologie
1: Craniale zenuwen (examen!!)
Groen: bezenuwing vd articulatoren
• Olfactorius
• Opticus
• Oculomotorius
• Trochlearis
• Trigeminus
• Abducens
• Facialis
• Acusticus
• Glosso
• pharyngeus
4
