JOURNALISITIEK IN PERSPECTIEF
CONTEXT VAN HET VAK
Rode draad: van massamaatschappij tot netwerkmaatschappij
THEMA’S
- Journalistiek als beroep
- Nieuwsproductie
- Publiek als nieuwsconsument en producent
- Businessmodellen
- Fake news
ACTUA
Artificiële Intelligentie (AI) in de Journalistiek
• AI-experiment Sporza: Sporza experimenteert met het laten schrijven van voetbalverslagen door AI, die
vervolgens door een eindredacteur worden nagelezen en herwerkt.
• Deepfakes en Politiek: President Macron maakte gebruik van een deepfake video van zichzelf om de AI
Summit in Parijs te promoten.
• Nieuwe Beroepen: Bij DPG Media (Het Laatste Nieuws) is de functie van prompt-editor ontstaan (zoals
Wim Hellemans), iemand die gespecialiseerd is in het formuleren van de juiste opdrachten aan AI-
modellen.
• Creativiteit vs. Saai Werk: Filosofe Nathalie Smuha waarschuwt dat AI momenteel het creatieve werk
afneemt in plaats van enkel de saaie, repetitieve taken.
• Auteursrecht en Training: De Vlaamse Vereniging van Journalisten (VVJ) protesteert tegen het feit dat
mediagroepen zoals Mediahuis journalistiek werk vrijgeven voor het trainen van AI-modellen zonder
passende vergoeding voor (freelance) journalisten.
• ChatGPT-disclaimer: Sommige artikelen (zoals in De Tijd) vermelden expliciet dat de titel of inhoud
"automatisch gecreëerd door ChatGPT" is, wat de vraag oproept of journalisten overbodig worden.
Conflict & Internationale Politiek
• Israël-Palestina Narratieven: Een kop in De Morgen ("Israëliër of Palestijn, het is altijd iemands kind")
leidde tot felle reacties van de Israëlische ambassadeur Idit Rosenzweig-Abu. Zij trok de vergelijking dat
ook criminelen als Marc Dutroux en Salah Abdeslam "iemands kind" waren, om aan te geven dat de
vergelijking met gijzelaars mank gaat.
• Hamas en Turkije: President Erdogan verklaarde dat "Hamas geen terreurorganisatie is, maar een
bevrijdingsorganisatie die vecht voor hun grondgebied".
• Slachtoffertallen Gaza: In januari 2024 werd gerapporteerd dat er al 25.000 doden waren gevallen in de
Gazastrook.
• Rudi Vranckx: Hij deelde beelden van de aanval op het Nasser-ziekenhuis in Khan Younis, wat de chaos en
de impact op de civiele infrastructuur illustreert.
,Sociale Media en de 'Nieuwe Elite'
• Proces-Acid: De rechtszaak tegen YouTuber Nathan Vandergunst (Acid), die namen van Reuzegommers
noemde in een video, wordt gebruikt als casus over de grenzen tussen online activisme en journalistiek.
• Céline Dept: Zij wordt aangehaald als voorbeeld van de nieuwe elite in de netwerkmaatschappij;
influencers die via platforms als TikTok en Instagram een groter bereik hebben dan traditionele media.
• Relevantie van TV: Annick Bongers stelt dat de Vlaamse televisie irrelevant dreigt te worden voor jongeren
als ze zich niet aanpassen aan korte vertelvormen zoals podcasts, shorts en reels.
• VRT NWS JONG: De publieke omroep zet in op Instagram (nws.nws.nws) om een jonger publiek te
bereiken met aangepaste nieuwscontent.
Ethiek, Veiligheid en Welzijn
• Persveilig: De VVJ monitort incidenten en geweld tegen journalisten via het meldpunt Persveilig, vanwege
een toenemende verruwing in de omgang met de pers.
• De Tafel van Vier: Een redacteur stapte op na een incident rond een "woke-debat" in de talkshow van Gert
Verhulst, wat vragen opriep over de redactionele onafhankelijkheid en cultuur.
• Zelfmoordpreventie: Berichten over anti-zelfmoordnetten bij de Golden Gate Bridge en de zelfmoord van
een Russische blogger na onthullingen over Avdiivka dienen als voorbeelden van hoe media omgaan met
dit gevoelige thema.
Fake News en Wetenschap
• Gravity Fake: Een viraal filmpje claimde dat er op 12 augustus 2026 gedurende zeven seconden geen
zwaartekracht op aarde zou zijn, een claim die door nieuwsmedia gedebunked moest worden.
• Medisch Advies: De verschuivende wetenschappelijke inzichten over het eten van rood vlees tonen aan
hoe "waarheid" in de media kan evolueren op basis van nieuw onderzoek.
• Vaccins: Factchecks door VRT NWS weerleggen claims dat coronavaccins de immuniteit van kinderen
zouden ondermijnen.
Medialandschap en Economie
• Reorganisatie Mediahuis: De vergaande integratie van de redacties van Het Nieuwsblad en Gazet van
Antwerpen is een actueel voorbeeld van de economische druk en concentratie in de sector.
• Marc Van Ranst: Zijn dominante rol als expert tijdens de coronacrisis wordt besproken als een voorbeeld
van hoe bepaalde stemmen het publieke debat kunnen beheersen.
,HOODSTUK 1. VAN MASSAMAATSC HAPPIJ NAAR NETWERKMAATSCHAPPIJ
1.1. INLEIDING
Journalisitiek: een kind van haar tijd
Journalistiek is een kind van haar tijd, ingebed in de heersende maatschappij. Nieuws is een product van zijn tijd:
eind 19e eeuw evolutie werden kranten een massamedium, in de loop van de 20 ste eeuw volgende radio en
televisie. Nieuws is bijgevolg een product van de historische, politieke, economische, technologische en culturele
factoren die typisch zijn voor een samenleving op een bepaald moment:
- Historische factoren/politiek
o Stemrecht: als je niet mag stemmen, ben je ook niet geïnteresseerd in politiek. Het feit dat
mensen dus mochten stemmen verhoogde de interesse in politiek en media.
o Schoolplicht: mensen moesten nr school gaan, leerden lezen. Het analfabetisme daalde.
- Economische factoren
o Zegelbelasting: elke krant werd vroeger belast (2,5 cent), toen het werd afgelast werd de krant
voor de helft goedkoper.
o Papierprijs: papier werd goedkoper, kranten werden dikker, er werd meer nieuws geproduceerd.
- Technologische factoren
o Vooruitgang van drukpersen…
- Cultuur
Technologische innovaties zijn vaak een belangrijke katalysator voor veranderingen, ook mbt nieuwsmedia. Telkens
wanneer een nieuwe technologie wordt geïntroduceerd, is er veel bezorgdheid over de gevolgen voor de
nieuwsorganisaties zelf maar ook voor het publiek.
- Bv: Tv ging super verslaven en verbazend zijn. Werd als gevaarlijk en negatief beschouwd. Zelfs bij
introductie van radio, als manier om propaganda door te geven aan de massa.
De introductie van digitale technologieën (internet) veranderde alles, met als gevolg dat nieuwsproductie en –
verspreiding aan grote verandering onderhevig zijn: je kan zelfs spreken van een disruptie van de nieuwsmarkt,
heeft ervoor gezorgd dat monopolie doorbroken werd. Iedereen had vanaf nu de mogelijk om zelf te
communiceren. Waar nieuwsverspreiding in de massamaatschappij steeds een vorm van massacommunicatie was
met een centrale rol voor nieuwsmedia als leidende gidsen, valt de klassieke hiërarchische organisatie van
informatieverspreiding in de netwerkmaatschappij grotendeels weg. In elektronische informatienetwerken worden
informatiestromen gedecentraliseerd, multilineair en veel interactiever.
Nieuwsorganisaties kunnen in een dergelijke situatie heel defensief reageren of net trachten zich zo goed mogelijk
aan te passen aan de veranderende context.
➔ 1ste geval: zetten in op commercialisering van nieuwsproducten
➔ 2e geval: nagedacht over structurele transformatie richting netwerkjournalistiek
, 1ste televisieuitzending in Belgie: 1953
➔ Enorm veel uitdagingen in het begin. Politiek was niet evident, het uitvechten met franstalige hoe systeem
aanpakken. Publiek was ook nog een struikelblok, veel mensen hadden vaak geen televisie.
1.2. MASSAMAATSCHAPPIJ: DEFINIËRING
Communicatiewetenschappen is ontstaan bij de opkomst van de massamedia op het einde van de 19e en begin van
de 20ste eeuw. De eerste communicatiewetenschappelijke studies hebben als algemene deler dat ze trachten het
verloop en de effecten van massacommunicatie in kaart te brengen. Ze worden meestal gegroepeerd als
‘massamaatschappijtheorie’, al is er van echte theorie geen sprake, eerder van een gelijkaardig denken en
onderzoek naar massamedia.
Eind 19e eeuw:
Reeks technologische, maatschappelijke en politieke ontwikkelingen zorgen ervoor dat kranten evolueerden van
een elitemedium naar een massamedium (zie voorbeelden 1.1.). Tegelijkertijd met deze vooruitgang groeide ook
de bezorgdheid over de effecten van massacommunicatie op een groot publiek. Na 1ste WO nog zwaar versterkt,
alsook bezorgheden over propaganda.
❖ Massacommunicatie:
- Gedefinieerd als éénrichtingsverkeer, in een lineair proces. One to many: “het verspreiden van
boodschappen via media start bij de communicator die het via een medium naar een massa ontvangers
verstuurt”(Loisen & Joye, 2018, p. 142). Model binnen deze periode: Laswell-formule (1948)
- Communicatie bestaat uit vijf stappen. Als Jacotte Brokken zegt dat het morgen gaat regenen in het
weerbericht en jij luistert hiernaar zal je waarschijnlijk morgen paraplu meenemen.
o Waarom nog belangrijk? Elke stap uit dit schema nog gelinkt aan onderzoeksdiscipline.
o Wie? → controlestudies
o Boodschap? → inhoudsanalyse
o Medium? → media-analyse
o Ontvanger? → publieksonderzoek
o Effect? → onderzoek naar media-effecten
CONTEXT VAN HET VAK
Rode draad: van massamaatschappij tot netwerkmaatschappij
THEMA’S
- Journalistiek als beroep
- Nieuwsproductie
- Publiek als nieuwsconsument en producent
- Businessmodellen
- Fake news
ACTUA
Artificiële Intelligentie (AI) in de Journalistiek
• AI-experiment Sporza: Sporza experimenteert met het laten schrijven van voetbalverslagen door AI, die
vervolgens door een eindredacteur worden nagelezen en herwerkt.
• Deepfakes en Politiek: President Macron maakte gebruik van een deepfake video van zichzelf om de AI
Summit in Parijs te promoten.
• Nieuwe Beroepen: Bij DPG Media (Het Laatste Nieuws) is de functie van prompt-editor ontstaan (zoals
Wim Hellemans), iemand die gespecialiseerd is in het formuleren van de juiste opdrachten aan AI-
modellen.
• Creativiteit vs. Saai Werk: Filosofe Nathalie Smuha waarschuwt dat AI momenteel het creatieve werk
afneemt in plaats van enkel de saaie, repetitieve taken.
• Auteursrecht en Training: De Vlaamse Vereniging van Journalisten (VVJ) protesteert tegen het feit dat
mediagroepen zoals Mediahuis journalistiek werk vrijgeven voor het trainen van AI-modellen zonder
passende vergoeding voor (freelance) journalisten.
• ChatGPT-disclaimer: Sommige artikelen (zoals in De Tijd) vermelden expliciet dat de titel of inhoud
"automatisch gecreëerd door ChatGPT" is, wat de vraag oproept of journalisten overbodig worden.
Conflict & Internationale Politiek
• Israël-Palestina Narratieven: Een kop in De Morgen ("Israëliër of Palestijn, het is altijd iemands kind")
leidde tot felle reacties van de Israëlische ambassadeur Idit Rosenzweig-Abu. Zij trok de vergelijking dat
ook criminelen als Marc Dutroux en Salah Abdeslam "iemands kind" waren, om aan te geven dat de
vergelijking met gijzelaars mank gaat.
• Hamas en Turkije: President Erdogan verklaarde dat "Hamas geen terreurorganisatie is, maar een
bevrijdingsorganisatie die vecht voor hun grondgebied".
• Slachtoffertallen Gaza: In januari 2024 werd gerapporteerd dat er al 25.000 doden waren gevallen in de
Gazastrook.
• Rudi Vranckx: Hij deelde beelden van de aanval op het Nasser-ziekenhuis in Khan Younis, wat de chaos en
de impact op de civiele infrastructuur illustreert.
,Sociale Media en de 'Nieuwe Elite'
• Proces-Acid: De rechtszaak tegen YouTuber Nathan Vandergunst (Acid), die namen van Reuzegommers
noemde in een video, wordt gebruikt als casus over de grenzen tussen online activisme en journalistiek.
• Céline Dept: Zij wordt aangehaald als voorbeeld van de nieuwe elite in de netwerkmaatschappij;
influencers die via platforms als TikTok en Instagram een groter bereik hebben dan traditionele media.
• Relevantie van TV: Annick Bongers stelt dat de Vlaamse televisie irrelevant dreigt te worden voor jongeren
als ze zich niet aanpassen aan korte vertelvormen zoals podcasts, shorts en reels.
• VRT NWS JONG: De publieke omroep zet in op Instagram (nws.nws.nws) om een jonger publiek te
bereiken met aangepaste nieuwscontent.
Ethiek, Veiligheid en Welzijn
• Persveilig: De VVJ monitort incidenten en geweld tegen journalisten via het meldpunt Persveilig, vanwege
een toenemende verruwing in de omgang met de pers.
• De Tafel van Vier: Een redacteur stapte op na een incident rond een "woke-debat" in de talkshow van Gert
Verhulst, wat vragen opriep over de redactionele onafhankelijkheid en cultuur.
• Zelfmoordpreventie: Berichten over anti-zelfmoordnetten bij de Golden Gate Bridge en de zelfmoord van
een Russische blogger na onthullingen over Avdiivka dienen als voorbeelden van hoe media omgaan met
dit gevoelige thema.
Fake News en Wetenschap
• Gravity Fake: Een viraal filmpje claimde dat er op 12 augustus 2026 gedurende zeven seconden geen
zwaartekracht op aarde zou zijn, een claim die door nieuwsmedia gedebunked moest worden.
• Medisch Advies: De verschuivende wetenschappelijke inzichten over het eten van rood vlees tonen aan
hoe "waarheid" in de media kan evolueren op basis van nieuw onderzoek.
• Vaccins: Factchecks door VRT NWS weerleggen claims dat coronavaccins de immuniteit van kinderen
zouden ondermijnen.
Medialandschap en Economie
• Reorganisatie Mediahuis: De vergaande integratie van de redacties van Het Nieuwsblad en Gazet van
Antwerpen is een actueel voorbeeld van de economische druk en concentratie in de sector.
• Marc Van Ranst: Zijn dominante rol als expert tijdens de coronacrisis wordt besproken als een voorbeeld
van hoe bepaalde stemmen het publieke debat kunnen beheersen.
,HOODSTUK 1. VAN MASSAMAATSC HAPPIJ NAAR NETWERKMAATSCHAPPIJ
1.1. INLEIDING
Journalisitiek: een kind van haar tijd
Journalistiek is een kind van haar tijd, ingebed in de heersende maatschappij. Nieuws is een product van zijn tijd:
eind 19e eeuw evolutie werden kranten een massamedium, in de loop van de 20 ste eeuw volgende radio en
televisie. Nieuws is bijgevolg een product van de historische, politieke, economische, technologische en culturele
factoren die typisch zijn voor een samenleving op een bepaald moment:
- Historische factoren/politiek
o Stemrecht: als je niet mag stemmen, ben je ook niet geïnteresseerd in politiek. Het feit dat
mensen dus mochten stemmen verhoogde de interesse in politiek en media.
o Schoolplicht: mensen moesten nr school gaan, leerden lezen. Het analfabetisme daalde.
- Economische factoren
o Zegelbelasting: elke krant werd vroeger belast (2,5 cent), toen het werd afgelast werd de krant
voor de helft goedkoper.
o Papierprijs: papier werd goedkoper, kranten werden dikker, er werd meer nieuws geproduceerd.
- Technologische factoren
o Vooruitgang van drukpersen…
- Cultuur
Technologische innovaties zijn vaak een belangrijke katalysator voor veranderingen, ook mbt nieuwsmedia. Telkens
wanneer een nieuwe technologie wordt geïntroduceerd, is er veel bezorgdheid over de gevolgen voor de
nieuwsorganisaties zelf maar ook voor het publiek.
- Bv: Tv ging super verslaven en verbazend zijn. Werd als gevaarlijk en negatief beschouwd. Zelfs bij
introductie van radio, als manier om propaganda door te geven aan de massa.
De introductie van digitale technologieën (internet) veranderde alles, met als gevolg dat nieuwsproductie en –
verspreiding aan grote verandering onderhevig zijn: je kan zelfs spreken van een disruptie van de nieuwsmarkt,
heeft ervoor gezorgd dat monopolie doorbroken werd. Iedereen had vanaf nu de mogelijk om zelf te
communiceren. Waar nieuwsverspreiding in de massamaatschappij steeds een vorm van massacommunicatie was
met een centrale rol voor nieuwsmedia als leidende gidsen, valt de klassieke hiërarchische organisatie van
informatieverspreiding in de netwerkmaatschappij grotendeels weg. In elektronische informatienetwerken worden
informatiestromen gedecentraliseerd, multilineair en veel interactiever.
Nieuwsorganisaties kunnen in een dergelijke situatie heel defensief reageren of net trachten zich zo goed mogelijk
aan te passen aan de veranderende context.
➔ 1ste geval: zetten in op commercialisering van nieuwsproducten
➔ 2e geval: nagedacht over structurele transformatie richting netwerkjournalistiek
, 1ste televisieuitzending in Belgie: 1953
➔ Enorm veel uitdagingen in het begin. Politiek was niet evident, het uitvechten met franstalige hoe systeem
aanpakken. Publiek was ook nog een struikelblok, veel mensen hadden vaak geen televisie.
1.2. MASSAMAATSCHAPPIJ: DEFINIËRING
Communicatiewetenschappen is ontstaan bij de opkomst van de massamedia op het einde van de 19e en begin van
de 20ste eeuw. De eerste communicatiewetenschappelijke studies hebben als algemene deler dat ze trachten het
verloop en de effecten van massacommunicatie in kaart te brengen. Ze worden meestal gegroepeerd als
‘massamaatschappijtheorie’, al is er van echte theorie geen sprake, eerder van een gelijkaardig denken en
onderzoek naar massamedia.
Eind 19e eeuw:
Reeks technologische, maatschappelijke en politieke ontwikkelingen zorgen ervoor dat kranten evolueerden van
een elitemedium naar een massamedium (zie voorbeelden 1.1.). Tegelijkertijd met deze vooruitgang groeide ook
de bezorgdheid over de effecten van massacommunicatie op een groot publiek. Na 1ste WO nog zwaar versterkt,
alsook bezorgheden over propaganda.
❖ Massacommunicatie:
- Gedefinieerd als éénrichtingsverkeer, in een lineair proces. One to many: “het verspreiden van
boodschappen via media start bij de communicator die het via een medium naar een massa ontvangers
verstuurt”(Loisen & Joye, 2018, p. 142). Model binnen deze periode: Laswell-formule (1948)
- Communicatie bestaat uit vijf stappen. Als Jacotte Brokken zegt dat het morgen gaat regenen in het
weerbericht en jij luistert hiernaar zal je waarschijnlijk morgen paraplu meenemen.
o Waarom nog belangrijk? Elke stap uit dit schema nog gelinkt aan onderzoeksdiscipline.
o Wie? → controlestudies
o Boodschap? → inhoudsanalyse
o Medium? → media-analyse
o Ontvanger? → publieksonderzoek
o Effect? → onderzoek naar media-effecten
