DEEL 3
leven, denken, ontwerpen in de conditie van het moderne 1860-1960
De machine Age en hoe ermee om te
gaan : Viollet-le-Duc, Art Nouveau,
Horta, Van de Velde
Centrale vraag: hoe reageren architecten op indutrialisatie, nieuwe technologie, machinecultuur,
moderniteit?
Achtergrond (vorige hoofdstukken): verandering van maatschappij, ontwikkeling van
industrie, ontstaan van moderne stad, nieuwe woonvormen, nieuwe materialen
Gevolg: architectuur verandert fundamenteel
Machine age
= tijdperk van machines, industrie, massaproductie, techniek => hoe moet architectuur omgaan met
die nieuwe moderne wereld?
Ontstaan moderne architectuur
via verschillende reacties op moderniteit (niet plots) -> verschillende architecten reageren anders:
➢ sommigen omarmen techniek
➢ anderen zoeken nieuwe decoratie
➢ anderen zoeken nieuwe structuren
Architect / stroming Belang
Eugène Viollet-le-Duc Nieuwe visie op structuur en rationaliteit
Art Nouveau Nieuwe decoratieve stijl geïnspireerd door natuur
Victor Horta Belgische pionier van Art Nouveau
Henry van de Velde Integratie van kunst, design en architectuur
spanningsvelden tussen
• machine ambacht
• industrie kunst
• rationaliteit decoratie
• traditie moderniteit
Het einde van het verleden: machine age versus historicisme
19e eeuw: probleem want architectuur baseerde zich op:
1
, - historische stijlen
- oudheid
- renaissance
- barok
- revivalstijlen
- eclecticisme
architect = iemand die stijlen uit verleden combineert
Eind 19e eeuw: idee ontstaat dat verleden voorbij is
Historische stijlen worden gezien als irrelevant/niet passend bij moderne tijd
Architectuur moet vanuit totaal nieuw perspectief gedacht worden
Nieuwe mensvisie
Invloed van Friedrich Nietzsche -> “God is dood”
➢ mens is niet meer gebonden aan religie
➢ individu bepaalt eigen lot
➢ nieuwe ideeën: vrijheid, zelfrealisatie, creatieve individualiteit, übermensch
Machine age
Machines dringen binnen in dagelijks leven: auto’s, telefoons, vliegtuigen, stoomschepen,…
Niet meer enkel fabrieken, maar overal aanwezig
➔ nieuwe machines lijken: giga, krachtig, futuristisch
(bv: stoomschepen groter dan gebouwen, vliegtuigen ontwikkelen extreem snel)
➔ architecten raken gefascineerd door machines, techniek, industriële vormen
Le Corbusier – Vers une architecture (1923)
Waarom worden machines voorbeeld voor architectuur?
Machines als ideaal: op cover geen gebouwen maar stoomschip
Le Corbusier vergelijkt in boek Griekse tempels met auto’s en stoomschepen
=> belangrijk idee: beide streven naar perfectie, efficiëntie, pure vorm
“Het huis is een machine om in te wonen”
Betekenis: huis moet functioneel zijn, efficiënt georganiseerd zijn, rationeel ontworpen
worden => gevolg vr vorm: eenvoudige geometrie, elementaire volumes, weinig ornament
Moderne architectuur ≠ één stijl
Er bestaan meerdere moderne architecturen, niet enkel puur functionaliteit maar veel
verschillende interpretaties van moderniteit
MAAR verschillen binnen modernisme
2
, • Franse editie: “Vers une Arhcitecture” (= naar architectuur) -> idee van Le Corbusier: er
bestaat maar één echte architectuur
• Amerikaanse editie: “Toward a New Architecture” (= nadruk op “nieuwe” architectuur) ->
cover toont Donato Bramant ipv stoomschip
Kritiek op machinecultuur
Lewis Mumford waarschuwt voor: negatieve gevolgen van industrialisatie en mechanisering van
samenleving
Kritiek op Le Corbusier
Mumford zegt: Le Corbusier begrijpt schade van industrialisering niet dus niet iedereen bewondert
machinecultuur blind
➔ groot spanningsveld
Enthousiasme voor machine Kritiek op machine
Technologie als toekomst Angst voor ontmenselijking
Functionaliteit Verlies van menselijke schaal
Efficiëntie Negatieve sociale gevolgen
Nieuwe vormen Kritiek op industrialisering
De 19e eeuw als intellectuele en wetenschappelijke broeikast; Viollet-
le-Duc’s rationalisme
19e eeuw = intellectuele en wetenschappelijke broeikas
nieuwe ontwikkelingen: wetenschap, techniek, natuurstudie, industriële materialen, nieuwe
constructiesystemen ➔ architectuur verandert hierdoor fundamenteel
3
, VIOLLET-LE-DUC
= overgangsfiguur tussen historicisme en modernisme
Context: verbonden met romantiek en fascinatie vr middeleeuwen + invloed van Notre-Dame
Restauraties van belangrijke projecten:
o Notre-Dame de Paris
o Rouen Cathedral
o Château de Pierrefonds
Voillet-le-Duc is geen gewone historicus
➢ Hij wil NIET simpelweg gotische vormen kopiëren
➢ Hij wil WEL principes van gotiek begrijpen
Idee: uit gotiek moet men structuurprincipes halen + rationele logica begrijpen, daarna toepassen
met moderne materialen
Wat bewondert hij?
- organische structuur
- slimme krachtenwerking
- efficiëntie van gotische bouwkunst
Nieuwe materialen? Ijzer
- kan grote overspannigen maken
- kan trekkrachten opnemen
- kan lichtere structuren mogelijk maken
hij gebruikt totaal nieuwe ijzeren structuren zonder klassieke of gotische decoratie
structuur zelf wordt architectuur
19e eeuw: ontdekt kristalstructuren, botanica, botten en spieren, microstructuren v natuur
Fascinatie voor natuurwetten: architecten denken dat natuur logisch en efficiënt bouwt
Dus architectuur moet ook rationeel, structureel logisch en organisch zijn
Visionair project: grote hal voor 3000 mensen
- stenen muren
- gigantische ijzeren overkoepeling
- skeletachtige structuur
- polyederachtige koepelvorm
➔ Voillet-le-Dus denkt dit al in jaren 1860, maar technisch bijna
onbetrouwbaar = oorsprong futuristisch modernisme
1967: Wereldtentoonstelling Montreal
Buckminster Fuller ontwerp geodetische koepel, gebaseerd op dezelfde structurele principes
4
leven, denken, ontwerpen in de conditie van het moderne 1860-1960
De machine Age en hoe ermee om te
gaan : Viollet-le-Duc, Art Nouveau,
Horta, Van de Velde
Centrale vraag: hoe reageren architecten op indutrialisatie, nieuwe technologie, machinecultuur,
moderniteit?
Achtergrond (vorige hoofdstukken): verandering van maatschappij, ontwikkeling van
industrie, ontstaan van moderne stad, nieuwe woonvormen, nieuwe materialen
Gevolg: architectuur verandert fundamenteel
Machine age
= tijdperk van machines, industrie, massaproductie, techniek => hoe moet architectuur omgaan met
die nieuwe moderne wereld?
Ontstaan moderne architectuur
via verschillende reacties op moderniteit (niet plots) -> verschillende architecten reageren anders:
➢ sommigen omarmen techniek
➢ anderen zoeken nieuwe decoratie
➢ anderen zoeken nieuwe structuren
Architect / stroming Belang
Eugène Viollet-le-Duc Nieuwe visie op structuur en rationaliteit
Art Nouveau Nieuwe decoratieve stijl geïnspireerd door natuur
Victor Horta Belgische pionier van Art Nouveau
Henry van de Velde Integratie van kunst, design en architectuur
spanningsvelden tussen
• machine ambacht
• industrie kunst
• rationaliteit decoratie
• traditie moderniteit
Het einde van het verleden: machine age versus historicisme
19e eeuw: probleem want architectuur baseerde zich op:
1
, - historische stijlen
- oudheid
- renaissance
- barok
- revivalstijlen
- eclecticisme
architect = iemand die stijlen uit verleden combineert
Eind 19e eeuw: idee ontstaat dat verleden voorbij is
Historische stijlen worden gezien als irrelevant/niet passend bij moderne tijd
Architectuur moet vanuit totaal nieuw perspectief gedacht worden
Nieuwe mensvisie
Invloed van Friedrich Nietzsche -> “God is dood”
➢ mens is niet meer gebonden aan religie
➢ individu bepaalt eigen lot
➢ nieuwe ideeën: vrijheid, zelfrealisatie, creatieve individualiteit, übermensch
Machine age
Machines dringen binnen in dagelijks leven: auto’s, telefoons, vliegtuigen, stoomschepen,…
Niet meer enkel fabrieken, maar overal aanwezig
➔ nieuwe machines lijken: giga, krachtig, futuristisch
(bv: stoomschepen groter dan gebouwen, vliegtuigen ontwikkelen extreem snel)
➔ architecten raken gefascineerd door machines, techniek, industriële vormen
Le Corbusier – Vers une architecture (1923)
Waarom worden machines voorbeeld voor architectuur?
Machines als ideaal: op cover geen gebouwen maar stoomschip
Le Corbusier vergelijkt in boek Griekse tempels met auto’s en stoomschepen
=> belangrijk idee: beide streven naar perfectie, efficiëntie, pure vorm
“Het huis is een machine om in te wonen”
Betekenis: huis moet functioneel zijn, efficiënt georganiseerd zijn, rationeel ontworpen
worden => gevolg vr vorm: eenvoudige geometrie, elementaire volumes, weinig ornament
Moderne architectuur ≠ één stijl
Er bestaan meerdere moderne architecturen, niet enkel puur functionaliteit maar veel
verschillende interpretaties van moderniteit
MAAR verschillen binnen modernisme
2
, • Franse editie: “Vers une Arhcitecture” (= naar architectuur) -> idee van Le Corbusier: er
bestaat maar één echte architectuur
• Amerikaanse editie: “Toward a New Architecture” (= nadruk op “nieuwe” architectuur) ->
cover toont Donato Bramant ipv stoomschip
Kritiek op machinecultuur
Lewis Mumford waarschuwt voor: negatieve gevolgen van industrialisatie en mechanisering van
samenleving
Kritiek op Le Corbusier
Mumford zegt: Le Corbusier begrijpt schade van industrialisering niet dus niet iedereen bewondert
machinecultuur blind
➔ groot spanningsveld
Enthousiasme voor machine Kritiek op machine
Technologie als toekomst Angst voor ontmenselijking
Functionaliteit Verlies van menselijke schaal
Efficiëntie Negatieve sociale gevolgen
Nieuwe vormen Kritiek op industrialisering
De 19e eeuw als intellectuele en wetenschappelijke broeikast; Viollet-
le-Duc’s rationalisme
19e eeuw = intellectuele en wetenschappelijke broeikas
nieuwe ontwikkelingen: wetenschap, techniek, natuurstudie, industriële materialen, nieuwe
constructiesystemen ➔ architectuur verandert hierdoor fundamenteel
3
, VIOLLET-LE-DUC
= overgangsfiguur tussen historicisme en modernisme
Context: verbonden met romantiek en fascinatie vr middeleeuwen + invloed van Notre-Dame
Restauraties van belangrijke projecten:
o Notre-Dame de Paris
o Rouen Cathedral
o Château de Pierrefonds
Voillet-le-Duc is geen gewone historicus
➢ Hij wil NIET simpelweg gotische vormen kopiëren
➢ Hij wil WEL principes van gotiek begrijpen
Idee: uit gotiek moet men structuurprincipes halen + rationele logica begrijpen, daarna toepassen
met moderne materialen
Wat bewondert hij?
- organische structuur
- slimme krachtenwerking
- efficiëntie van gotische bouwkunst
Nieuwe materialen? Ijzer
- kan grote overspannigen maken
- kan trekkrachten opnemen
- kan lichtere structuren mogelijk maken
hij gebruikt totaal nieuwe ijzeren structuren zonder klassieke of gotische decoratie
structuur zelf wordt architectuur
19e eeuw: ontdekt kristalstructuren, botanica, botten en spieren, microstructuren v natuur
Fascinatie voor natuurwetten: architecten denken dat natuur logisch en efficiënt bouwt
Dus architectuur moet ook rationeel, structureel logisch en organisch zijn
Visionair project: grote hal voor 3000 mensen
- stenen muren
- gigantische ijzeren overkoepeling
- skeletachtige structuur
- polyederachtige koepelvorm
➔ Voillet-le-Dus denkt dit al in jaren 1860, maar technisch bijna
onbetrouwbaar = oorsprong futuristisch modernisme
1967: Wereldtentoonstelling Montreal
Buckminster Fuller ontwerp geodetische koepel, gebaseerd op dezelfde structurele principes
4
