1
Architectuurgeschiedenis
Deel 1: Architecturale moderniteit als langetermijnbeweging:
de architecten van de Renaissance en de barok 1420-1680
1. De Renaissance in Firenze: Brunelleschi & Alberti
De bouw van de koepel van Duomo is een sleutelgebeurtenis in de architectuurgeschiedenis
en is dus zeer belangrijk
Wat is het verhaal achter de koepel, waarom is die zo speciaal en belangrijk?
Er stond al een kerk die gebouwd werd rond 1300 (in opdracht van de wol gilde)
Rond 1360 wil men de koepel erop zetten maar er was een probleem met de
overkoepeling van de kruising → dit was technisch niet goed bekeken en niemand kon
dit probleem oplossen
Dit is ook een financieel probleem: je moet natuurlijk de koepel kunnen ontwerpen en
rechtstaand houden voordat hij erop w gezet → je hebt enorme stellingen nodig om
die koepel te kunnen rechthouden als die er nog niet op staan → is enorm duur en de
stellingen zouden van veel te grote schaal zijn
Men stelt het probleem voor aan meerdere ingenieurs en architecten in de hoop dat
iemand een oplossing kan bedenken voor dit probleem (dit was een bijna onmogelijke
opdracht)
Filippo Brunelleschi komt met een oplossing waarbij een structuur gemaakt w die mee
opklimt met de bouw van de koepel waarbij de koepel zelfdragend zou kunnen zijn
voordat hij er volledig opstaat → je gaat de koepel opbouwen in lagen
Wie was Filippo Brunelleschi?
Zoon van rijke notaris → had een zeer goede humanistische opleiding
Daarna richtte hij zich tot de kunsten
Op 21jarige leeftijd: hij schrijft zich in in de gilde van de goudsmeden
Doet mee aan wedstrijd van de bronzen poorten van Battistero (gebouw dat voor de
Duomo staat)
Hij combineert theoretische en wetenschappelijke kennis met praktische studies
Hij voegt de mechanische kunsten en de vrije kunsten samen → zeer belangrijk!
Wat is de Renaissance en wat houdt het in?
, 2
We zien de Renaissance als het begin van de moderne tijd, als een volledige breuk met
de ML maar dat is niet zo, we moeten dat nuanceren
We besteden veel aandacht aan de verschillen tussen Middeleeuwen en de
Renaissance
Het is de hergeboorte van de antieke tijd: de tijd vóór de Middeleeuwen
Die terugkeer naar de oude tijden zie je heel goed in de details van de koepel van de
Duomo → B gebruikt verwijzingen naar grote Romeinse monumenten
De Renaissance kunstenaars willen dingen verzoenen: bv de antieke wereld met zijn
hedendaagse tijd, de heidense oude filosofie & zijn hedendaagse Christelijke filosofie,
wetenschap & geloof of actie & contemplatie
De Renaissance is een project van integratie van contradicties van het leven en de
mens
De humanisten staan centraal in heel deze evolutie
Zeer bekende humanist: Leonardo Da Vinci
Wat is een humanist?
Men had nood aan een nieuwe klassen van geleerden die niet enkel naar theologie
keken → de humanisten zullen deze rol opnemen
Lazen veel en verspreidden die kennis d.m.v. lessen geven (o.a.)
Waarom ontstaat de humanist in Firenze?
Firenze was de rijkste handelsrepubliek van zijn tijd: het hoofd van deze republiek van
de familie De’ Medici
Wat gebeurt er in Firenze tussen de ML en de bouw van de koepel? → we kunnen
metafoor gebruiken van de corridor van Vasari om te zien wat er maatschappelijk in
de stad gebeurt: vroeger was er eigenlijk een brug over het water die werd bebouwd
met huisjes en winkeltjes waarlangs de machthebber zich moest verplaatsen → Vasari
maakt een nieuwe verbinding tussen de kantoren en het paleis van de machthebber
→ je ziet hier dus eigenlijk 2 tijden over elkaar schuiven en dat is de metafoor die we
gaan gebruiken
Deze overgang van tijden zie je ook in de details van het werk van Brunelleschi: zijn
werken zijn een mengvorm van verschillende constructietechnieken en kennissen uit
verschillende tijden
Er is dus geen radicale breuk tussen tijden maar eerder een geleidelijke overgang
‘Ontdekking’ van het perspectief:
Is een radicale vernieuwing
Vroeger probeerde men diepte voor te stellen door hoger te tekenen/ schilderen
Brunelleschi doet iets nieuws: hij stelt een ruimte voor hoe hij er ook in het echt uitziet
Perspectief heeft een enorme invloed op schilderkunst
Brunelleschi werkt samen met Masaccio (bekende schilder in Firenze)
, 3
Masaccio schildert iets in perspectief → is zeer nieuw en was toen zeer bijzonder →
Vasari schrijft hier zelf over: ‘het lijkt alsof er een gat in de muur is’
Perspectief zal overal opduiken: ook in de stad
Oeuvre van Filippo Brunelleschi:
Lo Spedale degli Innocenti
Belangrijk gebouw van hem
Is een vondelingentehuis
Hij begint hieraan in 1420
Is in opdracht van de Florentijnse zijde gilde
Is gebaseerd op de hospitalen van die tijd → er zijn een paar voorlopers
Bevat elementen van de Romeinen en Grieken
Hij lost de ontwerpopgave op met slechts 1 element: de rondboog
San Lorenzo Kathedraal
Het plan is zeer straf
De basis van het plan is het hier vierkant
Alle andere maten en verhoudingen starten met dat vierkant bv iets is altijd ½ van het
vierkant, 3 keer zo groot…
Zuilen w geprojecteerd op de zijmuren van de kapellen
Een zuil bevat een kapiteel: Brunelleschi zet nog een soort kapiteel op een kapiteel
Zijn ambitie om met 1 maatvoering alles op te lossen voert die niet enkel in het plan
uit maar ook in de opstand → hoofdbeuk en zijbeuk w met dezelfde maatvoering
opgelost
De sacristein: opnieuw een vierkant grondplan
Santo Spirito
15 jaar na de San Lorenzo ontworpen
Hij perfectioneert het systeem van de San Lorenzo → hij wil het verbeteren
Wat is er hier anders?
→ De grondplannen zijn anders:
- Hij vertrekt bij beiden vanuit het vierkant (=basismaat) en daarmee beginnen
alle maten
- De zijbeuk is weer de halve maat van de hoofdbeuk (vierkant)
- Verschil: hij vervangt de vierkante vorm van de zijkappellen door de
halfcirkelvormige vorm → zo w het probleem in zijn hoekje opgelost → nu zijn
effectief ALLE gevels met 1 element vormgegeven (daarvoor was er een
probleem in het hoekje met de vierkante zijkappellen)
, 4
→ De Santo Spirito is aanmerkelijk groter dan de San Lorenzo
Cappella Pazzi
Er is hier iets speciaals aan de hand: vroeger dacht men dat dit van Brunelleschi was
maar nu blijkt het complexer te zijn
De kapel heeft enkele elementen die zouden verwijzen naar de architectuur van
Brunelleschi: de koepel in parapluvorm, een bepaalde ordening…
De kapel is gebouwd voor een rijke bankiersfamilie uit Firenze
Is een voorbeeld van emulatie: een topfamilie zoals Pazzi heeft een trend gezet →
andere aristocraten willen meedoen in die trend → gaan die gebouwen/ elementen
gaan imiteren → zo verspreid de Renaissance zich ook naar andere opdrachtgevers toe
Brunelleschi heeft dit gebouw dus niet ontworpen maar vandaar dat je toch
gelijkenissen in architectuur en stijl herkent
Na de dood van Brunelleschi:
Hij had een nieuwe theorie van bouwen ontwikkeld dankzij theoretische & praktische
achtergrond
Eenvoud van verhoudingen waren belangrijk → deze principes zijn zeer makkelijk
toepasbaar omdat ze eigenlijk niet zo moeilijk zijn
De structuur vanuit 1 geheel, de ontwikkeling van een structuur uit 1 element is zeer
belangrijk en blijft een grote opdracht voor alle architecten
Hij heeft dus een enorme bijdrage geleverd aan de architectuurwereld
Leon Battista Alberti:
Was eigenlijk geen architect maar heeft toch een enorme bijdrage geleverd aan de
architectuur
Is samen met Brunelleschi de belangrijkste persoon van de Renaissancetijd
Brunelleschi 1410-1430, Alberti 1440-1460
Zal de vrije kunsten tot een hoger niveau tillen
Is een bastaardkind, maar een geletterde man (kreeg een goede opleiding)
Zal tot priester gewijd worden maar blijft verder studeren in filosofie en wetenschap
en wiskunde
W dan aangesteld als een soort hogere ambtenaar aan het Vaticaan bij de paus →
mensen van een hogere afkomst krijgen bij dit soort functies vaak een opdracht voor
te werken waarvoor ze betaalt w maar ze kunnen tegelijk veel tijd besteden aan studie
Alberti doet dit ook en studeert dus veel terwijl hij daar werkt (hij schrijft o.a. over
perspectief)
Hij maakt vele studiereizen waaronder ook naar Rome
Architectuurgeschiedenis
Deel 1: Architecturale moderniteit als langetermijnbeweging:
de architecten van de Renaissance en de barok 1420-1680
1. De Renaissance in Firenze: Brunelleschi & Alberti
De bouw van de koepel van Duomo is een sleutelgebeurtenis in de architectuurgeschiedenis
en is dus zeer belangrijk
Wat is het verhaal achter de koepel, waarom is die zo speciaal en belangrijk?
Er stond al een kerk die gebouwd werd rond 1300 (in opdracht van de wol gilde)
Rond 1360 wil men de koepel erop zetten maar er was een probleem met de
overkoepeling van de kruising → dit was technisch niet goed bekeken en niemand kon
dit probleem oplossen
Dit is ook een financieel probleem: je moet natuurlijk de koepel kunnen ontwerpen en
rechtstaand houden voordat hij erop w gezet → je hebt enorme stellingen nodig om
die koepel te kunnen rechthouden als die er nog niet op staan → is enorm duur en de
stellingen zouden van veel te grote schaal zijn
Men stelt het probleem voor aan meerdere ingenieurs en architecten in de hoop dat
iemand een oplossing kan bedenken voor dit probleem (dit was een bijna onmogelijke
opdracht)
Filippo Brunelleschi komt met een oplossing waarbij een structuur gemaakt w die mee
opklimt met de bouw van de koepel waarbij de koepel zelfdragend zou kunnen zijn
voordat hij er volledig opstaat → je gaat de koepel opbouwen in lagen
Wie was Filippo Brunelleschi?
Zoon van rijke notaris → had een zeer goede humanistische opleiding
Daarna richtte hij zich tot de kunsten
Op 21jarige leeftijd: hij schrijft zich in in de gilde van de goudsmeden
Doet mee aan wedstrijd van de bronzen poorten van Battistero (gebouw dat voor de
Duomo staat)
Hij combineert theoretische en wetenschappelijke kennis met praktische studies
Hij voegt de mechanische kunsten en de vrije kunsten samen → zeer belangrijk!
Wat is de Renaissance en wat houdt het in?
, 2
We zien de Renaissance als het begin van de moderne tijd, als een volledige breuk met
de ML maar dat is niet zo, we moeten dat nuanceren
We besteden veel aandacht aan de verschillen tussen Middeleeuwen en de
Renaissance
Het is de hergeboorte van de antieke tijd: de tijd vóór de Middeleeuwen
Die terugkeer naar de oude tijden zie je heel goed in de details van de koepel van de
Duomo → B gebruikt verwijzingen naar grote Romeinse monumenten
De Renaissance kunstenaars willen dingen verzoenen: bv de antieke wereld met zijn
hedendaagse tijd, de heidense oude filosofie & zijn hedendaagse Christelijke filosofie,
wetenschap & geloof of actie & contemplatie
De Renaissance is een project van integratie van contradicties van het leven en de
mens
De humanisten staan centraal in heel deze evolutie
Zeer bekende humanist: Leonardo Da Vinci
Wat is een humanist?
Men had nood aan een nieuwe klassen van geleerden die niet enkel naar theologie
keken → de humanisten zullen deze rol opnemen
Lazen veel en verspreidden die kennis d.m.v. lessen geven (o.a.)
Waarom ontstaat de humanist in Firenze?
Firenze was de rijkste handelsrepubliek van zijn tijd: het hoofd van deze republiek van
de familie De’ Medici
Wat gebeurt er in Firenze tussen de ML en de bouw van de koepel? → we kunnen
metafoor gebruiken van de corridor van Vasari om te zien wat er maatschappelijk in
de stad gebeurt: vroeger was er eigenlijk een brug over het water die werd bebouwd
met huisjes en winkeltjes waarlangs de machthebber zich moest verplaatsen → Vasari
maakt een nieuwe verbinding tussen de kantoren en het paleis van de machthebber
→ je ziet hier dus eigenlijk 2 tijden over elkaar schuiven en dat is de metafoor die we
gaan gebruiken
Deze overgang van tijden zie je ook in de details van het werk van Brunelleschi: zijn
werken zijn een mengvorm van verschillende constructietechnieken en kennissen uit
verschillende tijden
Er is dus geen radicale breuk tussen tijden maar eerder een geleidelijke overgang
‘Ontdekking’ van het perspectief:
Is een radicale vernieuwing
Vroeger probeerde men diepte voor te stellen door hoger te tekenen/ schilderen
Brunelleschi doet iets nieuws: hij stelt een ruimte voor hoe hij er ook in het echt uitziet
Perspectief heeft een enorme invloed op schilderkunst
Brunelleschi werkt samen met Masaccio (bekende schilder in Firenze)
, 3
Masaccio schildert iets in perspectief → is zeer nieuw en was toen zeer bijzonder →
Vasari schrijft hier zelf over: ‘het lijkt alsof er een gat in de muur is’
Perspectief zal overal opduiken: ook in de stad
Oeuvre van Filippo Brunelleschi:
Lo Spedale degli Innocenti
Belangrijk gebouw van hem
Is een vondelingentehuis
Hij begint hieraan in 1420
Is in opdracht van de Florentijnse zijde gilde
Is gebaseerd op de hospitalen van die tijd → er zijn een paar voorlopers
Bevat elementen van de Romeinen en Grieken
Hij lost de ontwerpopgave op met slechts 1 element: de rondboog
San Lorenzo Kathedraal
Het plan is zeer straf
De basis van het plan is het hier vierkant
Alle andere maten en verhoudingen starten met dat vierkant bv iets is altijd ½ van het
vierkant, 3 keer zo groot…
Zuilen w geprojecteerd op de zijmuren van de kapellen
Een zuil bevat een kapiteel: Brunelleschi zet nog een soort kapiteel op een kapiteel
Zijn ambitie om met 1 maatvoering alles op te lossen voert die niet enkel in het plan
uit maar ook in de opstand → hoofdbeuk en zijbeuk w met dezelfde maatvoering
opgelost
De sacristein: opnieuw een vierkant grondplan
Santo Spirito
15 jaar na de San Lorenzo ontworpen
Hij perfectioneert het systeem van de San Lorenzo → hij wil het verbeteren
Wat is er hier anders?
→ De grondplannen zijn anders:
- Hij vertrekt bij beiden vanuit het vierkant (=basismaat) en daarmee beginnen
alle maten
- De zijbeuk is weer de halve maat van de hoofdbeuk (vierkant)
- Verschil: hij vervangt de vierkante vorm van de zijkappellen door de
halfcirkelvormige vorm → zo w het probleem in zijn hoekje opgelost → nu zijn
effectief ALLE gevels met 1 element vormgegeven (daarvoor was er een
probleem in het hoekje met de vierkante zijkappellen)
, 4
→ De Santo Spirito is aanmerkelijk groter dan de San Lorenzo
Cappella Pazzi
Er is hier iets speciaals aan de hand: vroeger dacht men dat dit van Brunelleschi was
maar nu blijkt het complexer te zijn
De kapel heeft enkele elementen die zouden verwijzen naar de architectuur van
Brunelleschi: de koepel in parapluvorm, een bepaalde ordening…
De kapel is gebouwd voor een rijke bankiersfamilie uit Firenze
Is een voorbeeld van emulatie: een topfamilie zoals Pazzi heeft een trend gezet →
andere aristocraten willen meedoen in die trend → gaan die gebouwen/ elementen
gaan imiteren → zo verspreid de Renaissance zich ook naar andere opdrachtgevers toe
Brunelleschi heeft dit gebouw dus niet ontworpen maar vandaar dat je toch
gelijkenissen in architectuur en stijl herkent
Na de dood van Brunelleschi:
Hij had een nieuwe theorie van bouwen ontwikkeld dankzij theoretische & praktische
achtergrond
Eenvoud van verhoudingen waren belangrijk → deze principes zijn zeer makkelijk
toepasbaar omdat ze eigenlijk niet zo moeilijk zijn
De structuur vanuit 1 geheel, de ontwikkeling van een structuur uit 1 element is zeer
belangrijk en blijft een grote opdracht voor alle architecten
Hij heeft dus een enorme bijdrage geleverd aan de architectuurwereld
Leon Battista Alberti:
Was eigenlijk geen architect maar heeft toch een enorme bijdrage geleverd aan de
architectuur
Is samen met Brunelleschi de belangrijkste persoon van de Renaissancetijd
Brunelleschi 1410-1430, Alberti 1440-1460
Zal de vrije kunsten tot een hoger niveau tillen
Is een bastaardkind, maar een geletterde man (kreeg een goede opleiding)
Zal tot priester gewijd worden maar blijft verder studeren in filosofie en wetenschap
en wiskunde
W dan aangesteld als een soort hogere ambtenaar aan het Vaticaan bij de paus →
mensen van een hogere afkomst krijgen bij dit soort functies vaak een opdracht voor
te werken waarvoor ze betaalt w maar ze kunnen tegelijk veel tijd besteden aan studie
Alberti doet dit ook en studeert dus veel terwijl hij daar werkt (hij schrijft o.a. over
perspectief)
Hij maakt vele studiereizen waaronder ook naar Rome
