ANTIPSYCHOTICA
= wanen, hallucinaties en ernstige denkstoornissen te behandelen
= psychotische stoornissen: schizofrenie, bipolaire stoornis, ernstige depressies
met psychotische kenmerken, dementie, tics, angststoornissen
= persoonlijkheid wordt minder scherp
= keuze middel: kijk naar indicatie - effectiviteit - bijwerkingen
Werking:
Dopamine- en serotoninehuishouding in de hersenen beïnvloeden
- Dopamine: boodschapperstof betrokken bij motivatie, beloning en
reguleren van gedachten en perceptie
- Symptomen ontstaan door overactiviteit van dopamine
-> dopaminereceptoren worden geblokkeerd
2 soorten:
Typische AP
- Blokkeren dopaminereceptoren in mesolimbisch systeem
- afnemen positieve symptomen (hallucinaties – wanen)
- nadeel:
o Hoge kans op extrapiramidale bijwerkingen (tremor, stijfheid,
dyskinesie) - Door dopamineblokkade in het nigrostriatale systeem
o Nigrostriatale baan: blokkade leidt tot motorische bijwerkingen
o Verslechten cognitief functioneren
o Doen niets aan negatieve symptomen
Atypische AP
- blokkeren dopamine + serotoninereceptoren
- afnemen positieve + negatieve symptomen (apathie, sociaal
terugtrekgedrag)
- Minder extrapiramidale bijwerkingen
- Nadeel: Metabole problemen
o Gewichtstoename (vooral rond buik)
o Glycemie stijgt
o Bloeddruk stijgt
o Sterke verhoging van triglyceriden en cholesterol
Gebruik bij therapieresistentie schizofrenie -> clozapine effectief
Waarom hebben atypische AP geen extrapiramidale bijwerkingen?
- Serotonineblokkade zorgt dat er minder dopamineblokkade in bepaalde
hersengebieden plaatsvindt, waardoor kans op extrapiramidale
bijwerkingen afneemt.
Wanneer kiezen we voor typische/atypische?
- Typische: acute psychoses, geen metabole risico’s gewenst
- Atypische: beter bijwerkingsprofiel, effect op positieve en negatieve
symptomen
Indicaties:
1/ Schizofrenie en andere psychotische stoornissen
- Eerste keus voor schizofrenie, schizoaffectieve stoornis en kortdurende
psychotische stoornissen
- Vermindert positieve symptomen (hallucinaties, wanen, desorganisatie)
2/ Bipolaire stoornis
, - Behandeling manische en gemengde episodes, soms ook voor
onderhoudstherapie
- Vermindert manische symptomen (prikkelbaarheid, hyperactiviteit,
impulsiviteit, grootheidswanen)
3/ Depressie met psychotische kenmerken
- Behandeling depressie waarbij psychotische symptomen (wanen,
hallucinaties) aanwezig zijn
- Verminderd psychotische symptomen + stemming verbetert
4/ Delier
- Behandeling ernstige verwardheid en psychotische symptomen bij delier
- Vermindert agitatie en hallucinaties, acute verwardheid
5/ Ziekte van Parkinson en lewy body dementie
- Behandeling van hallucinaties en psychose bij Parkinson PT
- Vermindert psychotische symptomen (hallucinaties, psychosen)
- Kunnen motorische symptomen wel verergeren
6/ Gedragsproblemen bij dementie
- Ernstige agitatie, agressie, hallucinaties bij dementie
7/ Persoonlijkheidsstoornissen
- Bij borderline- of antisociale persoonlijkheidsstoornis als er psychotische
symptomen, ernstige impulsiviteit of stemmingswisselingen zijn
- Vermindert impulsiviteit, agressie, achterdocht
8/ Tics en het syndroom van Gilles de la tourette
- Behandeling van ernstige tics die niet reageren op andere therapieën
- Vermindert frequentie en intensiteit van tics
9/ Hulp bij ernstige angststoornissen en OCD (off-label)
- Soms als toevoeging bij therapieresistente angst of OCD
- Kan helpen als antidepressiva onvoldoende werken
Nevenwerkingen:
1/ Extrapiramidale symptomen
- Vooral bij typische AP, door sterke blokkade van dopaminereceptoren in de
nigrostriatale baan
o Acute dystonie -> spierspasmen (in gezicht, nek, kaak), scheve
houding
Anticholinergica geven
o Parkinsonisme -> tremor, stijfheid, trage bewegingen
Dosis verlagen of overschakelen naar atypische AP
o Akathisie -> onrust, niet stil kunnen zitten
BB of benzodiazepines
o Tardieve dyskinesie -> onwillekeurige bewegingen van gezicht/tong
Overschakelen naar clozapine of VMAT-2-remmers
2/ Metabool syndroom
- Vooral bij atypische AP door serotonine en histamine-effecten
Interventies: leefstijladviezen, regelmatige controle van gewicht, BD, bloedsuiker
en lipidenprofiel, metformine
3/ Sedatie en cognitieve stoornissen
Interventie:
- dosis verlagen of overgaan op minder sederend AP
- Toediening ’s avonds als dag functioneren verstoord is
4/ Anticholinerge effecten
- Droge mond -> minder speekselproductie, risico cariërs
o Kauwgom, speekselvervangers
- Obstipatie -> verminderde darmperistaltiek
o Vezelrijk dieet, laxeermiddel
, - Urineretentie -> moeite met plassen
o Dosishalvering of overstappen naar ander middel
- Wazig zicht -> oogproblemen door pupilverwijding
o Meestal tijdelijk, anders dosisaanpassing
5/ Hormonale bijwerkingen (hyperprolactinemie)
- Borstontwikkeling bij man, onregelmatige menstruatie, libidoverlies,
melkafscheiding zonder zwangerschap
- Interventie: overschakelen naar ander middel wat dopamine verhoogt
6/ Orthostatische hypotensie
- Interventies: langzaam opstaan tegen duizeligheid, dosis aanpassen of ’s
avonds innemen
7/ Seksuele disfunctie
- Door dopamine en prolactine effecten, en soms door anticholinerge
effecten
- Interventies: overschakelen
8/ Agranulocytose (ernstige immunosuppressie)
- Clozapine kan WBC verlagen
- Interventie: regelmatige bloedcontroles, bij tekenen van infectie
onmiddellijk stoppen + arts raadplegen
9/ Neuroleptische maligne syndroom
- Ernstige reactie door extreme dopamineblokkade
- Koorts, spierstijfheid, tremor, BWZ-daling, autonome instabiliteit
- Interventies: stoppen met medicatie, intensieve zorg met vochttoediening
Conclusie
Typische AP = extrapiramidale symptomen en hyperprolactinemie
Atypische AP = metabole problemen + sedatie
Interventies: dosisaanpassing, leefstijlveranderingen, overschakelen naar ander
GM
Aandachtspunten:
1/ therapiegetrouwheid
- Vaak stoppen Pt vanwege bijwerkingen of gebrek aan ziekte-inzicht
Oplossing:
- Psycho-educatie
- Langwerkende injecties
- Therapietrouw ondersteunen door begeleiding familie en zorgverleners
2/ effect en tijd tot werking
- Pos. Symptomen = verbeteren pas binnen 2-6wkn
- Neg. Symptomen + cognitieve symptomen = verbeteren langzaam/soms
niet volledig
Oplossing:
- Minstens 6 wkn behandelen alvorens evalueren
- geen verbetering: dosis aanpassen, overschakelen op ander middel
- Clozapine overwegen bij therapieresistente schizofrenie (na 2 mislukte
pogingen met ander AP)
3/ monitoring van bijwerkingen
- Extrapiramidale symptomen (bij typische AP)
- Gewicht, bloedsuiker en cholesterol (bij atypische AP)
- BD (risico orthostatische hypotensie)
- Prolactinespiegel
- Bloedbeeld (WBC) (bij gebruik clozapine – risico agranulocytose
4/ alcohol en drugs vermijden
= wanen, hallucinaties en ernstige denkstoornissen te behandelen
= psychotische stoornissen: schizofrenie, bipolaire stoornis, ernstige depressies
met psychotische kenmerken, dementie, tics, angststoornissen
= persoonlijkheid wordt minder scherp
= keuze middel: kijk naar indicatie - effectiviteit - bijwerkingen
Werking:
Dopamine- en serotoninehuishouding in de hersenen beïnvloeden
- Dopamine: boodschapperstof betrokken bij motivatie, beloning en
reguleren van gedachten en perceptie
- Symptomen ontstaan door overactiviteit van dopamine
-> dopaminereceptoren worden geblokkeerd
2 soorten:
Typische AP
- Blokkeren dopaminereceptoren in mesolimbisch systeem
- afnemen positieve symptomen (hallucinaties – wanen)
- nadeel:
o Hoge kans op extrapiramidale bijwerkingen (tremor, stijfheid,
dyskinesie) - Door dopamineblokkade in het nigrostriatale systeem
o Nigrostriatale baan: blokkade leidt tot motorische bijwerkingen
o Verslechten cognitief functioneren
o Doen niets aan negatieve symptomen
Atypische AP
- blokkeren dopamine + serotoninereceptoren
- afnemen positieve + negatieve symptomen (apathie, sociaal
terugtrekgedrag)
- Minder extrapiramidale bijwerkingen
- Nadeel: Metabole problemen
o Gewichtstoename (vooral rond buik)
o Glycemie stijgt
o Bloeddruk stijgt
o Sterke verhoging van triglyceriden en cholesterol
Gebruik bij therapieresistentie schizofrenie -> clozapine effectief
Waarom hebben atypische AP geen extrapiramidale bijwerkingen?
- Serotonineblokkade zorgt dat er minder dopamineblokkade in bepaalde
hersengebieden plaatsvindt, waardoor kans op extrapiramidale
bijwerkingen afneemt.
Wanneer kiezen we voor typische/atypische?
- Typische: acute psychoses, geen metabole risico’s gewenst
- Atypische: beter bijwerkingsprofiel, effect op positieve en negatieve
symptomen
Indicaties:
1/ Schizofrenie en andere psychotische stoornissen
- Eerste keus voor schizofrenie, schizoaffectieve stoornis en kortdurende
psychotische stoornissen
- Vermindert positieve symptomen (hallucinaties, wanen, desorganisatie)
2/ Bipolaire stoornis
, - Behandeling manische en gemengde episodes, soms ook voor
onderhoudstherapie
- Vermindert manische symptomen (prikkelbaarheid, hyperactiviteit,
impulsiviteit, grootheidswanen)
3/ Depressie met psychotische kenmerken
- Behandeling depressie waarbij psychotische symptomen (wanen,
hallucinaties) aanwezig zijn
- Verminderd psychotische symptomen + stemming verbetert
4/ Delier
- Behandeling ernstige verwardheid en psychotische symptomen bij delier
- Vermindert agitatie en hallucinaties, acute verwardheid
5/ Ziekte van Parkinson en lewy body dementie
- Behandeling van hallucinaties en psychose bij Parkinson PT
- Vermindert psychotische symptomen (hallucinaties, psychosen)
- Kunnen motorische symptomen wel verergeren
6/ Gedragsproblemen bij dementie
- Ernstige agitatie, agressie, hallucinaties bij dementie
7/ Persoonlijkheidsstoornissen
- Bij borderline- of antisociale persoonlijkheidsstoornis als er psychotische
symptomen, ernstige impulsiviteit of stemmingswisselingen zijn
- Vermindert impulsiviteit, agressie, achterdocht
8/ Tics en het syndroom van Gilles de la tourette
- Behandeling van ernstige tics die niet reageren op andere therapieën
- Vermindert frequentie en intensiteit van tics
9/ Hulp bij ernstige angststoornissen en OCD (off-label)
- Soms als toevoeging bij therapieresistente angst of OCD
- Kan helpen als antidepressiva onvoldoende werken
Nevenwerkingen:
1/ Extrapiramidale symptomen
- Vooral bij typische AP, door sterke blokkade van dopaminereceptoren in de
nigrostriatale baan
o Acute dystonie -> spierspasmen (in gezicht, nek, kaak), scheve
houding
Anticholinergica geven
o Parkinsonisme -> tremor, stijfheid, trage bewegingen
Dosis verlagen of overschakelen naar atypische AP
o Akathisie -> onrust, niet stil kunnen zitten
BB of benzodiazepines
o Tardieve dyskinesie -> onwillekeurige bewegingen van gezicht/tong
Overschakelen naar clozapine of VMAT-2-remmers
2/ Metabool syndroom
- Vooral bij atypische AP door serotonine en histamine-effecten
Interventies: leefstijladviezen, regelmatige controle van gewicht, BD, bloedsuiker
en lipidenprofiel, metformine
3/ Sedatie en cognitieve stoornissen
Interventie:
- dosis verlagen of overgaan op minder sederend AP
- Toediening ’s avonds als dag functioneren verstoord is
4/ Anticholinerge effecten
- Droge mond -> minder speekselproductie, risico cariërs
o Kauwgom, speekselvervangers
- Obstipatie -> verminderde darmperistaltiek
o Vezelrijk dieet, laxeermiddel
, - Urineretentie -> moeite met plassen
o Dosishalvering of overstappen naar ander middel
- Wazig zicht -> oogproblemen door pupilverwijding
o Meestal tijdelijk, anders dosisaanpassing
5/ Hormonale bijwerkingen (hyperprolactinemie)
- Borstontwikkeling bij man, onregelmatige menstruatie, libidoverlies,
melkafscheiding zonder zwangerschap
- Interventie: overschakelen naar ander middel wat dopamine verhoogt
6/ Orthostatische hypotensie
- Interventies: langzaam opstaan tegen duizeligheid, dosis aanpassen of ’s
avonds innemen
7/ Seksuele disfunctie
- Door dopamine en prolactine effecten, en soms door anticholinerge
effecten
- Interventies: overschakelen
8/ Agranulocytose (ernstige immunosuppressie)
- Clozapine kan WBC verlagen
- Interventie: regelmatige bloedcontroles, bij tekenen van infectie
onmiddellijk stoppen + arts raadplegen
9/ Neuroleptische maligne syndroom
- Ernstige reactie door extreme dopamineblokkade
- Koorts, spierstijfheid, tremor, BWZ-daling, autonome instabiliteit
- Interventies: stoppen met medicatie, intensieve zorg met vochttoediening
Conclusie
Typische AP = extrapiramidale symptomen en hyperprolactinemie
Atypische AP = metabole problemen + sedatie
Interventies: dosisaanpassing, leefstijlveranderingen, overschakelen naar ander
GM
Aandachtspunten:
1/ therapiegetrouwheid
- Vaak stoppen Pt vanwege bijwerkingen of gebrek aan ziekte-inzicht
Oplossing:
- Psycho-educatie
- Langwerkende injecties
- Therapietrouw ondersteunen door begeleiding familie en zorgverleners
2/ effect en tijd tot werking
- Pos. Symptomen = verbeteren pas binnen 2-6wkn
- Neg. Symptomen + cognitieve symptomen = verbeteren langzaam/soms
niet volledig
Oplossing:
- Minstens 6 wkn behandelen alvorens evalueren
- geen verbetering: dosis aanpassen, overschakelen op ander middel
- Clozapine overwegen bij therapieresistente schizofrenie (na 2 mislukte
pogingen met ander AP)
3/ monitoring van bijwerkingen
- Extrapiramidale symptomen (bij typische AP)
- Gewicht, bloedsuiker en cholesterol (bij atypische AP)
- BD (risico orthostatische hypotensie)
- Prolactinespiegel
- Bloedbeeld (WBC) (bij gebruik clozapine – risico agranulocytose
4/ alcohol en drugs vermijden
