Badou Ambre
ETHIEK
INTRODUCTIE: WAT IS ETHIEK?
Ethiek bestudeert de normen, waarden en principes die menselijk handelen sturen en zo de
basis vormen van ons individuele en gezamenlijke leven. Normatieve ethiek onderzoekt
deze normen en hun rechtvaardiging, en kan worden onderverdeeld in sociale ethiek (voor
collectief handelen) en individuele ethiek. Daarnaast bestaan er ook andere takken
zoals toegepaste ethiek en meta-ethiek.
Er zijn twee rode draden in dit vak
1. Verband tussen ethiek en natuur
2. Het probleem van individualisme
DEEL 1. WAT IS GOED HANDELEN
DEEL 2. VAN NATUURWET TOT MENSENRECHTEN
DEEL 3. INDIVIDU VERSUS GEMEENSCHAP
DEEL 4. WIE KRIJGT WAT
INLEIDING: ETHIEK EN SCEPTICISME
Ethische normen tellen niet meer en scepticisme ontstaat
ETISCH SCEPTISISME
= verontrustender dan “ontologisch scepticisme” (cf. Descartes)
hoeft niet te ontkennen dat normatieve ideeën en principes bestaan en circuleren in de samenleving
sceptisisme - betwijfelt enkel de bindende kracht ervan (ze twijfelen of we gebonden zijn aan de normen)
maar wij (mensen) hebben wel nood om aan de normen te voldoen.
De geschiedenis van Westerse ethiek is in feite een lange reeks pogingen om ethisch scepticisme te
weerleggen en een stevig fundament te construeren
(bijvoorbeeld: natuurlijk doel van de mens, theologie, rede, taal, …).
1
,Badou Ambre
HISTORISCH ACHTERGROND
Historisch hangt het verschijnen van ethisch scepticisme samen met doorbreken van mythologisch verstaan
van de werkelijkheid. De mythes die in principe een antwoord gaven op de fundamentele vragen(bv; wie
zijn wij?-vrage over de aard van de wereld – hoe wij (mensen)zouden moeten leven). De mythes
stabiliseerden ook de samenleving omdat ze normen voor menselijke gedrag verankeren in een bepaald
verhaal omtrent mens en wereld. Maar mythes verdwijnen stiletjes door het ontstaan van nieuwe theorieen
zoals bv; sofisten.
Gedemythologisering in griekenland gebeurde met behulp van drie factoren:
1. Politiek experimenteren
2. Natuurfilosofie
3. Internationalisering
Dit leidt tot een zogenaamd “ethisch vacuüm”: sociale normen verliezen hun vanzelfsprekende zekerheid en
de maatschappelijke orde wordt het voorwerp van kritische reflectie.
SOCRATES EN HET ETHISCHE SCEPTISIME
De sofisten(Plato), zoals Thrasymachus (in De Staat) en Callicles (in Gorgias), belichamen dit
doorgedreven ethisch scepticisme. Zij betwijfelen het bestaan van objectieve morele normen en zien recht
vaak als het voordeel van de sterkste.
Tegen deze achtergrond ontwikkelt Socrates als eerste een nieuw ethisch project:
• hij zoekt naar zekere en gefundeerde kennis van de normen van menselijk handelen, in tegenstelling
tot scepticisme;
• deze zekerheid moet voortkomen uit redelijke en inzichtelijke argumenten, niet uit traditie of
mythische autoriteit.
De ethici na Socrates zullen dit project voortzetten en blijven, net als hij, proberen een rationeel en
begrijpelijk fundament te construeren voor de normen en waarden die het menselijk leven en samenleven
ordenen.
De geschiedenis van de ethiek bestaat uit even zoveel pogingen om een rechtvaardiginng op te stellen die
zo stevig is dat ze zelfs de meest hardnekkige scepticus zou kunnen overtuigen.
DEEL 1: WAT IS GOED HANDELEN? DE FUNDAMENTEN VAN DE WESTERSE ETHIEK
HOOFDSTUK 1: ARISTOTELES EN HET NATUURLIJKE DOEL VAN DE MENS
biografische feiten over Aristoteles (384-322 v.C.) :
• komt naar Athene om aan de academie van Plato te studeren
• persoonlijk opvoeder van Alexander de Grote
2
,Badou Ambre
• richt eigen Lyceum op voor onderricht aan jonge Atheners
+ polyhistor: eindeloze wetenschappelijke activiteit en publicaties (± 150 werken), onder meer zeer
verdienstelijk in biologie en zoölogie
WAT IS ETHISCHE KENNIS?
Plato VS Aristoteles
- Plato vindt dat ethiek draait om kennis van het Goede. Wie weet wat het Goede is, zal automatisch
goed handelen. Daarom moeten volgens hem filosofen regeren, want zij hebben inzicht in het ware
Goede.
- Aristoteles ziet ethiek als iets praktisch. Het goede leven is eudaimonia (geluk/bloei) en dat bereik
je door deugden te oefenen, zoals moed en matigheid. Goed handelen leer je door gewoonte en
ervaring, niet alleen door kennis. Meer empirisch georienteerd dan Plato. Is ook meer bewust van de
eigenheid van elke soort kennis. Hij was een polyphistor(hij interesseerde zich in alles uit zijn tijd)
Soorten wetenschappen:
Wetenschappen
Theoretisch praktisch productieve
(rol van de (handelend (een
toeschouwer) subject) producent en
een
eidproduct)
filosofie wiskunde NAW Ethiek politiek
kunsten geneeskunde
werken voor Aristoteles’ ethiek:
- Ethica Nicomacheia
- Eudemische Ethiek
- Politica
2 kernbegrippen:
- eudaimonia: de kwaliteit van een leven dat “gelukkig” of “geslaagd” is
- aretè: de deugdelijkheid
3
, Badou Ambre
WAT IS EEN GESLAAGD LEVEN?
Volgens Aristoteles de belangerijkste vraag maar een subjectieve vraag in de moderne tijd aangezien geluk
voor iedereen iets anders kan beteken.
Er zijn drie opties open volgens aristotele voor jongeren studenten:
1. een leven gericht op zintuigelijk genieten en plezier
2. een leven gericht op het verwerven van een goede reputatie zowel in jouw eigen ogen als in die van
de rest van de wereld
3. een leven gericht op het verwerven van kennis Humaniora: er bestaat zoiets als
een betere mens afhangend van
de activiteit. Het best mogelijke
leven is een leven gericht op
nadenken – bios theoretikos (een
leven gericht op inzicht)
poiesis versus praxis: het nodige om de beste activiteit aan te duiden.
- poiesis (transitieve activiteit): vindt doel buiten zichzelf (bijv. huis bouwen)
- praxis (immanente activiteit): heeft doel in zichzelf (bijv. muziek spelen)
Dit onderscheid is niet helemaal sluitend en niet helemaal stabiel is – voorbeeld van de hoefsmid die nodig
is voor paarden die nodig zijn om oorlog te kunnen voeren die nodig is om de volk te beschermen wat nodig
is om een GELUKKIG volk te hebben enzovoort.. dit keten loopt oneindig door en bestaat op het gebied van
handelen een uiteindelijk doel dat we echt willen om zichzelf?
= Teleologie Teleologie betekent dat alles een doel (telos) heeft: dingen gebeuren niet zomaar, maar zijn
ergens op gericht.
Volgens Aristoteles zijn alle natuurlijke processen gericht op een specifiek doel, namelijk de eigen vorm zo
volmaakt mogelijk actualiseren.
De hoogste goed en doel van de mens is een geslaagd leven bereiken (Eudoonia - beschouwelijke activiteit
van het verstand) – het geluk dat hij hier benoemd is niet het momentele gevoel van plezier of blijdschap
maar een geslaag, een gelukt leven. En niet gewoon leven wij als mensen(politiek dieren) leven anders wat
ons van de andere wezen onderscheid. De stad of de staat is geen artificiële constructie, maar gaat “vooraf”
aan het individu. Het is pas in deze context dat de mens zijn voortreffelijkheid kan realiseren. De politieke
gemeenschap bestaat "om nobele handelingen mogelijk te maken". De stad en de wet hebben als doel een
"perfect", "goed" leven van de leden van de gemeenschap.
Een geslaagd leven zou volgens aristoteles een leven zijn waarin we onze verstandelijke
vermogens(wijsheid en kennis Nastreven) maximaal ontplooien maar ook en vooral excellent handelen in
omgang met medeburgers, politiek of actief leven.
4
ETHIEK
INTRODUCTIE: WAT IS ETHIEK?
Ethiek bestudeert de normen, waarden en principes die menselijk handelen sturen en zo de
basis vormen van ons individuele en gezamenlijke leven. Normatieve ethiek onderzoekt
deze normen en hun rechtvaardiging, en kan worden onderverdeeld in sociale ethiek (voor
collectief handelen) en individuele ethiek. Daarnaast bestaan er ook andere takken
zoals toegepaste ethiek en meta-ethiek.
Er zijn twee rode draden in dit vak
1. Verband tussen ethiek en natuur
2. Het probleem van individualisme
DEEL 1. WAT IS GOED HANDELEN
DEEL 2. VAN NATUURWET TOT MENSENRECHTEN
DEEL 3. INDIVIDU VERSUS GEMEENSCHAP
DEEL 4. WIE KRIJGT WAT
INLEIDING: ETHIEK EN SCEPTICISME
Ethische normen tellen niet meer en scepticisme ontstaat
ETISCH SCEPTISISME
= verontrustender dan “ontologisch scepticisme” (cf. Descartes)
hoeft niet te ontkennen dat normatieve ideeën en principes bestaan en circuleren in de samenleving
sceptisisme - betwijfelt enkel de bindende kracht ervan (ze twijfelen of we gebonden zijn aan de normen)
maar wij (mensen) hebben wel nood om aan de normen te voldoen.
De geschiedenis van Westerse ethiek is in feite een lange reeks pogingen om ethisch scepticisme te
weerleggen en een stevig fundament te construeren
(bijvoorbeeld: natuurlijk doel van de mens, theologie, rede, taal, …).
1
,Badou Ambre
HISTORISCH ACHTERGROND
Historisch hangt het verschijnen van ethisch scepticisme samen met doorbreken van mythologisch verstaan
van de werkelijkheid. De mythes die in principe een antwoord gaven op de fundamentele vragen(bv; wie
zijn wij?-vrage over de aard van de wereld – hoe wij (mensen)zouden moeten leven). De mythes
stabiliseerden ook de samenleving omdat ze normen voor menselijke gedrag verankeren in een bepaald
verhaal omtrent mens en wereld. Maar mythes verdwijnen stiletjes door het ontstaan van nieuwe theorieen
zoals bv; sofisten.
Gedemythologisering in griekenland gebeurde met behulp van drie factoren:
1. Politiek experimenteren
2. Natuurfilosofie
3. Internationalisering
Dit leidt tot een zogenaamd “ethisch vacuüm”: sociale normen verliezen hun vanzelfsprekende zekerheid en
de maatschappelijke orde wordt het voorwerp van kritische reflectie.
SOCRATES EN HET ETHISCHE SCEPTISIME
De sofisten(Plato), zoals Thrasymachus (in De Staat) en Callicles (in Gorgias), belichamen dit
doorgedreven ethisch scepticisme. Zij betwijfelen het bestaan van objectieve morele normen en zien recht
vaak als het voordeel van de sterkste.
Tegen deze achtergrond ontwikkelt Socrates als eerste een nieuw ethisch project:
• hij zoekt naar zekere en gefundeerde kennis van de normen van menselijk handelen, in tegenstelling
tot scepticisme;
• deze zekerheid moet voortkomen uit redelijke en inzichtelijke argumenten, niet uit traditie of
mythische autoriteit.
De ethici na Socrates zullen dit project voortzetten en blijven, net als hij, proberen een rationeel en
begrijpelijk fundament te construeren voor de normen en waarden die het menselijk leven en samenleven
ordenen.
De geschiedenis van de ethiek bestaat uit even zoveel pogingen om een rechtvaardiginng op te stellen die
zo stevig is dat ze zelfs de meest hardnekkige scepticus zou kunnen overtuigen.
DEEL 1: WAT IS GOED HANDELEN? DE FUNDAMENTEN VAN DE WESTERSE ETHIEK
HOOFDSTUK 1: ARISTOTELES EN HET NATUURLIJKE DOEL VAN DE MENS
biografische feiten over Aristoteles (384-322 v.C.) :
• komt naar Athene om aan de academie van Plato te studeren
• persoonlijk opvoeder van Alexander de Grote
2
,Badou Ambre
• richt eigen Lyceum op voor onderricht aan jonge Atheners
+ polyhistor: eindeloze wetenschappelijke activiteit en publicaties (± 150 werken), onder meer zeer
verdienstelijk in biologie en zoölogie
WAT IS ETHISCHE KENNIS?
Plato VS Aristoteles
- Plato vindt dat ethiek draait om kennis van het Goede. Wie weet wat het Goede is, zal automatisch
goed handelen. Daarom moeten volgens hem filosofen regeren, want zij hebben inzicht in het ware
Goede.
- Aristoteles ziet ethiek als iets praktisch. Het goede leven is eudaimonia (geluk/bloei) en dat bereik
je door deugden te oefenen, zoals moed en matigheid. Goed handelen leer je door gewoonte en
ervaring, niet alleen door kennis. Meer empirisch georienteerd dan Plato. Is ook meer bewust van de
eigenheid van elke soort kennis. Hij was een polyphistor(hij interesseerde zich in alles uit zijn tijd)
Soorten wetenschappen:
Wetenschappen
Theoretisch praktisch productieve
(rol van de (handelend (een
toeschouwer) subject) producent en
een
eidproduct)
filosofie wiskunde NAW Ethiek politiek
kunsten geneeskunde
werken voor Aristoteles’ ethiek:
- Ethica Nicomacheia
- Eudemische Ethiek
- Politica
2 kernbegrippen:
- eudaimonia: de kwaliteit van een leven dat “gelukkig” of “geslaagd” is
- aretè: de deugdelijkheid
3
, Badou Ambre
WAT IS EEN GESLAAGD LEVEN?
Volgens Aristoteles de belangerijkste vraag maar een subjectieve vraag in de moderne tijd aangezien geluk
voor iedereen iets anders kan beteken.
Er zijn drie opties open volgens aristotele voor jongeren studenten:
1. een leven gericht op zintuigelijk genieten en plezier
2. een leven gericht op het verwerven van een goede reputatie zowel in jouw eigen ogen als in die van
de rest van de wereld
3. een leven gericht op het verwerven van kennis Humaniora: er bestaat zoiets als
een betere mens afhangend van
de activiteit. Het best mogelijke
leven is een leven gericht op
nadenken – bios theoretikos (een
leven gericht op inzicht)
poiesis versus praxis: het nodige om de beste activiteit aan te duiden.
- poiesis (transitieve activiteit): vindt doel buiten zichzelf (bijv. huis bouwen)
- praxis (immanente activiteit): heeft doel in zichzelf (bijv. muziek spelen)
Dit onderscheid is niet helemaal sluitend en niet helemaal stabiel is – voorbeeld van de hoefsmid die nodig
is voor paarden die nodig zijn om oorlog te kunnen voeren die nodig is om de volk te beschermen wat nodig
is om een GELUKKIG volk te hebben enzovoort.. dit keten loopt oneindig door en bestaat op het gebied van
handelen een uiteindelijk doel dat we echt willen om zichzelf?
= Teleologie Teleologie betekent dat alles een doel (telos) heeft: dingen gebeuren niet zomaar, maar zijn
ergens op gericht.
Volgens Aristoteles zijn alle natuurlijke processen gericht op een specifiek doel, namelijk de eigen vorm zo
volmaakt mogelijk actualiseren.
De hoogste goed en doel van de mens is een geslaagd leven bereiken (Eudoonia - beschouwelijke activiteit
van het verstand) – het geluk dat hij hier benoemd is niet het momentele gevoel van plezier of blijdschap
maar een geslaag, een gelukt leven. En niet gewoon leven wij als mensen(politiek dieren) leven anders wat
ons van de andere wezen onderscheid. De stad of de staat is geen artificiële constructie, maar gaat “vooraf”
aan het individu. Het is pas in deze context dat de mens zijn voortreffelijkheid kan realiseren. De politieke
gemeenschap bestaat "om nobele handelingen mogelijk te maken". De stad en de wet hebben als doel een
"perfect", "goed" leven van de leden van de gemeenschap.
Een geslaagd leven zou volgens aristoteles een leven zijn waarin we onze verstandelijke
vermogens(wijsheid en kennis Nastreven) maximaal ontplooien maar ook en vooral excellent handelen in
omgang met medeburgers, politiek of actief leven.
4
