Inleiding tot (publiek en privaat) recht 1
,Inleiding tot (publiek en privaat) recht 2
,Inleiding: wat is recht?
Franse invloed (de Code Napoléon) en evolutie Burgerlijk Wetboek
Het Belgische rechtssysteem is historisch sterk beïnvloed door het Franse recht. In 1804 werd de Code Napoléon (het Franse
Burgerlijk Wetboek) ingevoerd, opgesteld door Napoleon. België heeft deze code zeer lang gebruikt. Tot op vandaag is de
basis van het oude Belgische Burgerlijk Wetboek sterk gelijklopend met de Code Napoléon.
Momenteel is men bezig met een volledige hervorming en herschrijving van het Belgisch Burgerlijk Wetboek. Wat 20 jaar
geleden kon, kan vandaag niet meer en omgekeerd. Net zoals de maatschappij evolueert, moeten ook de rechtsregels mee
evolueren (zowel in de rechtspraak, rechtsleer als wetgeving). MAAR de maatschappij verandert sneller dan de wet. De
wetgever loopt vaak achter de feiten aan, waardoor wetgeving vaak pas tot stand komt nadat er al herhaaldelijk problemen
zijn opgedoken. In de praktijk krijgen we dus vaak steekvlampolitiek: een snelle reactie op een incident in de maatschappij
zonder diepgaande reflectie. Dit leidt tot een onoverzichtelijke hoeveelheid wetgeving waarin niemand nog weet wat van
toepassing is op wie.
Voorbeeld van de invloed van een veranderende maatschappij op het recht:
➔ Tot 2016 was voyeurisme (iemand bekijken zonder toestemming) niet strafbaar. Toen was de redenering ‘kijken mag,
aankomen niet’. Pas vanaf 2016 werd voyeurisme opgenomen in de strafwet als strafbaar. Pas vanaf 2020 werd ook het
verspreiden van wraakporno strafbaar.
De alomtegenwoordigheid van het recht
Recht domineert bijna elk aspect van het menselijk leven. Hieronder enkele voorbeelden van recht in het dagelijkse leven:
Burengeschillen: burenruzies zijn een van de meest voorkomende juridische conflicten. Hoewel men eigenaar is van zijn
woning, mag men niet onbeperkt doen wat men wil. Buren moeten een zekere overlast verdragen, zoals geluid op een
zomeravond. Geschillen worden meestal behandeld door de vrederechter, met als doel verzoening en het vermijden van
escalatie.
Intellectuele eigendom: merkrechten beschermen specifieke zaken (bv de rode zool van Louboutin).
Privacy: Strikte EU-regelgeving beschermt onze gegevens (GDPR).
Juridische feiten: geboorte is een juridisch feit met grote gevolgen (erfgenaam zijn).
Inleiding tot (publiek en privaat) recht 3
,Leeftijd: Aan leeftijd zijn rechten en plichten gekoppeld (18 jaar: bekwaamheid om te contracteren en te stemmen; 21 jaar:
toegang tot casino's).
Geslacht: wijziging is mogelijk via juridische procedure.
Wat is recht?
Recht regelt de subjectieve rechten van rechtssubjecten via het objectief recht.
Recht is een min of meer samenhangend geheel van waarden, begrippen, gedragsvoorschriften en instellingen, met de
bedoeling de maatschappij te ordenen en een ideaalbeeld van de maatschappij naar voren te brengen. Je zou dus kunnen
zeggen dat recht een manier is om de werkelijkheid en het gedrag van burgers te regelen. Als bepaalde gedragingen
strafbaar zijn, dan hoopt de wetgever dat we deze gedragingen niet meer gaan stellen. Dat wil niet zeggen dat dit gedrag
niet meer zal voorkomen, wel dat we als maatschappij dat gedrag gaan veroordelen. Het recht bepaalt dus wat mag, niet
mag (verbod) en moet doen (gebod). Vaak proberen we dat te koppelen aan onze waarden en de waarden binnen onze
maatschappij.
Verbod = je mag het niet doen en indien je het toch doet, dan volgt er een sanctie. Voorbeeld: je mag niet doden. Doe je dat
toch, dan zal je vervolgd worden.
Gebod = Je moet het doen en indien je het niet doet, dan volgt er een sanctie. Voorbeeld: een voetganger moet op het
voetpad wandelen als er een voetpad is. Doe je dat niet, dan krijg je een boete.
Recht is complex
Recht vormt geen logisch geheel. Het is zeer complex en soms zelfs tegenstrijdig. Je kan er zeer moeilijk een duidelijke lijn in
trekken. Bepaalde wetten definiëren bepaalde fenomenen anders (bv het woord ‘onderneming’ wordt anders gedefinieerd
in het arbeidsrecht dan in het economisch recht; het woord ‘nacht’ wordt anders gedefinieerd in het artikel omtrent
nachtwerk dan in het artikel omtrent nachtlawaai of diefstal bij nacht).
Daarnaast hebben juristen, journalisten of historici het vaak over het feit dat het "werkelijke land" (dit is wat er feitelijk
gebeurt op een bepaalde plaats op een bepaald moment) niet altijd overeenstemt met het "wettelijke land" (waarmee de
juridische normen op die plaats op dat moment bedoeld worden). Mocht iedereen altijd en overal de rechtsnormen
naleven, dan zou de wereld er de facto inderdaad ietsje anders uitzien. De vele goed bedoelde normen bereiken niet altijd
hun beoogde sociale doel.
Inleiding tot (publiek en privaat) recht 4
,Nemo censetur ignorare legem (recht moet kenbaar zijn)
Om van het rechtssysteem een geheel van afdwingbare gedragsvoorschriften te maken, is er één fundamentele spelregel:
iedereen wordt geacht de wet te kennen (nemo censetur ignorare legem). Hoewel zelfs de beste jurist de enorme berg aan
regels niet meer volledig uit het hoofd kent, is dit een noodzakelijke juridische fictie. Zonder dit principe zou iedereen
gewoon kunnen zeggen dat men niet op de hoogte was van een regel om zo een sanctie te ontlopen. Het excuus ‘ik wist niet
dat het niet mocht’ is dan ook nooit geldig in de rechten.
➔ Hier is één uitzondering op, namelijk die van de onoverkomelijke dwaling. Daarbij kreeg je tegenstrijdig of foutief
advies van meerdere professionals (zoals juristen) en was het in die situatie redelijk dat je ervan kon uitgaan dat dit
advies wel correct was. In dat geval kan een rechter oordelen dat jij niet voor die fout hoeft op te draaien, aangezien je
voldoende moeite hebt gedaan om de correcte regelgeving na te gaan. Maar dit wordt zeer zelden aanvaard in de
rechtbank!
Hoewel het onmogelijk is om alles feitelijk te weten, moet het voor de burger wel steeds mogelijk zijn om de regels te
raadplegen. We spreken dan over de kenbaarheid van de rechtsnorm. Het kenbaar maken van de wet is een kerntaak van
de overheid. Deze heeft publicatieplicht voor (materiële) wetten als strikte voorwaarde voor de afdwingbaarheid ervan.
Afhankelijk van het niveau van de overheid gebeurt dit via specifieke officiële kanalen:
➔ Federaal en Regionaal: Het Belgisch Staatsblad (sinds 2003 enkel digitaal via www.staatsblad.be). Hierin verschijnen
dagelijks wetten, decreten, ordonnanties, besluiten en arresten van het Grondwettelijk Hof.
◆ De wet treedt in de praktijk pas in werking 10 dagen na publicatie, tenzij anders vermeld in het artikel zelf
➔ Europees: Het Publicatieblad van de Europese Unie (reeks L)
◆ De wet treedt in de praktijk pas in werking 20 dagen na publicatie, tenzij anders vermeld in het artikel zelf
➔ Provinciaal: het bestuursmemoriaal van de betreffende provincie (vaak online terug te vinden).
◆ De wet treedt in de praktijk pas in werking 5 dagen na publicatie, tenzij anders vermeld in het artikel zelf
➔ Lokaal: de gemeentelijke website (verplicht voor gemeentelijke reglementen).
◆ De wet treedt in de praktijk pas in werking 5 dagen na publicatie, tenzij anders vermeld in het artikel zelf, tenzij
anders vermeld in het artikel zelf
Naast de officiële publicaties zijn er ook tal van officieuze publicaties die worden verspreid. Dit gaat over publicaties door
professionele commerciële uitgevers (bv Die Keure die codexen uitbrengt). Je kan deze officieuze bronnen zeker gebruiken,
maar als je 100% garantie wilt dat je de correcte versie van wetgeving hebt, dan ga je best naar de officiële kanalen.
Inleiding tot (publiek en privaat) recht 5
,Sidenote: Voor rechtspraak, rechtsleer en algemene rechtsbeginselen bestaat deze publicatieverplichting niet. Dit maakt het
voor een leek vaak moeilijk om deze bronnen te distilleren uit de massa aan informatie.
Consolidatie van een tekst = het bijwerken van de oorspronkelijke wettekst met alle latere wijzigingen naar de actuele
situatie / huidige normen. Een geconsolideerde tekst kan je herkennen aan toevoegingen aan het nummer van het artikel
zoals een schuine streep, bis, ter, etc. Een artikel kan meerdere keren geconsolideerd worden, met als gevolg dat er
meerdere zaken na het nummer van het artikel staan. Voorbeeld: Artikel 47ter/1
Coördinatie van een tekst = het samenvoegen van verschillende wetten over hetzelfde thema in één nieuwe, logisch
genummerde tekst = wanneer een artikel te veel toevoegingen, onderscheiden, etc heeft door middel van consolidatie, dan
kan deze tekst gecoördineerd worden. Dat wil zeggen dat alle latere aanvullingen (zoals bis- en ter-bepalingen) logisch
worden geherstructureerd en geïntegreerd in het hergeformuleerde grondartikel. Voorbeeld: Artikel 47 heeft het al over
bis/1, bis/2, ter, quater/1, quater/2, quater/3, etc en deze worden nu herschreven zodat het gewoon weer artikel 47 is.
➔ Voorbeeld: De Gecoördineerde Grondwet van 17 februari 1994. Men heeft toen de oude Grondwet (die vol stond met
toevoegingen) volledig herschreven en logisch hernummerd. Toen stonden er geen enkele bis, ter, etc meer in de
Grondwet. Op dit moment is de Grondwet wel opnieuw een lappendeken van geconsolideerde wetten.
Codificatie = De wetgever brengt alle regels rond een specifiek rechtsgebied (wetten, rechtspraak, gewoonten) samen in een
systematisch opgebouwd wetboek of codex (bv het Burgerlijk Wetboek of de Vlaamse Codex Wonen). Een codex streeft
ernaar "exhaustief" (volledig) te zijn voor dat vakgebied.
Inleiding tot (publiek en privaat) recht 6
,Inleiding tot (publiek en privaat) recht 2
,Inleiding: wat is recht?
Franse invloed (de Code Napoléon) en evolutie Burgerlijk Wetboek
Het Belgische rechtssysteem is historisch sterk beïnvloed door het Franse recht. In 1804 werd de Code Napoléon (het Franse
Burgerlijk Wetboek) ingevoerd, opgesteld door Napoleon. België heeft deze code zeer lang gebruikt. Tot op vandaag is de
basis van het oude Belgische Burgerlijk Wetboek sterk gelijklopend met de Code Napoléon.
Momenteel is men bezig met een volledige hervorming en herschrijving van het Belgisch Burgerlijk Wetboek. Wat 20 jaar
geleden kon, kan vandaag niet meer en omgekeerd. Net zoals de maatschappij evolueert, moeten ook de rechtsregels mee
evolueren (zowel in de rechtspraak, rechtsleer als wetgeving). MAAR de maatschappij verandert sneller dan de wet. De
wetgever loopt vaak achter de feiten aan, waardoor wetgeving vaak pas tot stand komt nadat er al herhaaldelijk problemen
zijn opgedoken. In de praktijk krijgen we dus vaak steekvlampolitiek: een snelle reactie op een incident in de maatschappij
zonder diepgaande reflectie. Dit leidt tot een onoverzichtelijke hoeveelheid wetgeving waarin niemand nog weet wat van
toepassing is op wie.
Voorbeeld van de invloed van een veranderende maatschappij op het recht:
➔ Tot 2016 was voyeurisme (iemand bekijken zonder toestemming) niet strafbaar. Toen was de redenering ‘kijken mag,
aankomen niet’. Pas vanaf 2016 werd voyeurisme opgenomen in de strafwet als strafbaar. Pas vanaf 2020 werd ook het
verspreiden van wraakporno strafbaar.
De alomtegenwoordigheid van het recht
Recht domineert bijna elk aspect van het menselijk leven. Hieronder enkele voorbeelden van recht in het dagelijkse leven:
Burengeschillen: burenruzies zijn een van de meest voorkomende juridische conflicten. Hoewel men eigenaar is van zijn
woning, mag men niet onbeperkt doen wat men wil. Buren moeten een zekere overlast verdragen, zoals geluid op een
zomeravond. Geschillen worden meestal behandeld door de vrederechter, met als doel verzoening en het vermijden van
escalatie.
Intellectuele eigendom: merkrechten beschermen specifieke zaken (bv de rode zool van Louboutin).
Privacy: Strikte EU-regelgeving beschermt onze gegevens (GDPR).
Juridische feiten: geboorte is een juridisch feit met grote gevolgen (erfgenaam zijn).
Inleiding tot (publiek en privaat) recht 3
,Leeftijd: Aan leeftijd zijn rechten en plichten gekoppeld (18 jaar: bekwaamheid om te contracteren en te stemmen; 21 jaar:
toegang tot casino's).
Geslacht: wijziging is mogelijk via juridische procedure.
Wat is recht?
Recht regelt de subjectieve rechten van rechtssubjecten via het objectief recht.
Recht is een min of meer samenhangend geheel van waarden, begrippen, gedragsvoorschriften en instellingen, met de
bedoeling de maatschappij te ordenen en een ideaalbeeld van de maatschappij naar voren te brengen. Je zou dus kunnen
zeggen dat recht een manier is om de werkelijkheid en het gedrag van burgers te regelen. Als bepaalde gedragingen
strafbaar zijn, dan hoopt de wetgever dat we deze gedragingen niet meer gaan stellen. Dat wil niet zeggen dat dit gedrag
niet meer zal voorkomen, wel dat we als maatschappij dat gedrag gaan veroordelen. Het recht bepaalt dus wat mag, niet
mag (verbod) en moet doen (gebod). Vaak proberen we dat te koppelen aan onze waarden en de waarden binnen onze
maatschappij.
Verbod = je mag het niet doen en indien je het toch doet, dan volgt er een sanctie. Voorbeeld: je mag niet doden. Doe je dat
toch, dan zal je vervolgd worden.
Gebod = Je moet het doen en indien je het niet doet, dan volgt er een sanctie. Voorbeeld: een voetganger moet op het
voetpad wandelen als er een voetpad is. Doe je dat niet, dan krijg je een boete.
Recht is complex
Recht vormt geen logisch geheel. Het is zeer complex en soms zelfs tegenstrijdig. Je kan er zeer moeilijk een duidelijke lijn in
trekken. Bepaalde wetten definiëren bepaalde fenomenen anders (bv het woord ‘onderneming’ wordt anders gedefinieerd
in het arbeidsrecht dan in het economisch recht; het woord ‘nacht’ wordt anders gedefinieerd in het artikel omtrent
nachtwerk dan in het artikel omtrent nachtlawaai of diefstal bij nacht).
Daarnaast hebben juristen, journalisten of historici het vaak over het feit dat het "werkelijke land" (dit is wat er feitelijk
gebeurt op een bepaalde plaats op een bepaald moment) niet altijd overeenstemt met het "wettelijke land" (waarmee de
juridische normen op die plaats op dat moment bedoeld worden). Mocht iedereen altijd en overal de rechtsnormen
naleven, dan zou de wereld er de facto inderdaad ietsje anders uitzien. De vele goed bedoelde normen bereiken niet altijd
hun beoogde sociale doel.
Inleiding tot (publiek en privaat) recht 4
,Nemo censetur ignorare legem (recht moet kenbaar zijn)
Om van het rechtssysteem een geheel van afdwingbare gedragsvoorschriften te maken, is er één fundamentele spelregel:
iedereen wordt geacht de wet te kennen (nemo censetur ignorare legem). Hoewel zelfs de beste jurist de enorme berg aan
regels niet meer volledig uit het hoofd kent, is dit een noodzakelijke juridische fictie. Zonder dit principe zou iedereen
gewoon kunnen zeggen dat men niet op de hoogte was van een regel om zo een sanctie te ontlopen. Het excuus ‘ik wist niet
dat het niet mocht’ is dan ook nooit geldig in de rechten.
➔ Hier is één uitzondering op, namelijk die van de onoverkomelijke dwaling. Daarbij kreeg je tegenstrijdig of foutief
advies van meerdere professionals (zoals juristen) en was het in die situatie redelijk dat je ervan kon uitgaan dat dit
advies wel correct was. In dat geval kan een rechter oordelen dat jij niet voor die fout hoeft op te draaien, aangezien je
voldoende moeite hebt gedaan om de correcte regelgeving na te gaan. Maar dit wordt zeer zelden aanvaard in de
rechtbank!
Hoewel het onmogelijk is om alles feitelijk te weten, moet het voor de burger wel steeds mogelijk zijn om de regels te
raadplegen. We spreken dan over de kenbaarheid van de rechtsnorm. Het kenbaar maken van de wet is een kerntaak van
de overheid. Deze heeft publicatieplicht voor (materiële) wetten als strikte voorwaarde voor de afdwingbaarheid ervan.
Afhankelijk van het niveau van de overheid gebeurt dit via specifieke officiële kanalen:
➔ Federaal en Regionaal: Het Belgisch Staatsblad (sinds 2003 enkel digitaal via www.staatsblad.be). Hierin verschijnen
dagelijks wetten, decreten, ordonnanties, besluiten en arresten van het Grondwettelijk Hof.
◆ De wet treedt in de praktijk pas in werking 10 dagen na publicatie, tenzij anders vermeld in het artikel zelf
➔ Europees: Het Publicatieblad van de Europese Unie (reeks L)
◆ De wet treedt in de praktijk pas in werking 20 dagen na publicatie, tenzij anders vermeld in het artikel zelf
➔ Provinciaal: het bestuursmemoriaal van de betreffende provincie (vaak online terug te vinden).
◆ De wet treedt in de praktijk pas in werking 5 dagen na publicatie, tenzij anders vermeld in het artikel zelf
➔ Lokaal: de gemeentelijke website (verplicht voor gemeentelijke reglementen).
◆ De wet treedt in de praktijk pas in werking 5 dagen na publicatie, tenzij anders vermeld in het artikel zelf, tenzij
anders vermeld in het artikel zelf
Naast de officiële publicaties zijn er ook tal van officieuze publicaties die worden verspreid. Dit gaat over publicaties door
professionele commerciële uitgevers (bv Die Keure die codexen uitbrengt). Je kan deze officieuze bronnen zeker gebruiken,
maar als je 100% garantie wilt dat je de correcte versie van wetgeving hebt, dan ga je best naar de officiële kanalen.
Inleiding tot (publiek en privaat) recht 5
,Sidenote: Voor rechtspraak, rechtsleer en algemene rechtsbeginselen bestaat deze publicatieverplichting niet. Dit maakt het
voor een leek vaak moeilijk om deze bronnen te distilleren uit de massa aan informatie.
Consolidatie van een tekst = het bijwerken van de oorspronkelijke wettekst met alle latere wijzigingen naar de actuele
situatie / huidige normen. Een geconsolideerde tekst kan je herkennen aan toevoegingen aan het nummer van het artikel
zoals een schuine streep, bis, ter, etc. Een artikel kan meerdere keren geconsolideerd worden, met als gevolg dat er
meerdere zaken na het nummer van het artikel staan. Voorbeeld: Artikel 47ter/1
Coördinatie van een tekst = het samenvoegen van verschillende wetten over hetzelfde thema in één nieuwe, logisch
genummerde tekst = wanneer een artikel te veel toevoegingen, onderscheiden, etc heeft door middel van consolidatie, dan
kan deze tekst gecoördineerd worden. Dat wil zeggen dat alle latere aanvullingen (zoals bis- en ter-bepalingen) logisch
worden geherstructureerd en geïntegreerd in het hergeformuleerde grondartikel. Voorbeeld: Artikel 47 heeft het al over
bis/1, bis/2, ter, quater/1, quater/2, quater/3, etc en deze worden nu herschreven zodat het gewoon weer artikel 47 is.
➔ Voorbeeld: De Gecoördineerde Grondwet van 17 februari 1994. Men heeft toen de oude Grondwet (die vol stond met
toevoegingen) volledig herschreven en logisch hernummerd. Toen stonden er geen enkele bis, ter, etc meer in de
Grondwet. Op dit moment is de Grondwet wel opnieuw een lappendeken van geconsolideerde wetten.
Codificatie = De wetgever brengt alle regels rond een specifiek rechtsgebied (wetten, rechtspraak, gewoonten) samen in een
systematisch opgebouwd wetboek of codex (bv het Burgerlijk Wetboek of de Vlaamse Codex Wonen). Een codex streeft
ernaar "exhaustief" (volledig) te zijn voor dat vakgebied.
Inleiding tot (publiek en privaat) recht 6
