Hedendaagse sociologische theorieën – macrosociologie
4 Overgang van microsociologie naar macro
4.1 Van handelingen naar sociale structuur/sociale systemen: het
zogenaamde micro-macro of structure-agency probleem
Micro-theorie
Handelingstheorie bestudeerd vooral alledaags gedrag in face-to-face
interactie
Omvat een hele reeks stromingen die “strong on action, weak on
institutions” zijn (symbolisch interactionisme, ethnomethodologie, Rational
choice theory etc)
Dagdagelijks gedrag verklaren, maar niet goed in het verklaren van de
grote instituties
Benadrukt perspectief en ‘knowledgeability’ van actoren (nadruk op
intenties of het ‘waarom’ van handelen)
Maar op vlak van de analyse van macro-structuren (en hoe deze sociale
interactie beïnvloeden) schieten deze richtingen vaak tekort
Sociale structuur wordt meestal als louter een afgeleide van concreet
handelen en handelingsvermogen (‘agency’) beschouwd
Macrotheorie
Zogenaamde ‘macro-theorie’ bestudeert vooral grootschalige sociale
systemen, zoals een staat, klasse-structuren, arbeidsmarkt, massamedia,
een systeem van publieke gezondheid…
Gaat ook na hoe deze veranderen/transformeren op langere termijn, bv. in
modernisatieprocessen (sociale verandering)
‘Strong on institutions, weak on action’: aandacht voor concreet menselijk
handelen verdwijnt op de achtergrond
Micro-sociologie werkt ‘van onderuit’: vanuit perspectief van concrete
actoren en situaties. Macro-theorie doet dat omgekeerd: je kijkt vanuit
grotere systemen en hoe zij het leven van concrete actoren vormgeven.
Het zet een soort ‘breedhoeklens’ op.
Aandacht voor structuren maakt dat concreet handelen naar achtergrond
verdwijnt.
Micro-meso-macro zijn relatieve categorieën die in relatie staan met standpunt
dat observator inneemt
- Sommigen zullen microniveau beschouwen als individueel gedrag
- Sommigen vinden dat dit met interacties te maken heeft
- Hangt af van iemands inhoudelijke theorie
- Micro en macro zijn uitersten op een continuüm
4.1.1 Een verwante tegenstelling: structuur – ‘agency’
De basistegenstelling tussen ‘agency’ (handelingsvermogen) en ‘structuur’
verwijst naar een vaak terugkerende dualiteit in het onderzoeken en verbeelden
van de maatschappij.
1
,Hedendaagse sociologische theorieën – macrosociologie
- Heeft te maken met een verdeling
- Sommige sociologen gaan ervan uit dat als we actoren bestuderen, of dat
nu individuen/groepen/… zijn dat zij een handelingsvermogen hebben
- Hebben vrije wil, op basis van motivatie en doelstellingen kiezen we
bewust onze handelingen
Agency
Gebrek aan agency = je handelen wordt bepaalt door andere factoren, niet
door jezelf
Agency veronderstelt keuzevrijheid
Sommige onderzoekers gaan er vanuit dat individuen altijd een minimum
aan ‘handelingsvermogen’ hebben: ze weten wat ze doen en geven vanuit
eigen motieven en hun ‘vrije wil’ mee gestalte aan het samenleven
Agency is handelingsvermogen, ons vermogen te kiezen (verwant aan idee
van vrije wil)
Structuur
Sociale structuur en macht die sociale structuur uitoefent op deze actoren
Externe sociale krachten zijn zo dwingend dat wat personen als
doelstellingen hebben niet meer zijn dan kleine persoonlijke variaties op
onderliggende veel bepalende structuren
Handelingsmogelijkheden worden beperkt door structuur
Structuren vaak beperkend aan keuzes: mensen minder als biljartspelers,
maar als biljartballen die door grotere systemen worden rondgestuwd.
Structuur beperkt niet alleen, maar maakt vaak ook iets mogelijk
o Bv. genderstructuur: nog voor je geboorte wordt je als man of vrouw
gelabeld, er worden andere verwachting aan gekoppeld hoe je
speelt, loopt, zit, spreekt, werkt…
(examenvraag) Let op: het onderscheid structure-agency spoort niet helemaal
met het onderscheid micro-macro:
Structuren kunnen op verschillende niveaus doorwerken.
o Kunnen op verschillende niveaus invloed uitoefenen op micro
Zo heeft op macro-niveau sociaal-economische stratificatie (e.g.
verschillende sociale klassen) een belangrijke structurerende invloed op
individuele handelen.
Op meso-niveau kunnen organisatiestructuren en sociale netwerken het
individuele handelen en denken vormen, en op micro-niveau kan men
nagaan hoe sterke interactienormen het handelen beperken.
Meestal ligt de focus op de tegenstelling van structuur & macro agency
& micro, MAAR ook structuur & micro en andersom.
Agency is ook niet beperkt tot mensen en het microniveau
o Je hebt binnen niveaus verschillen tussen agency
Hedendaagse sociologische theorie: synthesepogingen om micro-macro
tweespalt te overstijgen
2
,Hedendaagse sociologische theorieën – macrosociologie
Hoewel er bij vele auteurs een zekere voorkeur kan bestaan voor een
micro- of macro-perspectief weigeren vele hedendaagse sociologen om
zich te laten vastpinnen op één van beiden
o Net zoals ze aandacht wil hebben voor zowel ‘structure’ als ‘agency’
Belangrijke hedendaagse auteurs zoals Pierre Bourdieu, Anthony Giddens
of Niklas Luhmann willen handelings- en systeemtheorie, micro- en macro
met elkaar integreren.
4.1.2 Voorbij de ‘micro-macro’ en ‘structure-agency’ tegenstellingen
Giddens – structuratietheorie
Structuralisme van Ferdinand de Saussure
Giddens’ structuratietheorie was een reactie op het structuralisme van Ferdinand
de Saussure
- Hij maakte onderscheid tussen individuele spreken en structuur van de
taal
o ‘longue’ en ‘parole’
o We moeten kijken naar onderliggende structuur van de taal anders
kunnen wij niets zeggen
o Onderliggende structuur bepaald hoe wij praten
- Differentiedenken: betekenaar en betekende referentie
- Bijv. schaap heeft 5 verschillende letters
o Letters combineren zorgt voor betekenaar een woord dat verwijst
naar betekende
o Letters kan je onderscheiden doordat ze er anders uitzien
- Saussure zegt dat deze relatie losstaat van de werkelijkheid, van het reële
schaap
- Realiteit bestaat buiten de taal
o In het Frans is het geen schaap meer, dus de betekenaar is niet
meer hetzelfde voor zelfde betekende
- Doordat gebruikers de taal op lichtjes andere manieren gebruiken en
inzetten
o Kan taalstructuur langzaamaan verschuiven
Giddens – structuratietheorie
Gidden’s structuratietheorie toont soort circulaire verhouding tussen
handelen en structuur
Ze maken elkaar mogelijk.
Structuur en agency zijn niet louter een tegenstelling, maar houden
mekaar in stand
‘Duality of structure is the medium and the outcome of the actions of the
agent’
Bourdie – habitustheorie
Scharnier tussen objectieve structuur van samenleving en subjectieve
handelingen van individuen
3
, Hedendaagse sociologische theorieën – macrosociologie
Structuur en agency:
- Structuur bepaalt niet rechtstreeks wat je doet.
- Habitus als een intermediair concept
- Habitus als een punt waar structuur en agency, micro- en macro-niveaus
samenkomen.
Habitus:
- Habitus kan micro-macro overbruggen
- Habitus = geheel van hulpmiddelen die ons toelaten te handelen
- Is het product van socialisatie: is hierdoor aangeleerd
- Vindt automatisch plaats, gewoonten
- Zijn structureel en cultureel bepaald
Habitus is de internalisering van de exterioriteit omgeving
- Structuren die komen in ons doorheen socialisatie
- Exterioriteit: zijn schema’s van wat we meer en minder belangrijk vinden
- Habitus beïnvloedt handelingen en zorgt voor reproductie van
klassenstructuur (interesses, onderwijs, werk).
- Habitus exterioriseert ook het interne: uit je habitus vloeien ook
handelingen voort. De geïnterioriseerde structuur is dus ook generatief, en
zorgt voor reproductie van klassenstructuur (vb in welke interesses je hebt,
welk soort onderwijs je volgt en werk je opzoekt etc).
Consumptiepatronen of levenstijlen zeggen daarom iets over onze sociale status
en klassen
- ‘smaak is klasse’
- Het verschil in eten, interieur, muziek
- Estetica <-> functioneel, efficiëntie
- Habitus die typisch is voor arbeidersklasse, waarin ‘functionaliteit’ van vrij
centraal belang is
- Habitus van hogere klassen die bezig zijn met beschouwen: een eerder
conceptuele/intellectuele cultuur, een esthetische habitus die vooral
gericht is op waardering van vormelijke.
Bijv. sporten of voedselpraktijken
- Arbeidersklasse heeft voorkeur voor vullend voedsel, hogere klasse heeft
meer interesse in ‘haute cuisine’
DIA 14
Habitus en ‘sociale reproductie’
Individuen zijn gesocialiseerd in verschillende statusomgevingen
Disposities leiden ertoe dat individuen zich gedragen op een manier die
sociale structuur reproduceert
Kinderen uit arbeidsmilieu leren van kleins af aan dat
theoretische/abstracte kennis nutteloos is. Het is veel handiger om
praktische dingen te leren
4
4 Overgang van microsociologie naar macro
4.1 Van handelingen naar sociale structuur/sociale systemen: het
zogenaamde micro-macro of structure-agency probleem
Micro-theorie
Handelingstheorie bestudeerd vooral alledaags gedrag in face-to-face
interactie
Omvat een hele reeks stromingen die “strong on action, weak on
institutions” zijn (symbolisch interactionisme, ethnomethodologie, Rational
choice theory etc)
Dagdagelijks gedrag verklaren, maar niet goed in het verklaren van de
grote instituties
Benadrukt perspectief en ‘knowledgeability’ van actoren (nadruk op
intenties of het ‘waarom’ van handelen)
Maar op vlak van de analyse van macro-structuren (en hoe deze sociale
interactie beïnvloeden) schieten deze richtingen vaak tekort
Sociale structuur wordt meestal als louter een afgeleide van concreet
handelen en handelingsvermogen (‘agency’) beschouwd
Macrotheorie
Zogenaamde ‘macro-theorie’ bestudeert vooral grootschalige sociale
systemen, zoals een staat, klasse-structuren, arbeidsmarkt, massamedia,
een systeem van publieke gezondheid…
Gaat ook na hoe deze veranderen/transformeren op langere termijn, bv. in
modernisatieprocessen (sociale verandering)
‘Strong on institutions, weak on action’: aandacht voor concreet menselijk
handelen verdwijnt op de achtergrond
Micro-sociologie werkt ‘van onderuit’: vanuit perspectief van concrete
actoren en situaties. Macro-theorie doet dat omgekeerd: je kijkt vanuit
grotere systemen en hoe zij het leven van concrete actoren vormgeven.
Het zet een soort ‘breedhoeklens’ op.
Aandacht voor structuren maakt dat concreet handelen naar achtergrond
verdwijnt.
Micro-meso-macro zijn relatieve categorieën die in relatie staan met standpunt
dat observator inneemt
- Sommigen zullen microniveau beschouwen als individueel gedrag
- Sommigen vinden dat dit met interacties te maken heeft
- Hangt af van iemands inhoudelijke theorie
- Micro en macro zijn uitersten op een continuüm
4.1.1 Een verwante tegenstelling: structuur – ‘agency’
De basistegenstelling tussen ‘agency’ (handelingsvermogen) en ‘structuur’
verwijst naar een vaak terugkerende dualiteit in het onderzoeken en verbeelden
van de maatschappij.
1
,Hedendaagse sociologische theorieën – macrosociologie
- Heeft te maken met een verdeling
- Sommige sociologen gaan ervan uit dat als we actoren bestuderen, of dat
nu individuen/groepen/… zijn dat zij een handelingsvermogen hebben
- Hebben vrije wil, op basis van motivatie en doelstellingen kiezen we
bewust onze handelingen
Agency
Gebrek aan agency = je handelen wordt bepaalt door andere factoren, niet
door jezelf
Agency veronderstelt keuzevrijheid
Sommige onderzoekers gaan er vanuit dat individuen altijd een minimum
aan ‘handelingsvermogen’ hebben: ze weten wat ze doen en geven vanuit
eigen motieven en hun ‘vrije wil’ mee gestalte aan het samenleven
Agency is handelingsvermogen, ons vermogen te kiezen (verwant aan idee
van vrije wil)
Structuur
Sociale structuur en macht die sociale structuur uitoefent op deze actoren
Externe sociale krachten zijn zo dwingend dat wat personen als
doelstellingen hebben niet meer zijn dan kleine persoonlijke variaties op
onderliggende veel bepalende structuren
Handelingsmogelijkheden worden beperkt door structuur
Structuren vaak beperkend aan keuzes: mensen minder als biljartspelers,
maar als biljartballen die door grotere systemen worden rondgestuwd.
Structuur beperkt niet alleen, maar maakt vaak ook iets mogelijk
o Bv. genderstructuur: nog voor je geboorte wordt je als man of vrouw
gelabeld, er worden andere verwachting aan gekoppeld hoe je
speelt, loopt, zit, spreekt, werkt…
(examenvraag) Let op: het onderscheid structure-agency spoort niet helemaal
met het onderscheid micro-macro:
Structuren kunnen op verschillende niveaus doorwerken.
o Kunnen op verschillende niveaus invloed uitoefenen op micro
Zo heeft op macro-niveau sociaal-economische stratificatie (e.g.
verschillende sociale klassen) een belangrijke structurerende invloed op
individuele handelen.
Op meso-niveau kunnen organisatiestructuren en sociale netwerken het
individuele handelen en denken vormen, en op micro-niveau kan men
nagaan hoe sterke interactienormen het handelen beperken.
Meestal ligt de focus op de tegenstelling van structuur & macro agency
& micro, MAAR ook structuur & micro en andersom.
Agency is ook niet beperkt tot mensen en het microniveau
o Je hebt binnen niveaus verschillen tussen agency
Hedendaagse sociologische theorie: synthesepogingen om micro-macro
tweespalt te overstijgen
2
,Hedendaagse sociologische theorieën – macrosociologie
Hoewel er bij vele auteurs een zekere voorkeur kan bestaan voor een
micro- of macro-perspectief weigeren vele hedendaagse sociologen om
zich te laten vastpinnen op één van beiden
o Net zoals ze aandacht wil hebben voor zowel ‘structure’ als ‘agency’
Belangrijke hedendaagse auteurs zoals Pierre Bourdieu, Anthony Giddens
of Niklas Luhmann willen handelings- en systeemtheorie, micro- en macro
met elkaar integreren.
4.1.2 Voorbij de ‘micro-macro’ en ‘structure-agency’ tegenstellingen
Giddens – structuratietheorie
Structuralisme van Ferdinand de Saussure
Giddens’ structuratietheorie was een reactie op het structuralisme van Ferdinand
de Saussure
- Hij maakte onderscheid tussen individuele spreken en structuur van de
taal
o ‘longue’ en ‘parole’
o We moeten kijken naar onderliggende structuur van de taal anders
kunnen wij niets zeggen
o Onderliggende structuur bepaald hoe wij praten
- Differentiedenken: betekenaar en betekende referentie
- Bijv. schaap heeft 5 verschillende letters
o Letters combineren zorgt voor betekenaar een woord dat verwijst
naar betekende
o Letters kan je onderscheiden doordat ze er anders uitzien
- Saussure zegt dat deze relatie losstaat van de werkelijkheid, van het reële
schaap
- Realiteit bestaat buiten de taal
o In het Frans is het geen schaap meer, dus de betekenaar is niet
meer hetzelfde voor zelfde betekende
- Doordat gebruikers de taal op lichtjes andere manieren gebruiken en
inzetten
o Kan taalstructuur langzaamaan verschuiven
Giddens – structuratietheorie
Gidden’s structuratietheorie toont soort circulaire verhouding tussen
handelen en structuur
Ze maken elkaar mogelijk.
Structuur en agency zijn niet louter een tegenstelling, maar houden
mekaar in stand
‘Duality of structure is the medium and the outcome of the actions of the
agent’
Bourdie – habitustheorie
Scharnier tussen objectieve structuur van samenleving en subjectieve
handelingen van individuen
3
, Hedendaagse sociologische theorieën – macrosociologie
Structuur en agency:
- Structuur bepaalt niet rechtstreeks wat je doet.
- Habitus als een intermediair concept
- Habitus als een punt waar structuur en agency, micro- en macro-niveaus
samenkomen.
Habitus:
- Habitus kan micro-macro overbruggen
- Habitus = geheel van hulpmiddelen die ons toelaten te handelen
- Is het product van socialisatie: is hierdoor aangeleerd
- Vindt automatisch plaats, gewoonten
- Zijn structureel en cultureel bepaald
Habitus is de internalisering van de exterioriteit omgeving
- Structuren die komen in ons doorheen socialisatie
- Exterioriteit: zijn schema’s van wat we meer en minder belangrijk vinden
- Habitus beïnvloedt handelingen en zorgt voor reproductie van
klassenstructuur (interesses, onderwijs, werk).
- Habitus exterioriseert ook het interne: uit je habitus vloeien ook
handelingen voort. De geïnterioriseerde structuur is dus ook generatief, en
zorgt voor reproductie van klassenstructuur (vb in welke interesses je hebt,
welk soort onderwijs je volgt en werk je opzoekt etc).
Consumptiepatronen of levenstijlen zeggen daarom iets over onze sociale status
en klassen
- ‘smaak is klasse’
- Het verschil in eten, interieur, muziek
- Estetica <-> functioneel, efficiëntie
- Habitus die typisch is voor arbeidersklasse, waarin ‘functionaliteit’ van vrij
centraal belang is
- Habitus van hogere klassen die bezig zijn met beschouwen: een eerder
conceptuele/intellectuele cultuur, een esthetische habitus die vooral
gericht is op waardering van vormelijke.
Bijv. sporten of voedselpraktijken
- Arbeidersklasse heeft voorkeur voor vullend voedsel, hogere klasse heeft
meer interesse in ‘haute cuisine’
DIA 14
Habitus en ‘sociale reproductie’
Individuen zijn gesocialiseerd in verschillende statusomgevingen
Disposities leiden ertoe dat individuen zich gedragen op een manier die
sociale structuur reproduceert
Kinderen uit arbeidsmilieu leren van kleins af aan dat
theoretische/abstracte kennis nutteloos is. Het is veel handiger om
praktische dingen te leren
4
