Milieusociologie
Mondeling examen: toepassen heel belangrijk, ook interactie hebben
1 Inleiding
1.1 Milieusociologie: de achtergrond
Context einde 20e eeuw hoe milieu aandacht kreeg
Onderzoek publicaties om aandacht te brengen naar milieu
Limits to Growth door Club van Rome (1972)
Huidige bevolkingsgroei, grondstoffenverbruik, productie/consumptie,
industrialisatie en vervuiling
Eindige planeet grondstoffen, middelen en plaats is eindig
Waarschuwde voor de limieten van groei
Silent Spring door Rachel Carson (1962)
Het gebruik van DDT (= pesticide) schade aan fauna, flora, en ook
mensen
Waarschuwde voor de milieu- en gezondheidsgevaren van gebruik van
pesticiden.
Sociale bewegingen
22 april 1970: miljoenen mensen in de Verenigde Staten nemen deel aan
bijeenkomsten
Van teach-ins (gesprekken docenten) en opruimacties tot protesten en
demonstraties
Actie eisen rond diverse milieuproblemen
Enkele maanden later: oprichting Environmental Protection Agency (EPA)
Earth day om actie te vereisten
Brundtland-rapport (Our Common Future) (1987)
“Sustainable development is development that meets the needs of the present
without compromising the ability of future generations to meet their own needs”
Eerste keer op groot niveau milieu gingen aanpakken in beleid
Agalev: Anders Gaan Leven (1979)
“Agalev heeft de Belgische politiek blijvend veranderd, Het bracht ecologische
thema’s naar het hart van het beleid” (https://www.groen.be/agalev)
“Het idee achter deze naam was om mensen aan te moedigen een duurzamere,
rechtvaardigere en bewustere levensstijl aan te nemen”
(https://www.groen.be/agalev)
In die tijd ontstaan groene partijen
Agalev is voorgaande van partij Groen
1
,Milieusociologie
1.1.1 The new environmental paradigm
Sociologische impasse (Catton & Dunlap, 1978): milieuproblemen zorgen ervoor
(of tonen aan) dat ‘traditionele’ sociologische theorieën er niet volledig in slagen
om samenleving te begrijpen
Je ziet dat er milieuproblemen zijn, zij tonen aan dat traditionele sociologie
die er toen was niet in staat was om het milieu te verklaren
Al die theorieën van vroeger negeerde het milieu
Weinig aandacht voor milieu binnen sociologie
19de eeuw en opkomst sociologie: modernisering en industrialisatie als
motor voor een veranderende samenleving
Afbakening van disciplinaire grenzen (sociale door sociale verklaren)
Interesse in andere fundamenten: psychologie (bv. Mead) en structureel
functionalisme (bv. Parsons)
Sociologische wereldbeeld: antropocentrisme
o Beeld waarin mens centraal staat
Maar nuance: zie literatuur op BB (geen verplichte kennis)
o Er waren wel oude sociologen met aandacht voor het milieu
o Er is een nuance, het is niet zo zwart op wit
Herdenken van (puriteinse) sociologische focus op het verklaren van sociale
feiten door sociale feiten (cf. Durkheim)
Niet alleen het sociale en culturele, maar ook de biofysieke omgeving
verdient sociologische aandacht
o De natuur moet ook van sociologen aandacht krijgen
Sociale feiten verklaren door sociale feiten
Environmental Sociology: A New Paradigm” (Catton & Dunlap, 1978)
Milieusociologie als een paradigmawissel
Paradigmawissel = denkkader met veel theorieën die erin passen
Ogenschijnlijk tegenstrijdige ‘traditionele’ sociologische perspectieven delen
antropocentrisme en Human Exceptionalism Paradigm
Tabel DIA 12
Mens is onafhankelijk van natuur, kan eigen pad afgaan
Maar wordt ook tegengesproken
Paradigma van de natuur
1.2 Wat is milieusociologie?
De sociologische studie van milieuproblemen
Milieuomstandigheden geïdentificeerd als problematisch
Onderdeel van de ontstaansgeschiedenis (zie ‘de achtergrond’)
Milieuproblemen zijn sociale problemen: sociale en ecologische hangen samen
2
,Milieusociologie
Sociale oorzaken
Sociale gevolgen
Betekenisgeving (hoe kijken we naar gevolgen? Wanneer is iets een
probleem?
Sociale oplossingen (transities en barrières)
Sociale ongelijkheden
1.2.1 ‘Sociology of environmental issues’ of ‘Environmental sociology’
(1970s)?
Relevante debatten
Sociology of environmental issues:
Interesse in milieu via traditionele sociologische perspectieven (zoals vrije
tijd, sociale bewegingen, publieke opinie, …)
De natuurlijke omgeving wordt benaderd als (volledig) sociaal fenomeen
Environmental sociology: interacties tussen milieu en samenleving
Milieu heeft een impact op het sociale en vice versa
Ook aandacht voor materiële/niet-symbolische
Opmerking: vandaag is definitie minder strikt (zie vorige slide)
Bijv. Dumping in Dixie: boek over toxisch afval dumpen, en dat dat gebeurde in
arme buurten en hoe dat gezondheidsproblemen veroorzaakt die ongezond zijn
1.2.2 Realisme-constructivisme debat (1990s)
Wat is de rol van de socioloog in milieuproblemen?
1 kant van dit debat is sociaal constructivisme
o Betekenis geven en construeren door sociale factoren wat dit
eigenlijk is
Andere kant zijn de realisten
Sociaal constructivisme: ecologische problemen zijn niet louter objectieve feiten,
maar sociaal geconstrueerde fenomenen
De manier waarop we betekenis geven aan ‘het milieu’ wordt gevormd
door sociale processen
Aandacht voor symbolische/ideële/culturele dimensies
Zelfs bij veel wetenschappelijk bewijs kan er nog veel debat zijn
Bijv. Er is een hittegolf, maar vanaf wanneer is hitte problematisch?
Discussie:
Aan welke processen denken jullie? Kan je voorbeelden bedenken?
Zijn jullie het hiermee eens? Zien jullie problemen met sociaal
constructivisme?
Fouten, onzekerheden en doemscenario’s in IPCC-rapporten
Je kan niet alles doen bepalen door cijfers
Is niet objectief, je moet deze construeren
3
, Milieusociologie
Je mag ook niet te constructivistisch kijken want dat kan men tegen je
gebruiken
Voorbeeld:
Sleutelprocessen in de sociale constructie van milieuproblemen (Hannigan)
Milieuproblemen definiëren en onder aandacht brengen (claims)
Door claim-makers: wetenschappers, medische professionals, sociale
bewegingen, slachtoffers, etc.
Claim-making proces en publiek
Er worden claims gemaakt over milieuproblemen, deze claims kan je
onderzoeken (je hebt wetenschappers, studenten, … die claims maken)
Tabel DIA 18
3 stappen van sociale constructie van milieuproblemen
1) Assembling: het probleem onderzoeken, ondervinden, uitwerken
o Veel moeilijkheden en problemen hierrond
2) Presenting: probleem aan de aandacht brengen
o Kan zijn dat hier geen interesse voor is
2) Contesting: actie uitlokken
o Beleid uitvoeren en zorgen dat mensen actie gaan ondernemen na
je probleem te presenteren
Realisme: Milieu-samenleving interacties kunnen (min of meer) ‘objectief’
gemeten worden
Wetenschappelijke inzichten cruciaal bewijs voor ecologische condities
Empirisch onderzoek over relatie tussen sociale en ecologische factoren
We kunnen min of meer objectief meten
o Onderzoek naar broeikasgassen en koppelen aan gezondheid
o Deze wetenschappelijke bewijzen zijn cruciaal om het probleem aan
te kaarten
o constructivisten zullen dit heel kritisch bespreken
Voorbeeld
- Luchtvervuiling in kaart brengen in Antwerpen
- In welke straten is dit meer
- Link leggen tussen vervuiling in straten en sociale ongelijkheid
Constructivisten
Ontkennen realiteit niet, maar er is onzekerheid en contestatie
We moeten bijv. Kijken naar de sociale, politieke, en culturele processen
waarmee we bepalen welke milieuproblemen acceptabel of onacceptabel
worden
1.2.3 Verzoening? Pragmatisch agnostisch
Conflict tussen uitersten is contraproductief
4
Mondeling examen: toepassen heel belangrijk, ook interactie hebben
1 Inleiding
1.1 Milieusociologie: de achtergrond
Context einde 20e eeuw hoe milieu aandacht kreeg
Onderzoek publicaties om aandacht te brengen naar milieu
Limits to Growth door Club van Rome (1972)
Huidige bevolkingsgroei, grondstoffenverbruik, productie/consumptie,
industrialisatie en vervuiling
Eindige planeet grondstoffen, middelen en plaats is eindig
Waarschuwde voor de limieten van groei
Silent Spring door Rachel Carson (1962)
Het gebruik van DDT (= pesticide) schade aan fauna, flora, en ook
mensen
Waarschuwde voor de milieu- en gezondheidsgevaren van gebruik van
pesticiden.
Sociale bewegingen
22 april 1970: miljoenen mensen in de Verenigde Staten nemen deel aan
bijeenkomsten
Van teach-ins (gesprekken docenten) en opruimacties tot protesten en
demonstraties
Actie eisen rond diverse milieuproblemen
Enkele maanden later: oprichting Environmental Protection Agency (EPA)
Earth day om actie te vereisten
Brundtland-rapport (Our Common Future) (1987)
“Sustainable development is development that meets the needs of the present
without compromising the ability of future generations to meet their own needs”
Eerste keer op groot niveau milieu gingen aanpakken in beleid
Agalev: Anders Gaan Leven (1979)
“Agalev heeft de Belgische politiek blijvend veranderd, Het bracht ecologische
thema’s naar het hart van het beleid” (https://www.groen.be/agalev)
“Het idee achter deze naam was om mensen aan te moedigen een duurzamere,
rechtvaardigere en bewustere levensstijl aan te nemen”
(https://www.groen.be/agalev)
In die tijd ontstaan groene partijen
Agalev is voorgaande van partij Groen
1
,Milieusociologie
1.1.1 The new environmental paradigm
Sociologische impasse (Catton & Dunlap, 1978): milieuproblemen zorgen ervoor
(of tonen aan) dat ‘traditionele’ sociologische theorieën er niet volledig in slagen
om samenleving te begrijpen
Je ziet dat er milieuproblemen zijn, zij tonen aan dat traditionele sociologie
die er toen was niet in staat was om het milieu te verklaren
Al die theorieën van vroeger negeerde het milieu
Weinig aandacht voor milieu binnen sociologie
19de eeuw en opkomst sociologie: modernisering en industrialisatie als
motor voor een veranderende samenleving
Afbakening van disciplinaire grenzen (sociale door sociale verklaren)
Interesse in andere fundamenten: psychologie (bv. Mead) en structureel
functionalisme (bv. Parsons)
Sociologische wereldbeeld: antropocentrisme
o Beeld waarin mens centraal staat
Maar nuance: zie literatuur op BB (geen verplichte kennis)
o Er waren wel oude sociologen met aandacht voor het milieu
o Er is een nuance, het is niet zo zwart op wit
Herdenken van (puriteinse) sociologische focus op het verklaren van sociale
feiten door sociale feiten (cf. Durkheim)
Niet alleen het sociale en culturele, maar ook de biofysieke omgeving
verdient sociologische aandacht
o De natuur moet ook van sociologen aandacht krijgen
Sociale feiten verklaren door sociale feiten
Environmental Sociology: A New Paradigm” (Catton & Dunlap, 1978)
Milieusociologie als een paradigmawissel
Paradigmawissel = denkkader met veel theorieën die erin passen
Ogenschijnlijk tegenstrijdige ‘traditionele’ sociologische perspectieven delen
antropocentrisme en Human Exceptionalism Paradigm
Tabel DIA 12
Mens is onafhankelijk van natuur, kan eigen pad afgaan
Maar wordt ook tegengesproken
Paradigma van de natuur
1.2 Wat is milieusociologie?
De sociologische studie van milieuproblemen
Milieuomstandigheden geïdentificeerd als problematisch
Onderdeel van de ontstaansgeschiedenis (zie ‘de achtergrond’)
Milieuproblemen zijn sociale problemen: sociale en ecologische hangen samen
2
,Milieusociologie
Sociale oorzaken
Sociale gevolgen
Betekenisgeving (hoe kijken we naar gevolgen? Wanneer is iets een
probleem?
Sociale oplossingen (transities en barrières)
Sociale ongelijkheden
1.2.1 ‘Sociology of environmental issues’ of ‘Environmental sociology’
(1970s)?
Relevante debatten
Sociology of environmental issues:
Interesse in milieu via traditionele sociologische perspectieven (zoals vrije
tijd, sociale bewegingen, publieke opinie, …)
De natuurlijke omgeving wordt benaderd als (volledig) sociaal fenomeen
Environmental sociology: interacties tussen milieu en samenleving
Milieu heeft een impact op het sociale en vice versa
Ook aandacht voor materiële/niet-symbolische
Opmerking: vandaag is definitie minder strikt (zie vorige slide)
Bijv. Dumping in Dixie: boek over toxisch afval dumpen, en dat dat gebeurde in
arme buurten en hoe dat gezondheidsproblemen veroorzaakt die ongezond zijn
1.2.2 Realisme-constructivisme debat (1990s)
Wat is de rol van de socioloog in milieuproblemen?
1 kant van dit debat is sociaal constructivisme
o Betekenis geven en construeren door sociale factoren wat dit
eigenlijk is
Andere kant zijn de realisten
Sociaal constructivisme: ecologische problemen zijn niet louter objectieve feiten,
maar sociaal geconstrueerde fenomenen
De manier waarop we betekenis geven aan ‘het milieu’ wordt gevormd
door sociale processen
Aandacht voor symbolische/ideële/culturele dimensies
Zelfs bij veel wetenschappelijk bewijs kan er nog veel debat zijn
Bijv. Er is een hittegolf, maar vanaf wanneer is hitte problematisch?
Discussie:
Aan welke processen denken jullie? Kan je voorbeelden bedenken?
Zijn jullie het hiermee eens? Zien jullie problemen met sociaal
constructivisme?
Fouten, onzekerheden en doemscenario’s in IPCC-rapporten
Je kan niet alles doen bepalen door cijfers
Is niet objectief, je moet deze construeren
3
, Milieusociologie
Je mag ook niet te constructivistisch kijken want dat kan men tegen je
gebruiken
Voorbeeld:
Sleutelprocessen in de sociale constructie van milieuproblemen (Hannigan)
Milieuproblemen definiëren en onder aandacht brengen (claims)
Door claim-makers: wetenschappers, medische professionals, sociale
bewegingen, slachtoffers, etc.
Claim-making proces en publiek
Er worden claims gemaakt over milieuproblemen, deze claims kan je
onderzoeken (je hebt wetenschappers, studenten, … die claims maken)
Tabel DIA 18
3 stappen van sociale constructie van milieuproblemen
1) Assembling: het probleem onderzoeken, ondervinden, uitwerken
o Veel moeilijkheden en problemen hierrond
2) Presenting: probleem aan de aandacht brengen
o Kan zijn dat hier geen interesse voor is
2) Contesting: actie uitlokken
o Beleid uitvoeren en zorgen dat mensen actie gaan ondernemen na
je probleem te presenteren
Realisme: Milieu-samenleving interacties kunnen (min of meer) ‘objectief’
gemeten worden
Wetenschappelijke inzichten cruciaal bewijs voor ecologische condities
Empirisch onderzoek over relatie tussen sociale en ecologische factoren
We kunnen min of meer objectief meten
o Onderzoek naar broeikasgassen en koppelen aan gezondheid
o Deze wetenschappelijke bewijzen zijn cruciaal om het probleem aan
te kaarten
o constructivisten zullen dit heel kritisch bespreken
Voorbeeld
- Luchtvervuiling in kaart brengen in Antwerpen
- In welke straten is dit meer
- Link leggen tussen vervuiling in straten en sociale ongelijkheid
Constructivisten
Ontkennen realiteit niet, maar er is onzekerheid en contestatie
We moeten bijv. Kijken naar de sociale, politieke, en culturele processen
waarmee we bepalen welke milieuproblemen acceptabel of onacceptabel
worden
1.2.3 Verzoening? Pragmatisch agnostisch
Conflict tussen uitersten is contraproductief
4
