Frans recht
I. Historische context
▪ Frankrijk behoort tot het Romaanse rechtstelsel → de civil law-groep
▪ Het (West-)Romeinse rijk → Fr. Was hier onderdeel van
- Initieel gebruiken en gewoonten van de verschillende Keltische volksstammen
- Nadien quasi-universele toepassing van het Romeinse recht
● 212 n.c.: Constitutio Antoniniana (eerste doc. Dat eenvormige rechten
verleend aan burgers) → geeft Romeinse burgerrechten aan alle vrije
inwoners van het Romeinse rijk
● Er was een onderscheid tussen A burger (hadden rechten) en B burgers
(genoten niet van deze rechten)
● Uiteindelijk golden de rechten voor de A burgers voor iedereen in het Rom.
Rijk
● Deze rechten golden enkel voor vrije burgers (geen slaven + vrouwen
genoten van beperktere rechten)
▪ 476: val van het West-Romeinse rijk
- Verbrokkeling van het grondgebied maar ook van het recht → Fr. viel uiteen in twee
delen
a) Noorden: verschillende stammen namen de bovenhand → Romeins recht
wordt grotendeels verdrongen door het Bourgondische, Frankische en
Normandische gewoonterecht
= pays de droit coutumier (lappendeken aan gewoonterecht)
- Recht niet meer eenvormig maar had een personele toepassing →
toepassing afhankelijk in welke stam men zich bevond
- Vnl. mondelinge overlevering, soms opgetekend in teksten
b) Zuiden: er was diversiteit en migratie tussen verschillende stammen maar
traditie van het Romeins recht blijft grotendeels bewaard personele
toepassing was moeilijk → Rom. Recht van toepassing gelaten
= pays de droit écrit
- Lokale koningen verzamelen de geldende Romeinse regels en geven deze
opnieuw uit in wetboeken (eenmaking wordt bewaard)
▪ 8e-18e eeuw: tijdperk van de Franse Koningen
- 8e-9e eeuw: Karel de Grote verenigt het verbrokkelde Rom. Rijk en creëert het
herenigde Frankische (d.i. het West-Romeinse) rijk
1
,- Na overlijden vd zoon van Karel de Grote (Lodewijk I) wouden zijn 3 zonen allemaal
zijn plaats innemen ⇒ burgeroorlog
- Dit leidde tot het Verdrag van Verdun (843) (EXAMEN)
● Verdeling van het Frankische rijk onder de drie zonen van Lodewijk I, de zoon
van Karel De Grote
● Verdeeld het rijk in 3 stukken
● Creatie van het West-Frankische rijk, de voorloper van Frankrijk
● Dit is de kiem voor de huidige spanningen tussen Duitsland en Frankrijk
- 9e-16e eeuw: tijdens heerschappij Karel de Kale → onstaan feodaliteit, met
geleidelijke centralisatie (‘ancien régime’)
● Feodaliteit: Idee van een zwakke centrale vorst waarbij de macht lag bij de
lokale vorsten → leenman krijgt beheer (incl. rechtspraak) over gebieden, in
ruil voor loyaliteit en militaire steun aan leenheer → dit is uiteindelijk
geëvolueerd naar een steeds sterkere centrale macht
● Recht blijft lang zeer verbrokkeld (supra: pays de droit coutumier vs. pays de
droit écrit)
➢ Koning had lange tijd zwakke positie, met weinig legislatieve
bevoegdheden, wat verbrokkeling versterkte
➢ Ondersteuning gewoonterecht door Franse Koningen → bewuste
strategie om afstand te nemen van de Duitse keizers, die steunden op
het Romeinse recht
● Beperkte eenmaking van rechtspraak door de koninklijke rechtbanken
(vanaf 13e eeuw) → deze bestonden wel in het verbrokkelde Fr. → spraken
recht namens de koning MAAR paste de lokale regels toe
➢ Grootste invloed kwam van het Parlement de Paris: belangrijkste
Franse rechtbank
➔ Bevoegd voor grote delen van het grondgebied → veel
mensen gingen dus met hun conflicten naar het Parlemente de
Paris
➔ Interpretatie van de verschillende coutumes in het licht van de
eigen Coutume de Paris → gingen zo conflicten oplossen →
voorzichtige start van rechtseenmaking
➔ Samenstelling van het Parlement de Paris: Advocaten gingen
zelf zetelen (Rechters gerekruteerd uit advocaten)
➔ toont aan dat het recht in de rechtseenmaking steeds een
nadruk heeft gelegd op de praktische toepassing van het recht
➔ recht gecreëerd door praktischi (i.t.t. Duits recht: ontwikkeld
door professoren aan universiteiten)
2
, - 17e-18e eeuw: feodaliteit, maar sterkere centralisatie (‘ancien régime’) → Franse
vorst erin geslaagd stelselmatig zijn macht te gaan vergroten
⇒ Grotere koninklijke macht → breid de wetgevende macht uit en heeft
wetgevende bevoegdheid over het hele land d.m.v. ordonnances
● Er was een samenkomst van rechtelijke macht en goddelijke macht →
Monarchie van goddelijk recht (koning gezalfd door hogere figuren in de
Franse kerk te Reims): gezag komt van boven
● Wet = wil koning = goddelijke wil (maar voortdurende spanning kerk vs.
koning)
● “Absolutisme”: absolute soevereiniteit van de koning
➢ “L’état, c’est moi” (Lodewijk XIV)
● Gewoonterecht (droit coutumier) is theoretisch ondergeschikt aan de wet
● Zo eerste codificaties (bv. handelsrecht, zeerecht)
▪ Franse revolutie (1789) tot 1958
- Breuk met de maatschappelijke en staatkundige organisatie van het ancien régime
→ burgers hadden genoeg van het vorstelijke absolutisme → nieuwe staatsvorm
gaan implementeren → Macht aan het volk: wet = wil van de natie = centraal ⇒
légicentrisme
- Soevereiniteit van de natie staat bovenaan
- Van vorstelijk aboslutisme naar het légicentrisme
- Ook juridisch gezien waren een grote breuklijnen (vorst weg,…)
- Grote wetgevende activiteit:
● Déclaration des Droits de l’Homme et du Citoyen (1789; preambule
Grondwet) → mensenrechtelijk document
➢ Juridische vertaling van de waarden van de Franse revolutie: liberté,
égalité, fraternité
➢ Zeer invloedrijk; bv. voor Belgische Grondwet, Universele Verklaring
van de Rechten van de Mens (UVRM), Europees Verdrag voor de
Rechten van de Mens (EVRM)
● Grondwet (1791): legt aantal institutionele hervormingen vast, relatieve
scheiding der machten, bescherming burger via grondrechten
● Napoleontische codificaties: Code civil (1804), Code de procédure civil
(1806), Code de commerce (1807), Code d’instruction criminelle (1808),
Code pénal (1810)
- Geen grondwettelijke controle: er was geen GwH, niemand waakte over de naleving
van de GW. + niemand controleerde of wetten overeenkwamen met de Grondwet →
de facto wet boven grondwet
- Hervorming van de rechtbanken → Eén centrale beroepsinstantie (Tribunal de
cassation) i.p.v. regionale parlementen
- Hervorming van de Franse administratie → Centralisatie blijft, maar wordt anders
georganiseerd (er op heden departementen met bestuursautonomie)
- Periode van veel instabiliteit → men vraagt zich af: is dit het nu? → Van
grondwettelijke monarchie (1791) naar Republiek (1793), maar veel
achtereenvolgende, meestal vrij kortstondige regimes
(1ère République, 1er Empire, Restauration, Monarchie de juillet, 2ème République,
2ème Empire, 3ème République, Duitse bezetting en Vichy regime, 4ème
République)
3
, (niet al de staatshervormingen vanbuiten kennen, wel de belangrijke → vooral weten dat er een grote instabiliteit was)
● 1er Empire (1804-1815): tijdelijke stabiliteit onder keizer Napoleon
● 3e en 4e Republiek (1870-1940 en 1946-1958) = parlementaire regimes,
weinig stabiele regimes → veel wetgevende macht maar weinig uitvoerende
macht
● Telkens bij een nieuwe republiek → hervorming van de Gw als reactie op de
politieke instabiliteit)
▪ 1958 : 5e Republiek (huidige regime)
- Context: door onafhankelijkheidsoorlog Algerije (1954-1962) en zwakheid van de 4e
Republiek → brengt Generaal Charles de Gaulle (opnieuw) aan de macht → zijn
visie was dat de UM meer centraal moest staan, niet louter de WM macht
- Nieuwe Grondwet (Constitution; 1958): nadruk op de uitvoerende macht
● Semi-presidentieel regime:
➢ Centrale rol van de Président de la République (rechtstreeks
verkozen)
➢ + Premier, aangesteld door president, maar kan worden ontslagen
door parlement
➢ Actueel: President = Emmanuel Macron → rechtstreeks verkozen +
premier → zweeft tussen parlement en president → wordt aangesteld
door de president maar kan worden ontslagen door het parlement
● Residuaire bevoegdheid in Fr. ligt bij de UM, niet de WM
● Grondwettelijke controle door de Conseil constitutionnel
- Conseil constitutionnel (infra)
● Bevoegdheid was oorspronkelijk veel beperkter
● Oorspronkelijk toezichthouder beperking domaine de la loi (bewaken van de
bevoegdheden van de UM en de WM)
➢ Bondgenoot van de uitvoerende macht tegen de wetgevende macht
➢ Door de jaren heen steeds meer bevoegdheid verworven
● Vanaf 1971: volwaardige grondwettelijke waakhond van het bloc de
constitutionnalité
▪ Naar een 6e Republiek?
- Frans idee dat men kan wisselen tussen verschillende staatsvormen
- Toekomst huidige staatsvorm actueel debat in Fr.
4
I. Historische context
▪ Frankrijk behoort tot het Romaanse rechtstelsel → de civil law-groep
▪ Het (West-)Romeinse rijk → Fr. Was hier onderdeel van
- Initieel gebruiken en gewoonten van de verschillende Keltische volksstammen
- Nadien quasi-universele toepassing van het Romeinse recht
● 212 n.c.: Constitutio Antoniniana (eerste doc. Dat eenvormige rechten
verleend aan burgers) → geeft Romeinse burgerrechten aan alle vrije
inwoners van het Romeinse rijk
● Er was een onderscheid tussen A burger (hadden rechten) en B burgers
(genoten niet van deze rechten)
● Uiteindelijk golden de rechten voor de A burgers voor iedereen in het Rom.
Rijk
● Deze rechten golden enkel voor vrije burgers (geen slaven + vrouwen
genoten van beperktere rechten)
▪ 476: val van het West-Romeinse rijk
- Verbrokkeling van het grondgebied maar ook van het recht → Fr. viel uiteen in twee
delen
a) Noorden: verschillende stammen namen de bovenhand → Romeins recht
wordt grotendeels verdrongen door het Bourgondische, Frankische en
Normandische gewoonterecht
= pays de droit coutumier (lappendeken aan gewoonterecht)
- Recht niet meer eenvormig maar had een personele toepassing →
toepassing afhankelijk in welke stam men zich bevond
- Vnl. mondelinge overlevering, soms opgetekend in teksten
b) Zuiden: er was diversiteit en migratie tussen verschillende stammen maar
traditie van het Romeins recht blijft grotendeels bewaard personele
toepassing was moeilijk → Rom. Recht van toepassing gelaten
= pays de droit écrit
- Lokale koningen verzamelen de geldende Romeinse regels en geven deze
opnieuw uit in wetboeken (eenmaking wordt bewaard)
▪ 8e-18e eeuw: tijdperk van de Franse Koningen
- 8e-9e eeuw: Karel de Grote verenigt het verbrokkelde Rom. Rijk en creëert het
herenigde Frankische (d.i. het West-Romeinse) rijk
1
,- Na overlijden vd zoon van Karel de Grote (Lodewijk I) wouden zijn 3 zonen allemaal
zijn plaats innemen ⇒ burgeroorlog
- Dit leidde tot het Verdrag van Verdun (843) (EXAMEN)
● Verdeling van het Frankische rijk onder de drie zonen van Lodewijk I, de zoon
van Karel De Grote
● Verdeeld het rijk in 3 stukken
● Creatie van het West-Frankische rijk, de voorloper van Frankrijk
● Dit is de kiem voor de huidige spanningen tussen Duitsland en Frankrijk
- 9e-16e eeuw: tijdens heerschappij Karel de Kale → onstaan feodaliteit, met
geleidelijke centralisatie (‘ancien régime’)
● Feodaliteit: Idee van een zwakke centrale vorst waarbij de macht lag bij de
lokale vorsten → leenman krijgt beheer (incl. rechtspraak) over gebieden, in
ruil voor loyaliteit en militaire steun aan leenheer → dit is uiteindelijk
geëvolueerd naar een steeds sterkere centrale macht
● Recht blijft lang zeer verbrokkeld (supra: pays de droit coutumier vs. pays de
droit écrit)
➢ Koning had lange tijd zwakke positie, met weinig legislatieve
bevoegdheden, wat verbrokkeling versterkte
➢ Ondersteuning gewoonterecht door Franse Koningen → bewuste
strategie om afstand te nemen van de Duitse keizers, die steunden op
het Romeinse recht
● Beperkte eenmaking van rechtspraak door de koninklijke rechtbanken
(vanaf 13e eeuw) → deze bestonden wel in het verbrokkelde Fr. → spraken
recht namens de koning MAAR paste de lokale regels toe
➢ Grootste invloed kwam van het Parlement de Paris: belangrijkste
Franse rechtbank
➔ Bevoegd voor grote delen van het grondgebied → veel
mensen gingen dus met hun conflicten naar het Parlemente de
Paris
➔ Interpretatie van de verschillende coutumes in het licht van de
eigen Coutume de Paris → gingen zo conflicten oplossen →
voorzichtige start van rechtseenmaking
➔ Samenstelling van het Parlement de Paris: Advocaten gingen
zelf zetelen (Rechters gerekruteerd uit advocaten)
➔ toont aan dat het recht in de rechtseenmaking steeds een
nadruk heeft gelegd op de praktische toepassing van het recht
➔ recht gecreëerd door praktischi (i.t.t. Duits recht: ontwikkeld
door professoren aan universiteiten)
2
, - 17e-18e eeuw: feodaliteit, maar sterkere centralisatie (‘ancien régime’) → Franse
vorst erin geslaagd stelselmatig zijn macht te gaan vergroten
⇒ Grotere koninklijke macht → breid de wetgevende macht uit en heeft
wetgevende bevoegdheid over het hele land d.m.v. ordonnances
● Er was een samenkomst van rechtelijke macht en goddelijke macht →
Monarchie van goddelijk recht (koning gezalfd door hogere figuren in de
Franse kerk te Reims): gezag komt van boven
● Wet = wil koning = goddelijke wil (maar voortdurende spanning kerk vs.
koning)
● “Absolutisme”: absolute soevereiniteit van de koning
➢ “L’état, c’est moi” (Lodewijk XIV)
● Gewoonterecht (droit coutumier) is theoretisch ondergeschikt aan de wet
● Zo eerste codificaties (bv. handelsrecht, zeerecht)
▪ Franse revolutie (1789) tot 1958
- Breuk met de maatschappelijke en staatkundige organisatie van het ancien régime
→ burgers hadden genoeg van het vorstelijke absolutisme → nieuwe staatsvorm
gaan implementeren → Macht aan het volk: wet = wil van de natie = centraal ⇒
légicentrisme
- Soevereiniteit van de natie staat bovenaan
- Van vorstelijk aboslutisme naar het légicentrisme
- Ook juridisch gezien waren een grote breuklijnen (vorst weg,…)
- Grote wetgevende activiteit:
● Déclaration des Droits de l’Homme et du Citoyen (1789; preambule
Grondwet) → mensenrechtelijk document
➢ Juridische vertaling van de waarden van de Franse revolutie: liberté,
égalité, fraternité
➢ Zeer invloedrijk; bv. voor Belgische Grondwet, Universele Verklaring
van de Rechten van de Mens (UVRM), Europees Verdrag voor de
Rechten van de Mens (EVRM)
● Grondwet (1791): legt aantal institutionele hervormingen vast, relatieve
scheiding der machten, bescherming burger via grondrechten
● Napoleontische codificaties: Code civil (1804), Code de procédure civil
(1806), Code de commerce (1807), Code d’instruction criminelle (1808),
Code pénal (1810)
- Geen grondwettelijke controle: er was geen GwH, niemand waakte over de naleving
van de GW. + niemand controleerde of wetten overeenkwamen met de Grondwet →
de facto wet boven grondwet
- Hervorming van de rechtbanken → Eén centrale beroepsinstantie (Tribunal de
cassation) i.p.v. regionale parlementen
- Hervorming van de Franse administratie → Centralisatie blijft, maar wordt anders
georganiseerd (er op heden departementen met bestuursautonomie)
- Periode van veel instabiliteit → men vraagt zich af: is dit het nu? → Van
grondwettelijke monarchie (1791) naar Republiek (1793), maar veel
achtereenvolgende, meestal vrij kortstondige regimes
(1ère République, 1er Empire, Restauration, Monarchie de juillet, 2ème République,
2ème Empire, 3ème République, Duitse bezetting en Vichy regime, 4ème
République)
3
, (niet al de staatshervormingen vanbuiten kennen, wel de belangrijke → vooral weten dat er een grote instabiliteit was)
● 1er Empire (1804-1815): tijdelijke stabiliteit onder keizer Napoleon
● 3e en 4e Republiek (1870-1940 en 1946-1958) = parlementaire regimes,
weinig stabiele regimes → veel wetgevende macht maar weinig uitvoerende
macht
● Telkens bij een nieuwe republiek → hervorming van de Gw als reactie op de
politieke instabiliteit)
▪ 1958 : 5e Republiek (huidige regime)
- Context: door onafhankelijkheidsoorlog Algerije (1954-1962) en zwakheid van de 4e
Republiek → brengt Generaal Charles de Gaulle (opnieuw) aan de macht → zijn
visie was dat de UM meer centraal moest staan, niet louter de WM macht
- Nieuwe Grondwet (Constitution; 1958): nadruk op de uitvoerende macht
● Semi-presidentieel regime:
➢ Centrale rol van de Président de la République (rechtstreeks
verkozen)
➢ + Premier, aangesteld door president, maar kan worden ontslagen
door parlement
➢ Actueel: President = Emmanuel Macron → rechtstreeks verkozen +
premier → zweeft tussen parlement en president → wordt aangesteld
door de president maar kan worden ontslagen door het parlement
● Residuaire bevoegdheid in Fr. ligt bij de UM, niet de WM
● Grondwettelijke controle door de Conseil constitutionnel
- Conseil constitutionnel (infra)
● Bevoegdheid was oorspronkelijk veel beperkter
● Oorspronkelijk toezichthouder beperking domaine de la loi (bewaken van de
bevoegdheden van de UM en de WM)
➢ Bondgenoot van de uitvoerende macht tegen de wetgevende macht
➢ Door de jaren heen steeds meer bevoegdheid verworven
● Vanaf 1971: volwaardige grondwettelijke waakhond van het bloc de
constitutionnalité
▪ Naar een 6e Republiek?
- Frans idee dat men kan wisselen tussen verschillende staatsvormen
- Toekomst huidige staatsvorm actueel debat in Fr.
4
