Religie, zingeving en levensbeschouwing
Hoorcollege 1
Inleiding
Waarom dit vak?
• Beroepsmatig: aspect van elke mens
• Persoonlijk: aspect van jezelf, zelfontwikkeling
• Aanwezigheid in samenleving
• Christelijk mens en wereldbeeld als gesprekspartner: kritische dialoog (vanuit eigen visie in dialoog
gaan met allerlei vormen van religie en spiritualiteit)
• KU Leuven:
o Verbondenheid met christelijke traditie en verhaal
o Visie op onderwijs (persoonsvorming)
o Levensbeschouwelijke bedachtzaamheid
Rode draad
• Dialoog
• Christelijk mens- en wereldbeeld
• Perspectief op maatschappij, gekleurd door perspectief vanuit de zorg
• Integraal mensbeeld, van waaruit theologen en psychologen kijken naar de mens
o Mens is een relationeel wezen, verbonden met heel aantal identiteiten (lichaam, psyche,
spiritualiteit, sociale relaties)
Religie – de R van RZL
Religie is overal aanwezig in de samenleving
• Recent voorbeeld: begrafenis paus Fransiscus → Zelensky en Trump samengebracht voor een
bruggesprek in Sint-Pieterskerk
• Voorbeeld: Vaticaan probeert bloedvergieten in Venezuela te voorkomen door militaire interventie
te vermijden → strijden voor wereldvrede
• Voorbeeld: LP uitgebracht over spiritualiteit
Zinbeleving – de Z van RZL
BASICS VAN ZINBELEVING
• Voorbeeld: Jimmy Fallon over de zin van het leven
o Valt in de keuken en blijft met trouwring haken achter keukenkast → afgerukte vinger (ring
avulsion)– microchirurgie, 10 dagen intensieve zorgen
o Nagedacht over de zin van zijn leven
o Herbevestiging van wat zijn ‘roeping’ is: leuke tv maken en mensen doen lachen
• Confrontatie met beperking/eindigheid van het leven: mensen gedwongen om stil te staan bij de
zin van het leven, proberen tot herwaardering te komen van hetgeen waarmee je bezig bent
1
,Victor Frankl – “Man’s Search for Meaning
• Psychiater en neuroloog, boek geschreven in 1946 gebaseerd op zijn ervaringen in WOII in
concentratiekampen
• Deel 1: analyse van bevindingen en ervaringen in het kamp
• Deel 2: introductie visie over betekenis en zinbeleving (basis voor zijn logotherapie)
o Merkte op dat mensen die geen zin konden geven aan wat hen overkwam in de
concentratiekampen sneller onderdoor gingen dan mensen die zin en betekenis aan eigen
lijden konden geven
• Hoogste drijfveer van de mens = zijn/haar zinsvervulling, leven leiden dat zin – en betekenisvol is
o Innate inner search for meaning – de aangeboren drang tot betekenis
o Het leven stelt vragen aan ons en wij hebben de opdracht om een antwoord te formuleren
▪ Feiten overkomen ons, geen controle over → opdracht van ons als mens om er
betekenis aan te geven
• Kritiek op piramide van Maslow: als de basale (laagste) noden niet vervuld zijn, dan is de nood aan
zin en betekenis de meest dringende
o Piramide van Maslow: eerst meest basale noden vervullen
vooraleer mens zich verder kan ontwikkelen op hoger
niveau
o Frankl: in kampen basale noden niet vervuld (veiligheid,
eten, hygiëne,…) en toch sterk verlangen naar zin en
betekenis als meest dringende nood
→ zinsvervulling als meest fundamentele nood
THEOLOGIE EN PSYCHOLOGIE
Gelijkenissen
• Gaat over menselijke ervaringen en betekenisgeving
• Proberen vragen te beantwoorden over levensdoelen, welzijn en persoonlijke ontwikkeling
• Begeleiden van mensen
• Onderzoeken hoe mensen omgaan met levensveranderingen en problemen
• Beïnvloeden hoe mensen zichzelf en anderen begrijpen
• Psychologie haar wortels liggen in de filosofie (19 de eeuw), filosofie heeft veel banden met
theologie
Verschillen
Theologie Psychologie
Focus Menselijke spiritualiteit Menselijke geest en gedrag (breder)
Methode Eigen wetenschappelijke methodiek Eigen wetenschappelijke methodiek
(bv.: historisch-kritische methode)
Bronnen Empirisch bewijs, religieuze teksten, Empirisch bewijs
traditie (breder)
Praktijk Spirituele begeleiding/ zorg Geestelijke gezondheid
JONGEREN
Hernieuwde interesse voor geloof bij jongeren? Is er een revival van religie bij gen z/alpha?
2
, • Vooronderstellingen
o Religie is ooit weggeweest vanuit paradigma secularisering (pluralisering, individualisering,
privésfeer)
▪ Secularisering: religie veel meer individueel vormgegeven
▪ Verschillen tussen en binnen religies
▪ Privésfeer: invloed kerk gedaald, kerk minder invloed op besluitvorming
o Religie wint nu weer aan populariteit (cijfers bevestigen dit niet)
• Zoektocht naar houvast centraal bij jongeren:
o Hoop en angst bij jongeren – crisis
o Leegte aan zingeving/zinbeleving
o Religie is één van de mogelijkheden om houvast te vinden
▪ Grootouders vroeger als houvast: elke zondag naar kerk
• Religie in andere vorm (<-> grootouders):
o Geloven wordt meer en meer persoonlijke keuze (niet altijd rechtstreeks meegekregen uit
opvoeding)
▪ <-> letterlijk Bijbel lezen zonder kritische blik
o Individuele invulling ipv massakerk
o Maar duidelijke stijging deelname vieringen: verbondenheid
o Religie moet betekenisgevend zijn
o Sociale en zingevende aspect
GEZONDHEIDSZORG
Meer aandacht voor zingeving en zinverlies in de gezondheidszorg
• Coronacrisis als katalysator: nadenken over wat er echt toe doet
• Patiënt in zijn geheel zien
• Bevraging woonzorgcentrum
o Hoge score op respect en veiligheid
o Zinbeleving, zinvolle tijdsbesteding en verbondenheid scoort laag (jammer, want dit was
tijdens coronacrisis wel beter)
Levensbeschouwing – de L van RZL
Zeven erkende religies en levensbeschouwingen in Vlaanderen
• Rooms-katholieke
• Protestantse
• Orthodoxe
• Israëlitische
• Anglicaanse
• Islamitische eredienst
• Vrijzinnig humanisten
• NIET: Boeddhisme
LEVENSBESCHOUWING EN HANDELINGSVERLEGENHEID
• Levensbeschouwelijke competenties in de hulpverlening
• Uitgangspunt:
3
, o Geen secularisatie, maar eerder diversifiëring en pluraliteit aan levensbeschouwingen (meer
L’s, diverser <-> verdwijning)
o Mensen die religieus zijn vinden het belangrijk dat hulpverleners weten wat geloof voor hen
betekent
o Bij jongeren: belangrijk deel van identiteitsontwikkeling
o Vaak onbegrip en afwezigheid van inlevingsvermogen bij hulpverleners, geloof te weinig
bevraagd
o Cultureel sensitieve zorg → levensbeschouwelijk sensitieve zorg
• Waarom belangrijk?
o Levensbeschouwing kan mensen kracht geven in herstelproces
o Aandacht voor levensbeschouwing draagt bij aan inclusieve omgeving (waarin je je welkom
voelt)
• Lacune bij hulpverleners:
o Kennis (slechts één aspect, toch grootste focus)
▪ Bv.: iemand uit bepaalde religieuze stroming geeft uitleg hoe in bepaalde religie
levenseinde wordt ervaren
o Vaardigheden
▪ Eigen levensbeschouwing, zingevingskader exploreren
− Verschil tussen religieuze en niet-religieuze hulpverleners is groot
− Eigen zingevingskader is een bias, hoe jij naar wereld kijkt → wees je bewust
wat het voor iemand anders kan betekenen
▪ Kunnen voeren van constructieve gesprekken
▪ Actief luisteren
o Attitudes
▪ Open houding: zonder vooroordelen, bias leren kennen
− Je moet zelf niet veel over de religie kennen, je moet vooral jezelf en biases
leren kennen
▪ Begripvolle houding: stap verder, begrip voor visie en handelingen
Drie soorten hulpverleners
• Levensbeschouwelijk competente hulpverlener
o Begripvolle en geïnteresseerde houding, sluit aan bij en wint vertrouwen cliënt
o Inhoudelijke kennis en ervaring (+ interesse in andere religies)
o Constructief gesprekken en actief luisteren
o Oog voor latente hulpvragen
o Kan doorverwijzen
o Vaak zelf religieus, maar niet altijd (geen voorwaarde om competent te zijn)
o Professionele eenzaamheid en overbelasting als enige expert in organisatie (bv.: zorgpastor:
alle vragen rond religie komen bij deze terecht)
• Levensbeschouwelijk zoekende hulpverlener
o Herkennen, maar niet competent genoeg om ermee om te gaan
o Angstige alarmhouding, missen vaardigheid
o Onvoldoende inhoudelijke kennis en ervaring
o Open, maar afwachtende houding
o Beschikt over reflectievermogen over eigen kunnen (maar gebrek aan vertrouwen in eigen
kunnen)
4
Hoorcollege 1
Inleiding
Waarom dit vak?
• Beroepsmatig: aspect van elke mens
• Persoonlijk: aspect van jezelf, zelfontwikkeling
• Aanwezigheid in samenleving
• Christelijk mens en wereldbeeld als gesprekspartner: kritische dialoog (vanuit eigen visie in dialoog
gaan met allerlei vormen van religie en spiritualiteit)
• KU Leuven:
o Verbondenheid met christelijke traditie en verhaal
o Visie op onderwijs (persoonsvorming)
o Levensbeschouwelijke bedachtzaamheid
Rode draad
• Dialoog
• Christelijk mens- en wereldbeeld
• Perspectief op maatschappij, gekleurd door perspectief vanuit de zorg
• Integraal mensbeeld, van waaruit theologen en psychologen kijken naar de mens
o Mens is een relationeel wezen, verbonden met heel aantal identiteiten (lichaam, psyche,
spiritualiteit, sociale relaties)
Religie – de R van RZL
Religie is overal aanwezig in de samenleving
• Recent voorbeeld: begrafenis paus Fransiscus → Zelensky en Trump samengebracht voor een
bruggesprek in Sint-Pieterskerk
• Voorbeeld: Vaticaan probeert bloedvergieten in Venezuela te voorkomen door militaire interventie
te vermijden → strijden voor wereldvrede
• Voorbeeld: LP uitgebracht over spiritualiteit
Zinbeleving – de Z van RZL
BASICS VAN ZINBELEVING
• Voorbeeld: Jimmy Fallon over de zin van het leven
o Valt in de keuken en blijft met trouwring haken achter keukenkast → afgerukte vinger (ring
avulsion)– microchirurgie, 10 dagen intensieve zorgen
o Nagedacht over de zin van zijn leven
o Herbevestiging van wat zijn ‘roeping’ is: leuke tv maken en mensen doen lachen
• Confrontatie met beperking/eindigheid van het leven: mensen gedwongen om stil te staan bij de
zin van het leven, proberen tot herwaardering te komen van hetgeen waarmee je bezig bent
1
,Victor Frankl – “Man’s Search for Meaning
• Psychiater en neuroloog, boek geschreven in 1946 gebaseerd op zijn ervaringen in WOII in
concentratiekampen
• Deel 1: analyse van bevindingen en ervaringen in het kamp
• Deel 2: introductie visie over betekenis en zinbeleving (basis voor zijn logotherapie)
o Merkte op dat mensen die geen zin konden geven aan wat hen overkwam in de
concentratiekampen sneller onderdoor gingen dan mensen die zin en betekenis aan eigen
lijden konden geven
• Hoogste drijfveer van de mens = zijn/haar zinsvervulling, leven leiden dat zin – en betekenisvol is
o Innate inner search for meaning – de aangeboren drang tot betekenis
o Het leven stelt vragen aan ons en wij hebben de opdracht om een antwoord te formuleren
▪ Feiten overkomen ons, geen controle over → opdracht van ons als mens om er
betekenis aan te geven
• Kritiek op piramide van Maslow: als de basale (laagste) noden niet vervuld zijn, dan is de nood aan
zin en betekenis de meest dringende
o Piramide van Maslow: eerst meest basale noden vervullen
vooraleer mens zich verder kan ontwikkelen op hoger
niveau
o Frankl: in kampen basale noden niet vervuld (veiligheid,
eten, hygiëne,…) en toch sterk verlangen naar zin en
betekenis als meest dringende nood
→ zinsvervulling als meest fundamentele nood
THEOLOGIE EN PSYCHOLOGIE
Gelijkenissen
• Gaat over menselijke ervaringen en betekenisgeving
• Proberen vragen te beantwoorden over levensdoelen, welzijn en persoonlijke ontwikkeling
• Begeleiden van mensen
• Onderzoeken hoe mensen omgaan met levensveranderingen en problemen
• Beïnvloeden hoe mensen zichzelf en anderen begrijpen
• Psychologie haar wortels liggen in de filosofie (19 de eeuw), filosofie heeft veel banden met
theologie
Verschillen
Theologie Psychologie
Focus Menselijke spiritualiteit Menselijke geest en gedrag (breder)
Methode Eigen wetenschappelijke methodiek Eigen wetenschappelijke methodiek
(bv.: historisch-kritische methode)
Bronnen Empirisch bewijs, religieuze teksten, Empirisch bewijs
traditie (breder)
Praktijk Spirituele begeleiding/ zorg Geestelijke gezondheid
JONGEREN
Hernieuwde interesse voor geloof bij jongeren? Is er een revival van religie bij gen z/alpha?
2
, • Vooronderstellingen
o Religie is ooit weggeweest vanuit paradigma secularisering (pluralisering, individualisering,
privésfeer)
▪ Secularisering: religie veel meer individueel vormgegeven
▪ Verschillen tussen en binnen religies
▪ Privésfeer: invloed kerk gedaald, kerk minder invloed op besluitvorming
o Religie wint nu weer aan populariteit (cijfers bevestigen dit niet)
• Zoektocht naar houvast centraal bij jongeren:
o Hoop en angst bij jongeren – crisis
o Leegte aan zingeving/zinbeleving
o Religie is één van de mogelijkheden om houvast te vinden
▪ Grootouders vroeger als houvast: elke zondag naar kerk
• Religie in andere vorm (<-> grootouders):
o Geloven wordt meer en meer persoonlijke keuze (niet altijd rechtstreeks meegekregen uit
opvoeding)
▪ <-> letterlijk Bijbel lezen zonder kritische blik
o Individuele invulling ipv massakerk
o Maar duidelijke stijging deelname vieringen: verbondenheid
o Religie moet betekenisgevend zijn
o Sociale en zingevende aspect
GEZONDHEIDSZORG
Meer aandacht voor zingeving en zinverlies in de gezondheidszorg
• Coronacrisis als katalysator: nadenken over wat er echt toe doet
• Patiënt in zijn geheel zien
• Bevraging woonzorgcentrum
o Hoge score op respect en veiligheid
o Zinbeleving, zinvolle tijdsbesteding en verbondenheid scoort laag (jammer, want dit was
tijdens coronacrisis wel beter)
Levensbeschouwing – de L van RZL
Zeven erkende religies en levensbeschouwingen in Vlaanderen
• Rooms-katholieke
• Protestantse
• Orthodoxe
• Israëlitische
• Anglicaanse
• Islamitische eredienst
• Vrijzinnig humanisten
• NIET: Boeddhisme
LEVENSBESCHOUWING EN HANDELINGSVERLEGENHEID
• Levensbeschouwelijke competenties in de hulpverlening
• Uitgangspunt:
3
, o Geen secularisatie, maar eerder diversifiëring en pluraliteit aan levensbeschouwingen (meer
L’s, diverser <-> verdwijning)
o Mensen die religieus zijn vinden het belangrijk dat hulpverleners weten wat geloof voor hen
betekent
o Bij jongeren: belangrijk deel van identiteitsontwikkeling
o Vaak onbegrip en afwezigheid van inlevingsvermogen bij hulpverleners, geloof te weinig
bevraagd
o Cultureel sensitieve zorg → levensbeschouwelijk sensitieve zorg
• Waarom belangrijk?
o Levensbeschouwing kan mensen kracht geven in herstelproces
o Aandacht voor levensbeschouwing draagt bij aan inclusieve omgeving (waarin je je welkom
voelt)
• Lacune bij hulpverleners:
o Kennis (slechts één aspect, toch grootste focus)
▪ Bv.: iemand uit bepaalde religieuze stroming geeft uitleg hoe in bepaalde religie
levenseinde wordt ervaren
o Vaardigheden
▪ Eigen levensbeschouwing, zingevingskader exploreren
− Verschil tussen religieuze en niet-religieuze hulpverleners is groot
− Eigen zingevingskader is een bias, hoe jij naar wereld kijkt → wees je bewust
wat het voor iemand anders kan betekenen
▪ Kunnen voeren van constructieve gesprekken
▪ Actief luisteren
o Attitudes
▪ Open houding: zonder vooroordelen, bias leren kennen
− Je moet zelf niet veel over de religie kennen, je moet vooral jezelf en biases
leren kennen
▪ Begripvolle houding: stap verder, begrip voor visie en handelingen
Drie soorten hulpverleners
• Levensbeschouwelijk competente hulpverlener
o Begripvolle en geïnteresseerde houding, sluit aan bij en wint vertrouwen cliënt
o Inhoudelijke kennis en ervaring (+ interesse in andere religies)
o Constructief gesprekken en actief luisteren
o Oog voor latente hulpvragen
o Kan doorverwijzen
o Vaak zelf religieus, maar niet altijd (geen voorwaarde om competent te zijn)
o Professionele eenzaamheid en overbelasting als enige expert in organisatie (bv.: zorgpastor:
alle vragen rond religie komen bij deze terecht)
• Levensbeschouwelijk zoekende hulpverlener
o Herkennen, maar niet competent genoeg om ermee om te gaan
o Angstige alarmhouding, missen vaardigheid
o Onvoldoende inhoudelijke kennis en ervaring
o Open, maar afwachtende houding
o Beschikt over reflectievermogen over eigen kunnen (maar gebrek aan vertrouwen in eigen
kunnen)
4
