Psychologische basisvaardigheden voor gesprek en begeleiding
Inleiding
Conceptueel kader
Wat zijn psychologische basisvaardigheden voor gesprek en begeleiding?
• Géén therapeutisch vak: specifieke vaardigheden voor therapie komen in latere vakken aan bod
• Psychologische basisvaardigheden voor gesprek en begeleiding = vaardigheden die ook buiten de
praktijk van de psycholoog toegepast worden
Het gaat dus echt over de basalere basisvaardigheden nodig bij gesprek en begeleiding die ook in het
dagelijks leven toegepast kunnen worden
Welke vaardigheden?
• Persoonlijke houdingen en attitudes
• Relationele vaardigheden
• Gespreksvaardigheden: luisteren, observeren, parafraseren, reflecteren, interpreteren,
confronteren
Basisvaardigheden voor begeleiding: begeleiding = traject van verschillende gesprekken en/of andere
hulpverleningsactiviteiten
• Basisvaardigheden voor 1 gesprek gelden ook voor volledige begeleiding
• Ook bijzondere momenten in een begeleiding die niet in elke sessie voorkomen (bv.: verkennen van
hulpvraag extra gespreksvaardigheden nodig)
• Basishouding en basisvaardigheden
• Hulpverlener: belangrijk deel, staat niet
buiten situatie (heeft ook eigen persoon,
achtergrond, houding tov de therapie, …)
• Hulpvrager: speelt ook een rol (bv.: niet
iedereen kan evengoed met elke cliënt
werken)
• Al deze elementen hebben effect op hoe
je relaties opbouwt en onderhoudt, hoe je
probleem van cliënt verkent en exploreert
en hoe al deze dingen belangrijk zijn in de behandeling en begeleiding
Hoofdstuk 1: basishouding luisteren
Inleiding
Cruciale beginbasis = luisteren en kijken
1
,Nota bij afbeelding
• Alles start vanuit wat er in de ander speelt omtrent bepaald thema (het gaat niet over wat iemand
meemaakt, maar over hoe die dat beleeft) –
o Betrokken en welwillend neutraal luisteren/kijken → onverdeelde aandacht, interesse en
nieuwsgierigheid
o Gebeurt steeds in functie van thema’s en doelen die voor cliënt belangrijk zijn
o Deze vaardigheden worden verfijnd in de opleiding ifv de rollen van de hulpverlener
Luisteren lijkt gemakkelijk, maar dat is het niet → ‘every head is a world’
• Ieder hoofd is uniek, dus elk hulpverleningsaanbod = binnentreden van iemands wereld
• Vergt een zorgzaam en neutraal (niet-oordelend) luisteren
In dit hoofdstuk: aandachtig luisteren
• Voorwaarde opdat ander verhaal kan doen, op verhaal kan komen, …
• Volgende hoofdstuk: observeren
o Luisteren + observeren = cruciale basisvaardigheden bij aandacht schenken als
basishouding, de basis voor het latere psychotherapeutische luisteren
Basisinstrumentarium van de hulpverlener
• Elk aanbod (programma, interventie) is slechts werkzaam wanneer ze in een goede werkrelatie
wordt aangeboden → belang (naast kennis) van goede werkrelatie
o Goede werkrelatie verklaart ook groot deel van therapie-effect
• Kennis zit niet in een doosje, maar wordt aangeboden door een professionele hulpverlener binnen
een goede werkrelatie
o Veronderstelt goede receptieve basishouding als bedding voor een actieve en bij de persoon
en diens vraag passende hulpverlening
▪ Bv.: het is noodzakelijk dat de cliënt zich safe voelt vooraleer deze heftige,
emotionele zaken bespreekt
Startpunt van elke hulpverlening: open, aandachtig en met milde nieuwsgierigheid luisteren
• Open: in jezelf echt opnemen wat de ander vertelt
• Aandachtig: gedetailleerd aandacht schenken aan verhaal vd ander
o Bv.: ouders halen enkel negatieve dingen kind aan, maar jij ziet kind plots in kamer iets
positiefs doen → kleine positieve subtielere elementen zijn minstens even belangrijk!
2
, • Mild nieuwsgierig: afvragen wat de ander bedoelt, waarom die de dingen ziet/ervaart zoals die ze
verwoordt (rekening houdend met geschiedenis van persoon)
Het belang van gehoord en gezien worden: bevorderen van persoonlijke groei
GEHOORD/GEZIEN WORDEN BEVORDERT PERSOONLIJKE GROEI
Essentieel voor het identiteitsgevoel
• Mens verlangt ernaar gehoord en gezien te worden
• Indien je gehoord/gezien wordt, beteken je iets – je doet ertoe
o Bv.: indien je in groepsgebeuren gevoel krijgt dat je stem niet gehoord wordt dan voel je je
waardeloos
• Still face experiment: wanneer nood aan gezien/gehoord worden genegeerd wordt
o Moeder moet 2 minuten kind gewoon aankijken zonder interactie
o Kind schreeuwt, weent, doet alles om aandacht te trekken, wordt hopeloos
<-> wel gehoord worden (video peuter en papa): kind brabbelt, papa maakt er ‘gesprek’ van
en spiegelt kind– het gaat dus niet per se over de inhoud van het gehoord worden (want
baby kan nog niet praten), maar vooral ook over het relationele
Stilstaan bij en ontdekken wat je zelf denkt/voelt
Helpt bij verwerken van ervaring
• Nood om moeilijk verhaal te vertellen nadat je iets hebt meegemaakt (vaak aan mensen waarvan je
vindt dat ze kunnen luisteren)
• Herhaaldelijk vertellen werkt al helpend op zich, vooral als je je gehoord voelt
GEZIEN WILLEN WORDEN GAAT ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGISCH VOORAF AAN GEHOORD WILLEN
WORDEN
In menselijke ontwikkeling is non-verbale communicatie eerste vorm van communicatie
• Baby’s communiceren met lichaam gevoelstoestanden, zorgfiguren rondom hen geven woorden
aan die affecten/noden → doorheen ontwikkeling ook steeds meer verbale boodschappen (via
woorden aangeven wat hij nodig heeft of hoe hij zich voelt)
o Bv.: “Oh manneke, heb je honger?”
• Nonverbale communicatie verdwijnt niet, maar verhouding verandert
o Kinderen: gedrag als primair communicatiekanaal
▪ Verhaal van kind begrijpen vergt scherp en inlevend observatievermogen (zie later)
▪ Ongehoord gedrag: 2 definities
− Gedrag dat ‘niet hoort’ of past (perspectief volwassene)
− Gedrag waarvan betekenis niet gehoord wordt, en wat dus niet begrepen
wordt (kindperspectief)
▪ Voor kinderen dus grotere klemtoon op gezien willen worden
o Volwassenen: verbaal is primair medium
▪ Toch ook heel belangrijk om gezien te worden (bv.: hoe voelt het als iemand langs je
doorloopt op trap en niets zegt, ook al ken je die)
Cf. al dan niet gehoord/gezien worden raakt aan identiteitsgevoel
HET SAMENGAAN VAN NON-VERBALE EN VERBALE COMMUNICATIE
3
, Volwassenen kunnen in principe zeggen wat ze nodig hebben of voelen, maar betekent niet dat er
uitsluitend verbale communicatie is
• Verbale en nonverbale communicatie kunnen in synchronie zijn of net tegenstrijdig
o Bv.: iemand vertelt dat die verdrietig is en krijgt vervolgens tranen in zijn/haar ogen <->
iemand die geleerd heeft dat verdriet er niet mag zijn zal tijdens verdrietig verhaal toch
proberen krampachtig te blijven lachen
→ Geeft belangrijke indicatie dat iemand ergens tegenstrijdige gevoelens rond ervaart/met de
gevoelens in de knoei zit
Luisteren en observeren als basisvaardigheden
Kan ieder kind luisteren, of is het een leerproces?
• Elk kind leert luisteren
o Oprecht en geïnteresseerd in zich opnemen wat ander zegt enerzijds
o Andere vorm: gehoorzamend doen wat de ander vraagt
• Oprecht luisteren verfijn je doorheen latere relaties: aanvankelijk familieleden, leerkrachten, … ---
later in peerrelaties (siblings, vriendschappen, …)
• Hulpverlener: oefenen en verfijnen van deze VH, leren hanteren binnen specifieke context en
relatie, met als achtergrond theoretische bagage
o Hoe begrijp ik wat de andere bedoelt? Zijn er dingen die mijn luisteren kunnen verhinderen?
o Alle kennis over ontwikkeling, pathologie… moet je als achtergrond meenemen, resoneert in
hoe je luistert
Waarin verschilt luisteren/observeren van hulpverlener van dat van goede vriend(in)? = continuüm (Wat is
het verschil tussen luisteren als hulpverlener vs luisteren als vriend?)
• Verfijnde en geoefende vaardigheden:
o In zekere mate is er continuüm tussen luisteren als goede vriend vs luisteren als
hulpverlener
o Zelfde vaardigheden, bij de een sterker ontwikkeld dan bij de ander (bv.: denk aan 2 mensen
in je eigen leven en bij welke je bij voorkeur je verhaal doet)
o Als hulpverlener: vaardigheden ontrafelen in deelvaardigheden, en deze verfijnen, oefenen
en bijsturen
▪ VH zo leren inzetten dat je hulpvrager kan helpen om in contact te komen met eigen
verhaal
▪ Evenwicht tussen luisteren enerzijds als basis van mens-zijn, anderzijds de
technische verfijning ervan
• Het vindt plaats in een specifieke relatie en context
o Specifieke relatie: ander evenwicht tussen afstand en nabijheid dan in vriendschapsrelatie
(relatie bepaalt sterk mee hoe het hulpverleningsgesprek vorm zal krijgen)
o Specifieke context: afspraak binnen specifieke context (bv.: school, zikeenhuis) met
specifieke bedoeling
• Theoretische bagage
o Je luistert niet ‘blanco’, maar hebt specifieke theoretische bagage uit opleiding en praktijk
o Kennis hierover geeft mee richting aan het luisteren en de vragen die je stelt
▪ Bv.: moeder van adoptiekind maakt zich zorgen over hechting zoontje, jij luistert
hiernaar met achtergrondkennis uit kinderontwikkeling en hechtingstheorie
4
Inleiding
Conceptueel kader
Wat zijn psychologische basisvaardigheden voor gesprek en begeleiding?
• Géén therapeutisch vak: specifieke vaardigheden voor therapie komen in latere vakken aan bod
• Psychologische basisvaardigheden voor gesprek en begeleiding = vaardigheden die ook buiten de
praktijk van de psycholoog toegepast worden
Het gaat dus echt over de basalere basisvaardigheden nodig bij gesprek en begeleiding die ook in het
dagelijks leven toegepast kunnen worden
Welke vaardigheden?
• Persoonlijke houdingen en attitudes
• Relationele vaardigheden
• Gespreksvaardigheden: luisteren, observeren, parafraseren, reflecteren, interpreteren,
confronteren
Basisvaardigheden voor begeleiding: begeleiding = traject van verschillende gesprekken en/of andere
hulpverleningsactiviteiten
• Basisvaardigheden voor 1 gesprek gelden ook voor volledige begeleiding
• Ook bijzondere momenten in een begeleiding die niet in elke sessie voorkomen (bv.: verkennen van
hulpvraag extra gespreksvaardigheden nodig)
• Basishouding en basisvaardigheden
• Hulpverlener: belangrijk deel, staat niet
buiten situatie (heeft ook eigen persoon,
achtergrond, houding tov de therapie, …)
• Hulpvrager: speelt ook een rol (bv.: niet
iedereen kan evengoed met elke cliënt
werken)
• Al deze elementen hebben effect op hoe
je relaties opbouwt en onderhoudt, hoe je
probleem van cliënt verkent en exploreert
en hoe al deze dingen belangrijk zijn in de behandeling en begeleiding
Hoofdstuk 1: basishouding luisteren
Inleiding
Cruciale beginbasis = luisteren en kijken
1
,Nota bij afbeelding
• Alles start vanuit wat er in de ander speelt omtrent bepaald thema (het gaat niet over wat iemand
meemaakt, maar over hoe die dat beleeft) –
o Betrokken en welwillend neutraal luisteren/kijken → onverdeelde aandacht, interesse en
nieuwsgierigheid
o Gebeurt steeds in functie van thema’s en doelen die voor cliënt belangrijk zijn
o Deze vaardigheden worden verfijnd in de opleiding ifv de rollen van de hulpverlener
Luisteren lijkt gemakkelijk, maar dat is het niet → ‘every head is a world’
• Ieder hoofd is uniek, dus elk hulpverleningsaanbod = binnentreden van iemands wereld
• Vergt een zorgzaam en neutraal (niet-oordelend) luisteren
In dit hoofdstuk: aandachtig luisteren
• Voorwaarde opdat ander verhaal kan doen, op verhaal kan komen, …
• Volgende hoofdstuk: observeren
o Luisteren + observeren = cruciale basisvaardigheden bij aandacht schenken als
basishouding, de basis voor het latere psychotherapeutische luisteren
Basisinstrumentarium van de hulpverlener
• Elk aanbod (programma, interventie) is slechts werkzaam wanneer ze in een goede werkrelatie
wordt aangeboden → belang (naast kennis) van goede werkrelatie
o Goede werkrelatie verklaart ook groot deel van therapie-effect
• Kennis zit niet in een doosje, maar wordt aangeboden door een professionele hulpverlener binnen
een goede werkrelatie
o Veronderstelt goede receptieve basishouding als bedding voor een actieve en bij de persoon
en diens vraag passende hulpverlening
▪ Bv.: het is noodzakelijk dat de cliënt zich safe voelt vooraleer deze heftige,
emotionele zaken bespreekt
Startpunt van elke hulpverlening: open, aandachtig en met milde nieuwsgierigheid luisteren
• Open: in jezelf echt opnemen wat de ander vertelt
• Aandachtig: gedetailleerd aandacht schenken aan verhaal vd ander
o Bv.: ouders halen enkel negatieve dingen kind aan, maar jij ziet kind plots in kamer iets
positiefs doen → kleine positieve subtielere elementen zijn minstens even belangrijk!
2
, • Mild nieuwsgierig: afvragen wat de ander bedoelt, waarom die de dingen ziet/ervaart zoals die ze
verwoordt (rekening houdend met geschiedenis van persoon)
Het belang van gehoord en gezien worden: bevorderen van persoonlijke groei
GEHOORD/GEZIEN WORDEN BEVORDERT PERSOONLIJKE GROEI
Essentieel voor het identiteitsgevoel
• Mens verlangt ernaar gehoord en gezien te worden
• Indien je gehoord/gezien wordt, beteken je iets – je doet ertoe
o Bv.: indien je in groepsgebeuren gevoel krijgt dat je stem niet gehoord wordt dan voel je je
waardeloos
• Still face experiment: wanneer nood aan gezien/gehoord worden genegeerd wordt
o Moeder moet 2 minuten kind gewoon aankijken zonder interactie
o Kind schreeuwt, weent, doet alles om aandacht te trekken, wordt hopeloos
<-> wel gehoord worden (video peuter en papa): kind brabbelt, papa maakt er ‘gesprek’ van
en spiegelt kind– het gaat dus niet per se over de inhoud van het gehoord worden (want
baby kan nog niet praten), maar vooral ook over het relationele
Stilstaan bij en ontdekken wat je zelf denkt/voelt
Helpt bij verwerken van ervaring
• Nood om moeilijk verhaal te vertellen nadat je iets hebt meegemaakt (vaak aan mensen waarvan je
vindt dat ze kunnen luisteren)
• Herhaaldelijk vertellen werkt al helpend op zich, vooral als je je gehoord voelt
GEZIEN WILLEN WORDEN GAAT ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGISCH VOORAF AAN GEHOORD WILLEN
WORDEN
In menselijke ontwikkeling is non-verbale communicatie eerste vorm van communicatie
• Baby’s communiceren met lichaam gevoelstoestanden, zorgfiguren rondom hen geven woorden
aan die affecten/noden → doorheen ontwikkeling ook steeds meer verbale boodschappen (via
woorden aangeven wat hij nodig heeft of hoe hij zich voelt)
o Bv.: “Oh manneke, heb je honger?”
• Nonverbale communicatie verdwijnt niet, maar verhouding verandert
o Kinderen: gedrag als primair communicatiekanaal
▪ Verhaal van kind begrijpen vergt scherp en inlevend observatievermogen (zie later)
▪ Ongehoord gedrag: 2 definities
− Gedrag dat ‘niet hoort’ of past (perspectief volwassene)
− Gedrag waarvan betekenis niet gehoord wordt, en wat dus niet begrepen
wordt (kindperspectief)
▪ Voor kinderen dus grotere klemtoon op gezien willen worden
o Volwassenen: verbaal is primair medium
▪ Toch ook heel belangrijk om gezien te worden (bv.: hoe voelt het als iemand langs je
doorloopt op trap en niets zegt, ook al ken je die)
Cf. al dan niet gehoord/gezien worden raakt aan identiteitsgevoel
HET SAMENGAAN VAN NON-VERBALE EN VERBALE COMMUNICATIE
3
, Volwassenen kunnen in principe zeggen wat ze nodig hebben of voelen, maar betekent niet dat er
uitsluitend verbale communicatie is
• Verbale en nonverbale communicatie kunnen in synchronie zijn of net tegenstrijdig
o Bv.: iemand vertelt dat die verdrietig is en krijgt vervolgens tranen in zijn/haar ogen <->
iemand die geleerd heeft dat verdriet er niet mag zijn zal tijdens verdrietig verhaal toch
proberen krampachtig te blijven lachen
→ Geeft belangrijke indicatie dat iemand ergens tegenstrijdige gevoelens rond ervaart/met de
gevoelens in de knoei zit
Luisteren en observeren als basisvaardigheden
Kan ieder kind luisteren, of is het een leerproces?
• Elk kind leert luisteren
o Oprecht en geïnteresseerd in zich opnemen wat ander zegt enerzijds
o Andere vorm: gehoorzamend doen wat de ander vraagt
• Oprecht luisteren verfijn je doorheen latere relaties: aanvankelijk familieleden, leerkrachten, … ---
later in peerrelaties (siblings, vriendschappen, …)
• Hulpverlener: oefenen en verfijnen van deze VH, leren hanteren binnen specifieke context en
relatie, met als achtergrond theoretische bagage
o Hoe begrijp ik wat de andere bedoelt? Zijn er dingen die mijn luisteren kunnen verhinderen?
o Alle kennis over ontwikkeling, pathologie… moet je als achtergrond meenemen, resoneert in
hoe je luistert
Waarin verschilt luisteren/observeren van hulpverlener van dat van goede vriend(in)? = continuüm (Wat is
het verschil tussen luisteren als hulpverlener vs luisteren als vriend?)
• Verfijnde en geoefende vaardigheden:
o In zekere mate is er continuüm tussen luisteren als goede vriend vs luisteren als
hulpverlener
o Zelfde vaardigheden, bij de een sterker ontwikkeld dan bij de ander (bv.: denk aan 2 mensen
in je eigen leven en bij welke je bij voorkeur je verhaal doet)
o Als hulpverlener: vaardigheden ontrafelen in deelvaardigheden, en deze verfijnen, oefenen
en bijsturen
▪ VH zo leren inzetten dat je hulpvrager kan helpen om in contact te komen met eigen
verhaal
▪ Evenwicht tussen luisteren enerzijds als basis van mens-zijn, anderzijds de
technische verfijning ervan
• Het vindt plaats in een specifieke relatie en context
o Specifieke relatie: ander evenwicht tussen afstand en nabijheid dan in vriendschapsrelatie
(relatie bepaalt sterk mee hoe het hulpverleningsgesprek vorm zal krijgen)
o Specifieke context: afspraak binnen specifieke context (bv.: school, zikeenhuis) met
specifieke bedoeling
• Theoretische bagage
o Je luistert niet ‘blanco’, maar hebt specifieke theoretische bagage uit opleiding en praktijk
o Kennis hierover geeft mee richting aan het luisteren en de vragen die je stelt
▪ Bv.: moeder van adoptiekind maakt zich zorgen over hechting zoontje, jij luistert
hiernaar met achtergrondkennis uit kinderontwikkeling en hechtingstheorie
4
