Samenvatting stad en ruimte

Algemene informatie
Opzet
 Bestuderen hoe samenleven tussen mensen ruimtelijk georganiseerd is,
met een bijzondere focus op steden
 Verschillende geografische schalen: van pleinen en straten over wijken en
steden tot nationale staten en de wereldeconomie
 Aan de hand van sociaal-ruimtelijke theorieën en concrete cases


Praktisch
 Leerstof: slides, hoorcolleges (lesnota’s zijn belangrijk!) en verplicht te
lezen boek
o Twee opdrachten over boek tijdens semester (aankondiging via
BlackBoard): individueel te maken, collectieve bespreking
 Achtergrondnota’s per college om studeren te ondersteunen
 Geen lesopnames: fysieke aanwezigheid aangewezen


Verplichte literatuur
 ‘The Wealth of Cities and the Poverty of Nations’ van Christof Parnreiter
(Agenda Publ, 2024)




Examen
 Mondeling examen met schriftelijke voorbereiding:
o Peilen naar kennis van en inzicht in de leerstof
o Studenten moeten relaties kunnen leggen tussen verschillende
delen van de leerstof en kennis kunnen toepassen op concrete
voorbeelden
 Één vraag over het boek van Parnreiter
 Examen op 90% van totaalscore + 10% op individuele opdrachten tijdens
semester
 Opgelet: deze cursus wordt volgend jaar hervormd tot ‘Steden, staten en
Sociale Verandering’ (6 stp)

Les 1: de ruimtelijkheid van het sociale leven
1

,1. INLEIDING
Vraag aan ons
 Wat is ruimte? (definitie)
o We denken meteen aan de publieke ruimte waar individuen
samenkomen die onderdeel zijn van een groter geheel
o Ruimte wordt door ieder individu anders gedefinieerd, de betekenis
ligt niet noodzakelijk vast
o Aspecten van ruimte: betekenis, omgeving, locatie
 Welke sociologische theorieën of concepten verwijzen naar ruimte?
(theorie)
o Doing gender: dit betekent dat gender iets is wat we voortdurend
doen in ons dagelijks gedrag
 In de publieke ruimte zijn er voorwerpen die dit mogelijk
maken
 Bv. urinoirs voor mannen en verschoningsplekken voorzien in
de vrouwentoiletten


2. WAT IS RUIMTE?

 Ruimte en tijd zijn de meest abstracte dimensies die er bestaan

 Ruimte in de meest algemene betekenis van het woord is datgene wat
gelijktijdige co-existentie mogelijk maakt
o Dit betekent dat ruimte het mogelijk maakt dat er meerdere dingen
gebeuren/zijn
o Wezens, activiteiten, dynamieken, gebeurtenissen, betekenissen
vinden allemaal tegelijkertijd plaats

 Ruimte in de fysieke zin van het woord (traditionele visie): euclidische
ruimte is een drie-dimensionele geometrische ruimte waarvan
verondersteld wordt dat die de fysieke ruimte voorstelt
o Voor te stellen op 3 assen: hoogte, diepte en breedte
o Vanuit dit perspectief is de ruimte leeg en hebben we
substantie die ruimte inneemt
o De assumptie is dat objecten (mensen zijn ook objecten) en
gebeurtenissen allemaal een positie en richting hebben in
de drie-dimensionele geometrische ruimte en kunnen bewegen
o Geometrie is een tak van de wiskunde die de kenmerken van de
ruimte bestudeert (afstand, vorm, grootte en relatieve verhouding
tussen objecten)

 Sociologen zien het anders
o Voorbeeld: beschrijf aula geometrisch en sociologisch
 Geometrisch: kenmerken van de ruimte beschrijven
 Sociologisch: starten van sociale verhouding
 Bv. student en docent vanuit die sociale verhouding
wordt ruimte gemaakt en gevormd


2

, Sociologen willen substantie en ruimte niet scheiden, zonder de substantie
heeft de ruimte geen belichaming en dus ook geen effect
o Ruimte ontstaat pas als objecten (substantie = alles wat een zeker
gewicht heeft) zich t.o.v. elkaar positioneren en verhouden
o Voorbeeld
 De belangrijkste sociale relatie in dit lokaal is die van student-
docent
 Die relatie is ruimtelijk, want de docent staat vooraan
en de studenten zitten met hun gezicht naar de docent
 We verwachten dat de docent zal praten naar ons toe
 De ruimte ontstaat pas als er studenten en een docent
aanwezig zijn
 Dan wordt het pas echt een aula, we belichamen de
ruimte
o Sociologen spreken niet over een lege ruimte

 Ruimte is een product van sociale relaties en interactie, de sociale relaties
gaan altijd vooraf aan de ruimte
o Ruimtes kunnen verschillende betekenissen hebben
 Als studenten in de aula een drink willen geven en studenten
komen de ruimte binnen wanneer er chips en drank vooraan
staan, zullen ze niet zomaar op de stoelen gaan zitten, maar
ze verzamelen zich rond de tafel vooraan
 Als de substantie verandert, verandert de betekenis van de
ruimte
o Voorbeeld: de wereld als dorp
 De wereld is kleiner geworden, dit is puur fysisch niet logisch,
want de wereld is niet kleiner geworden
 De bedoeling van de uitspraak is dat we door technologische
veranderingen en onze levenswijze meer op de hoogte zijn en
beïnvloed worden door wat er ergens in de wereld gebeurt
 Wij zijn binnen de minuut op de hoogte van een uitspraak van
Trump, ook al is de afstand tussen BE en VS nog altijd even
groot
 Sociaal gesproken is de wereld veranderd

 Ruimte is een dynamische gelijktijdigheid van heterogene trajecten
o Voorbeeld
 Wij zitten in de aula, terwijl op de hoek van de straat mensen
koffie drinken en iemand anders met zijn hond wandelt
 Al deze activiteiten gebeuren tegelijk, zonder elkaar te storen,
omdat ze zich in verschillende delen van de ruimte afspelen
o Met dynamisch bedoelen we dat ruimte niet vast of onveranderlijk is
 In de sociologie werd lange tijd gedacht dat ruimte mensen
beperkt: je woont op één plek en dat bepaalt wie je bent en
wat je kunt doen
 Verandering zou dan vooral gebeuren door de tijd, bv. doordat
samenlevingen moderniseren
 Maar dit idee klopt niet helemaal, ook ruimte zelf kan
veranderen

3

,  Wanneer andere mensen in een buurt komen wonen, wanneer
nieuwe winkels openen of wanneer mensen elkaar op nieuwe
manieren ontmoeten, verandert de plek zelf
o De heterogene trajecten (de verschillende mensen en hun levens)
kunnen interageren en zo veranderingen voortbrengen
 Een multiculturele wijk laat dit goed zien: doordat mensen
met verschillende achtergronden samen op één plek wonen,
ontstaan er nieuwe vormen van samenleven, gebruiken en
relaties


3. SOCIOLOGIE EN RUIMTE

 Sociologie ‘a-ruimtelijke’ discipline:
o Sociologen besteden weinig aandacht aan ruimte
 Urry (1985) zegt: de geschiedenis van sociologie is de
geschiedenis van de afwezigheid van ruimte
o Sociologen bestuderen vooral veranderingen door de tijd (van
feodale samenleving, naar moderniteit, naar post-moderniteit)
 Bv. theorieën over ontwikkeling zien landen vaak als
“vooruitlopend” of “achterlopend” in een historische lijn
(Massey, 2005)
 Dit negeert dat veel dingen gelijktijdig bestaan op
verschillende plekken
o In veel sociologische theorieën wordt te weinig gekeken naar de
ruimtelijke relaties tussen landen, zoals kolonialisme, ongelijke
handel en machtsverhoudingen in de wereldeconomie
 Landen zijn niet verschillend ontwikkeld omdat ze
“achterlopen”, maar omdat ze in een ongelijke relatie met
elkaar staan: sommige landen leveren grondstoffen, andere
maken afgewerkte producten en worden daar rijker van
 Bv. als je het ruimtelijk bekijkt, hebben Congo en België een
onrechtvaardige geopolitieke verhouding en moet Congo ons
niet inhalen

 Bovendien: (impliciet) methodologisch nationalisme in sociologie
o Grenzen van ‘samenleving’ vallen samen met natiestaat
 Daardoor wordt migratie bijvoorbeeld gezien als een
uitzondering, want daar gaat het om beweging in de ruimte
o Sociologie als kennisleveranciers van nationale welvaartstaten
(uitzondering: stadsociologie)
o Ruimte als studie-object van aparte discipline, namelijk geografie

 Klassieke sociologen (Marx, Weber, Durkheim) besteden weinig aandacht
aan de ruimte
o Uitzondering: Simmel (bv. metropolitane persoonlijkheid) en
stadsociologen (ruimtelijke groeipatronen van stad)
 Metropolitane persoonlijkheid: volgens hem ontwikkelen
mensen in grote steden een andere manier van denken en
leven dan op het platteland


4