FILOSOFIE
PLATO ANTIEKE TIJD 500 V CHR – 200 NA CHR
Het verhaal van Plato en de zoektocht naar de echte werkelijkheid
We zitten in de antieke tijd, ongeveer 500 voor Christus tot 200 na Christus. In die periode
denken filosofen na over één enorme vraag:
“Hoe zit de werkelijkheid eigenlijk in elkaar?”
Voor de Grieken was de werkelijkheid niet iets dat ooit begonnen was. Ze dachten dat de wereld
er altijd geweest is en ook altijd zal blijven bestaan.
Binnen die zoektocht ontstaan twee heel belangrijke filosofen:
• Plato
• Aristoteles
Maar vóór Plato was er nog iemand die enorm belangrijk was:
Socrates, de leermeester van Plato.
En eigenlijk vertrekt bijna heel Plato’s filosofie vanuit discussies met andere denkers.
De grote crisis: verandering of eeuwigheid?
Een oudere filosoof, Parmenides, zei iets heel radicaal:
“Het zijn is, het niet-zijn is niet.”
=Wat echt bestaat, moet altijd bestaan. Want de echte werkelijkheid kan niet veranderen.
Verandering betekent namelijk dat iets eerst “niet” was en daarna “wel”, en dat kan niet.
Volgens hem was verandering dus eigenlijk onmogelijk.
En ergens vond Plato dat logisch, maar ook weer niet.
Bijvoorbeeld: je ziet honderd verschillende schapen: groot, klein, wit, zwart. En toch weet je
meteen: “Dat zijn allemaal schapen.”
Waarom herkennen wij iets dat hetzelfde blijft terwijl alles verandert?
Dat is het probleem waar Plato zijn hele filosofie rond bouwt.
1
,De sofisten maken het nog moeilijker
Alsof dat nog niet genoeg was, waren er in die tijd ook de sofisten. Dat waren rondtrekkende
leraren die zich specialiseerden in retoriek: de kunst van het overtuigen.
Maar de sofisten geloofden vaak in moreel relativisme.
Dus dat de waarheid afhangt van de persoon zelf en iedereen zijn eigen waarheid heeft. Dus
volgens hen bestond er geen absolute waarheid.
Socrates vond dat gevaarlijk.Hij ging constant discussiëren met sofisten en stelde hen
moeilijke vragen. Plato neemt dat over van Socrates.
Hij wil bewijzen dat er wel degelijk een echte waarheid bestaat voor iedereen.
Plato’s grote oplossing: twee werelden
Plato probeert nu het probleem op te lossen:
• hoe kan er verandering bestaan,
• maar tegelijk ook eeuwige waarheid?
Hij zegt: “De werkelijkheid bestaat uit twee niveaus.”
Eerste wereld: de zintuiglijke werkelijkheid
De eerste wereld is de wereld waarin wij leven, wat we waarnemen.
Maar Plato vertrouwt die wereld niet volledig, omdat alles daarin verandert:
Dus die wereld is:
• tijdelijk, onvolmaakt en onzeker
En daardoor kan ze volgens Plato nooit echte waarheid geven. De kennis die we hieruit halen
noemt hij: Doxa = mening - gewone kennis – zintuigelijke kennis
= Doxa veranderts dus voortdurend.
Tweede wereld: de ideeënwereld
Daarom zegt Plato: “Er moet nog een diepere werkelijkheid bestaan.”
è Dat is de ideeënwereld.
Hier wordt het belangrijk: een “idee” betekent bij Plato NIET gewoon een gedachte in je
hoofd.
2
,Een idee is:
• een perfecte vorm
• een eeuwige essentie
• iets dat echt bestaat
Bijvoorbeeld: het idee “schaap”; Wanneer jij verschillende schapen ziet, herken je in al die
dieren hetzelfde idee: “schaap-zijn”.
Dat idee kunnen we niet zien met onze ogen. We kunnen het alleen begrijpen met ons
denken.
Daarom noemt Plato die wereld: transcendent = overstijgend aan de zintuigen.
Participatie en mimesis: Hoe zijn die twee werelden verbonden?
Hij zegt: de dingen in onze wereld nemen deel aan ideeën en bootsen ideeën na
Dat noemt hij: participatie - mimesis (nabootsing)
Een echt schaap is dus geen perfecte werkelijkheid, maar een afschaduwing van het
perfecte idee “schaap”.
Het idee is perfect. Het echte dier is onvolmaakt.
Zo verklaart Plato waarom wij overal hetzelfde herkennen.
De ideeën staan in een hiërarchie
Volgens Plato zijn ideeën ook geordend.
Bijvoorbeeld: schaap – paard – hond = vallen allemaal onder: dier
En boven die ideeën staat nog iets belangrijkers: Het Idee van het Goede = hoogste idee
Niet zomaar “goed gedrag”, maar het absolute principe van:
• waarheid – orde - volmaaktheid
Soms vergelijken mensen dit met God,, maar niet met de christelijke God. Het is eerder:
• de ultieme bron van werkelijkheid
Volgens Plato kan niets bestaan zonder dit Goede.
3
, Plato vertelt een verhaal: de allegorie van de grot
Nu probeert Plato zijn theorie duidelijk te maken via een verhaal. Niet zomaar een verhaal,
maar een allegorie: een metafoor met een diepere betekenis.
De Grot
Plato zegt: Stel je een donkere grot voor, waar mensen al hun ganse leven in zitten vastgetekend.
Ze kunnen enkel naar een muur kijken. Achter hen brandt vuur. Tussen het vuur en de mensen
lopen figuren voorbij. Daardoor verschijnen schaduwen op de muur. De gevangenen zien alleen
die schaduwen. En omdat ze nooit iets anders zagen, denken ze: “Dit is de echte werkelijkheid.”
Maar op een dag bevrijdt één persoon zich (de filosoof). Hij draait zich om. Eerst doet het licht
pijn aan zijn ogen en ziet bijna niets.
Dat is belangrijk: Plato wil tonen dat nadenken moeilijk is.
Langzaam begint de gevangene te begrijpen dat de schaduwen niet echt waren, ze waren slechts
afspiegelingen Dan gaat hij naar buiten. Daar ziet hij eindelijk: de echte wereld, de zon, het
licht.
Plots begrijpt hij: “Wat ik eerst voor waarheid hield, was eigenlijk schijn.”
Wat betekent alles in die allegorie?
De grot = onze zintuiglijke wereld.
De schaduwen = de dingen die wij waarnemen.
De buitenwereld = de ideeënwereld.
De zon = het Idee van het Goede.
De gevangene = de filosoof.
De taak van de filosoof
Volgens Plato mag de filosoof niet gewoon buiten blijven, maar hij moet terugkeren naar de
grot. Omdat hij de anderen moet helpen waarheid zoeken, maar dat is moeilijk. Want wanneer
hij terugkeert in het donker, ziet hij opnieuw slecht.
Dat symboliseert hoe moeilijk het is om diepe waarheid uit te leggen aan mensen die vastzitten
in hun gewone manier van denken.
Toch is dat volgens Plato de taak van filosofie.
4
PLATO ANTIEKE TIJD 500 V CHR – 200 NA CHR
Het verhaal van Plato en de zoektocht naar de echte werkelijkheid
We zitten in de antieke tijd, ongeveer 500 voor Christus tot 200 na Christus. In die periode
denken filosofen na over één enorme vraag:
“Hoe zit de werkelijkheid eigenlijk in elkaar?”
Voor de Grieken was de werkelijkheid niet iets dat ooit begonnen was. Ze dachten dat de wereld
er altijd geweest is en ook altijd zal blijven bestaan.
Binnen die zoektocht ontstaan twee heel belangrijke filosofen:
• Plato
• Aristoteles
Maar vóór Plato was er nog iemand die enorm belangrijk was:
Socrates, de leermeester van Plato.
En eigenlijk vertrekt bijna heel Plato’s filosofie vanuit discussies met andere denkers.
De grote crisis: verandering of eeuwigheid?
Een oudere filosoof, Parmenides, zei iets heel radicaal:
“Het zijn is, het niet-zijn is niet.”
=Wat echt bestaat, moet altijd bestaan. Want de echte werkelijkheid kan niet veranderen.
Verandering betekent namelijk dat iets eerst “niet” was en daarna “wel”, en dat kan niet.
Volgens hem was verandering dus eigenlijk onmogelijk.
En ergens vond Plato dat logisch, maar ook weer niet.
Bijvoorbeeld: je ziet honderd verschillende schapen: groot, klein, wit, zwart. En toch weet je
meteen: “Dat zijn allemaal schapen.”
Waarom herkennen wij iets dat hetzelfde blijft terwijl alles verandert?
Dat is het probleem waar Plato zijn hele filosofie rond bouwt.
1
,De sofisten maken het nog moeilijker
Alsof dat nog niet genoeg was, waren er in die tijd ook de sofisten. Dat waren rondtrekkende
leraren die zich specialiseerden in retoriek: de kunst van het overtuigen.
Maar de sofisten geloofden vaak in moreel relativisme.
Dus dat de waarheid afhangt van de persoon zelf en iedereen zijn eigen waarheid heeft. Dus
volgens hen bestond er geen absolute waarheid.
Socrates vond dat gevaarlijk.Hij ging constant discussiëren met sofisten en stelde hen
moeilijke vragen. Plato neemt dat over van Socrates.
Hij wil bewijzen dat er wel degelijk een echte waarheid bestaat voor iedereen.
Plato’s grote oplossing: twee werelden
Plato probeert nu het probleem op te lossen:
• hoe kan er verandering bestaan,
• maar tegelijk ook eeuwige waarheid?
Hij zegt: “De werkelijkheid bestaat uit twee niveaus.”
Eerste wereld: de zintuiglijke werkelijkheid
De eerste wereld is de wereld waarin wij leven, wat we waarnemen.
Maar Plato vertrouwt die wereld niet volledig, omdat alles daarin verandert:
Dus die wereld is:
• tijdelijk, onvolmaakt en onzeker
En daardoor kan ze volgens Plato nooit echte waarheid geven. De kennis die we hieruit halen
noemt hij: Doxa = mening - gewone kennis – zintuigelijke kennis
= Doxa veranderts dus voortdurend.
Tweede wereld: de ideeënwereld
Daarom zegt Plato: “Er moet nog een diepere werkelijkheid bestaan.”
è Dat is de ideeënwereld.
Hier wordt het belangrijk: een “idee” betekent bij Plato NIET gewoon een gedachte in je
hoofd.
2
,Een idee is:
• een perfecte vorm
• een eeuwige essentie
• iets dat echt bestaat
Bijvoorbeeld: het idee “schaap”; Wanneer jij verschillende schapen ziet, herken je in al die
dieren hetzelfde idee: “schaap-zijn”.
Dat idee kunnen we niet zien met onze ogen. We kunnen het alleen begrijpen met ons
denken.
Daarom noemt Plato die wereld: transcendent = overstijgend aan de zintuigen.
Participatie en mimesis: Hoe zijn die twee werelden verbonden?
Hij zegt: de dingen in onze wereld nemen deel aan ideeën en bootsen ideeën na
Dat noemt hij: participatie - mimesis (nabootsing)
Een echt schaap is dus geen perfecte werkelijkheid, maar een afschaduwing van het
perfecte idee “schaap”.
Het idee is perfect. Het echte dier is onvolmaakt.
Zo verklaart Plato waarom wij overal hetzelfde herkennen.
De ideeën staan in een hiërarchie
Volgens Plato zijn ideeën ook geordend.
Bijvoorbeeld: schaap – paard – hond = vallen allemaal onder: dier
En boven die ideeën staat nog iets belangrijkers: Het Idee van het Goede = hoogste idee
Niet zomaar “goed gedrag”, maar het absolute principe van:
• waarheid – orde - volmaaktheid
Soms vergelijken mensen dit met God,, maar niet met de christelijke God. Het is eerder:
• de ultieme bron van werkelijkheid
Volgens Plato kan niets bestaan zonder dit Goede.
3
, Plato vertelt een verhaal: de allegorie van de grot
Nu probeert Plato zijn theorie duidelijk te maken via een verhaal. Niet zomaar een verhaal,
maar een allegorie: een metafoor met een diepere betekenis.
De Grot
Plato zegt: Stel je een donkere grot voor, waar mensen al hun ganse leven in zitten vastgetekend.
Ze kunnen enkel naar een muur kijken. Achter hen brandt vuur. Tussen het vuur en de mensen
lopen figuren voorbij. Daardoor verschijnen schaduwen op de muur. De gevangenen zien alleen
die schaduwen. En omdat ze nooit iets anders zagen, denken ze: “Dit is de echte werkelijkheid.”
Maar op een dag bevrijdt één persoon zich (de filosoof). Hij draait zich om. Eerst doet het licht
pijn aan zijn ogen en ziet bijna niets.
Dat is belangrijk: Plato wil tonen dat nadenken moeilijk is.
Langzaam begint de gevangene te begrijpen dat de schaduwen niet echt waren, ze waren slechts
afspiegelingen Dan gaat hij naar buiten. Daar ziet hij eindelijk: de echte wereld, de zon, het
licht.
Plots begrijpt hij: “Wat ik eerst voor waarheid hield, was eigenlijk schijn.”
Wat betekent alles in die allegorie?
De grot = onze zintuiglijke wereld.
De schaduwen = de dingen die wij waarnemen.
De buitenwereld = de ideeënwereld.
De zon = het Idee van het Goede.
De gevangene = de filosoof.
De taak van de filosoof
Volgens Plato mag de filosoof niet gewoon buiten blijven, maar hij moet terugkeren naar de
grot. Omdat hij de anderen moet helpen waarheid zoeken, maar dat is moeilijk. Want wanneer
hij terugkeert in het donker, ziet hij opnieuw slecht.
Dat symboliseert hoe moeilijk het is om diepe waarheid uit te leggen aan mensen die vastzitten
in hun gewone manier van denken.
Toch is dat volgens Plato de taak van filosofie.
4
