Hoofdstuk 1: wat is psychologie?
1. Een definitie van psychologie
Psychologie is een wetenschap waarbij het gedrag bestudeerd wordt en
waarbij de gedragsevidentie gebruikt wordt om de interne processen te
begrijpen die aan dat gedrag ten grondslag liggen.
Uitleg adhv de hond van Pavlov
o Gedrag: Eten werd gesignaleerd met belletje
o Gedragsevidentie: Hond begon te kwijlen
o Interne proces: leerproces, associatie
- Psychologie als wetenschap vertoont grote parallellen met andere
wetenschappen zoals fysica en chemie
- Systematische observatie van gedrag leidt tot empirische
gedragsevidentie
Gedragsevidentie vormt de basis om inzicht te krijgen in
processen die niet rechtstreeks te observeren vallen (interne
processen)
- Relativiteit van observeerbaarheid: gedrag dat nu observeerbaar is,
was dat mogelijks vroeger niet + gedrag dat nu niet bestudeerbaar
is, is dat in de toekomst mogelijk wel (betere technieken, methoden
of gerichter zoeken)
2. Ontwikkelingen die de psychologie mogelijk gemaakt
hebben
2.1 Rede, intuïtie en geloof
Griekse filosofie: Plato en Aristoteles
- Vragen over universum en plaats van de mens
- Oorsprong van antwoorden: de mens!
- Plato:
o Onzichtbare ideale wereld met onveranderlijke ideale vormen
o Wij zien slechts een onvolmaakte afspiegeling in de zichtbare
wereld
o Ziel: onderdeel van- en kennis over ideale wereld (keert na
onze dood terug naar de kosmo)
o Enige manier om tot die kennis te komen is via de rede
o Observatie van minder belang enkel toegang tot het
zichtbare
+ nemen zaken waar die niet bestaan: dromen en visioenen
o Wiskunde: hoogste vorm van wijsheid (onveranderlijke getallen
+ geen nood aan observeerbare wereld voor berekeningen) =
‘abstract’
1
, - Aristoteles:
o Observaties zijn wel deels belangrijk, maar geven nog steeds
geen toegang tot ware kennis
o Beperkt stel regels ‘axiomas’ nodig voor kennis (herkenning
door de ziel)
o Kennis door ‘demonstraties’ (ziel herkent axioma’s als
zelfevident)
bv. aarde en water gingen naar de kern, lucht en vuur
naar maan
bv. voorwerpen bewegen niet spontaan horizontaal en
hebben hiervoor drijvende kracht nodig
o Rest van de kennis afleiden met de rede
Bv. De mens is sterfelijk + Aristoteles is een mens
Aristoteles is sterfelijk
o Wiskunde: ideale wetenschap, klein aantal axioma’s leidt tot
alle kennis (over de ruimte)
bv. Pytagoras: A²+B²=C², Einstein: E=mc²
Rooms-Katholieke kerk (RKK)
- Belangrijkste hoeder van de kennis na de val van het Romeinse Rijk
- Fusion van Plato en Aristoteles met kerkelijke leer
bv. Plato’s ideale wereld= hemel, Aristoteles’ demonstraties=
goddelijke ingevingen
- MAAR ook veel kennis ging verloren in het westen
- Renaissance: de queeste naar Griekse handschriften en Islamitische
commentaren erop (ook herontdekking van Griekse mythologie/
methodologie)
Idee van kennis uit nadenken, intuïtie en goddelijke ingeving terug
te vinden bij veel beschavingen die onafhankelijk van elkaar
ontwikkeld zijn
2.2 Wetenschappelijke revolutie
Door verminderde macht KK, boekdrukkunst, nieuwe geletterde
klassen…
- Copernicaanse revolutie: de aarde is NIET het centrum
o Juliaanse kalender was “een beetje” te kort… 365 dagen…
o In de 15e eeuw: een opgebouwd “tekort” van 10 dagen.
o Gregoriaanse kalender: van 4 oktober naar 15 oktober 1582 +
invoeren van schrikkeldagen
o Discussie rond axioma: staat de aarde nog stil….? Of draait de
aarde rond de zon…? Het lag gevoelig
2
, o Copernicus: hypothetisch! Onderbouwd door Galileo Galilei (en
later Newton ontstaan fysica) met telescopische
bevindingen
- Observatie en experimenten
o Observatie rendeerde meer dan het bestuderen van oude
meesters
o Experimenteren, actief ingrijpen en gevolgen bestuderen
theorieën
ontstaan chemie en biologie
o Leidt tot industriële revolutie, grotere welvaart en zelfs het
algemeen verplichte onderwijs
2.3 Groeiende macht vd wetenschap en het ontstaan van 2
culturen
- Wetenschap en macht
o KK blokt gebieden buiten eigen invloedzone af mist
belangrijke wetenschappelijke ontwikkelingen, kennis…
o De macht van niet-katholieke gebieden werd groter, omdat
nieuwe ontdekkingen belangrijke voordelen boden (handel en
oorlogsvoering)
o Prestige en belang van de “nieuwe” wetenschappen groeiden,
ook aan de universiteiten
o Versterkt door de opgang van de Verenigde Staten
investeren in ontluikende natuurwetenschappen
- Twee culturen
o Klassieke, humanistische cultuur (alfawetenschappen): bv.
literatuur
o Nieuwe natuurwetenschappelijke cultuur
(bètawetenschappen): bv. chemie, wetenschappen, biologie…
o Vòòr de psychologie weinig contacten tussen beide
wetenschappen + stonden zelfs haaks op elkaar
(tegengestelde idealen)
2.4 De toepassing vd wetenschappelijke methode op het
menselijk functioneren
- De persoonlijke fout:
o Assistent was altijd halve seconde trager waardeloze
assistent wordt ontslagen
o Maar andere assistenten hadden dit ook
Verschil in verwerkingssnelheid
3
, - De snelheid van informatietransmissie in de zenuwen
o Helmholtz en de kikkerpoot: elektriciteit door kikkerpoot jagen
ontdekken hoe snel zenuw impulsen kan begeleiden
o Snelheid niet oneindig groot en informatie dus niet altijd
beschikbaar: snelheid is ‘slechts’ 30m per seconde (100 km/u)
-Experiment van Donders: verwerkingstijd
o Grondlegger mentale chronometrie (niet psychologie!):
identificatie van psychologische processen in
informatieverwerking (verwerkingstijden) op basis van
reactietijden
o Sprak lettergrepen (ka-ke-ki-ko-ku) uit met 3 condities
1ste conditie: altijd zelfde lettergreep mensen moesten
zo snel mogelijk herhalen (eenzelfde reactie op
eenzelfde stimulus)
2de conditie: alle lettergrepen door elkaar zowel
stimulus discrimineren als antwoordkeuze
3de conditie: mensen moeten enkel reageren bij bepaalde
lettergreep enkel discriminatie van stimulus
Verschillende reactietijd (1<3<2)
Trager naargelang meer processen waren (2de conditie traagst)
Bepaalt op die manier de tijd van discriminatie (46 ms) en
letterkeuze (42 ms)
2.5 Evolutietheorie
- Darwin: On the Origin of Species… (1859)
- Studie over vinken op Galapagoseilanden (Grant)
o Door grote droogte werden vinken gedecimeerd, vooral
grotere vogels overleefden (konden harde zaden openen)
meer kans om te reproduceren
o Kans is groter dat kinderen ook groot zijn vinken werden
groter
o Later bij natte periode omgekeerd proces
= natuurlijke selectie/ survival of the fittest
- Grote invloed op toenmalig mensenbeeld (idee van afstamming met
verandering)
Mens geëvolueerd uit dieren + menselijk gedrag te bestuderen
- Einde van de notie ‘ziel’ wanhoop katholieken
3. Ontstaan van de psychologie
3.1 Ontwikkelingen binnen de filosofie
- Descartes
o Wiskundige én filosoof
4
1. Een definitie van psychologie
Psychologie is een wetenschap waarbij het gedrag bestudeerd wordt en
waarbij de gedragsevidentie gebruikt wordt om de interne processen te
begrijpen die aan dat gedrag ten grondslag liggen.
Uitleg adhv de hond van Pavlov
o Gedrag: Eten werd gesignaleerd met belletje
o Gedragsevidentie: Hond begon te kwijlen
o Interne proces: leerproces, associatie
- Psychologie als wetenschap vertoont grote parallellen met andere
wetenschappen zoals fysica en chemie
- Systematische observatie van gedrag leidt tot empirische
gedragsevidentie
Gedragsevidentie vormt de basis om inzicht te krijgen in
processen die niet rechtstreeks te observeren vallen (interne
processen)
- Relativiteit van observeerbaarheid: gedrag dat nu observeerbaar is,
was dat mogelijks vroeger niet + gedrag dat nu niet bestudeerbaar
is, is dat in de toekomst mogelijk wel (betere technieken, methoden
of gerichter zoeken)
2. Ontwikkelingen die de psychologie mogelijk gemaakt
hebben
2.1 Rede, intuïtie en geloof
Griekse filosofie: Plato en Aristoteles
- Vragen over universum en plaats van de mens
- Oorsprong van antwoorden: de mens!
- Plato:
o Onzichtbare ideale wereld met onveranderlijke ideale vormen
o Wij zien slechts een onvolmaakte afspiegeling in de zichtbare
wereld
o Ziel: onderdeel van- en kennis over ideale wereld (keert na
onze dood terug naar de kosmo)
o Enige manier om tot die kennis te komen is via de rede
o Observatie van minder belang enkel toegang tot het
zichtbare
+ nemen zaken waar die niet bestaan: dromen en visioenen
o Wiskunde: hoogste vorm van wijsheid (onveranderlijke getallen
+ geen nood aan observeerbare wereld voor berekeningen) =
‘abstract’
1
, - Aristoteles:
o Observaties zijn wel deels belangrijk, maar geven nog steeds
geen toegang tot ware kennis
o Beperkt stel regels ‘axiomas’ nodig voor kennis (herkenning
door de ziel)
o Kennis door ‘demonstraties’ (ziel herkent axioma’s als
zelfevident)
bv. aarde en water gingen naar de kern, lucht en vuur
naar maan
bv. voorwerpen bewegen niet spontaan horizontaal en
hebben hiervoor drijvende kracht nodig
o Rest van de kennis afleiden met de rede
Bv. De mens is sterfelijk + Aristoteles is een mens
Aristoteles is sterfelijk
o Wiskunde: ideale wetenschap, klein aantal axioma’s leidt tot
alle kennis (over de ruimte)
bv. Pytagoras: A²+B²=C², Einstein: E=mc²
Rooms-Katholieke kerk (RKK)
- Belangrijkste hoeder van de kennis na de val van het Romeinse Rijk
- Fusion van Plato en Aristoteles met kerkelijke leer
bv. Plato’s ideale wereld= hemel, Aristoteles’ demonstraties=
goddelijke ingevingen
- MAAR ook veel kennis ging verloren in het westen
- Renaissance: de queeste naar Griekse handschriften en Islamitische
commentaren erop (ook herontdekking van Griekse mythologie/
methodologie)
Idee van kennis uit nadenken, intuïtie en goddelijke ingeving terug
te vinden bij veel beschavingen die onafhankelijk van elkaar
ontwikkeld zijn
2.2 Wetenschappelijke revolutie
Door verminderde macht KK, boekdrukkunst, nieuwe geletterde
klassen…
- Copernicaanse revolutie: de aarde is NIET het centrum
o Juliaanse kalender was “een beetje” te kort… 365 dagen…
o In de 15e eeuw: een opgebouwd “tekort” van 10 dagen.
o Gregoriaanse kalender: van 4 oktober naar 15 oktober 1582 +
invoeren van schrikkeldagen
o Discussie rond axioma: staat de aarde nog stil….? Of draait de
aarde rond de zon…? Het lag gevoelig
2
, o Copernicus: hypothetisch! Onderbouwd door Galileo Galilei (en
later Newton ontstaan fysica) met telescopische
bevindingen
- Observatie en experimenten
o Observatie rendeerde meer dan het bestuderen van oude
meesters
o Experimenteren, actief ingrijpen en gevolgen bestuderen
theorieën
ontstaan chemie en biologie
o Leidt tot industriële revolutie, grotere welvaart en zelfs het
algemeen verplichte onderwijs
2.3 Groeiende macht vd wetenschap en het ontstaan van 2
culturen
- Wetenschap en macht
o KK blokt gebieden buiten eigen invloedzone af mist
belangrijke wetenschappelijke ontwikkelingen, kennis…
o De macht van niet-katholieke gebieden werd groter, omdat
nieuwe ontdekkingen belangrijke voordelen boden (handel en
oorlogsvoering)
o Prestige en belang van de “nieuwe” wetenschappen groeiden,
ook aan de universiteiten
o Versterkt door de opgang van de Verenigde Staten
investeren in ontluikende natuurwetenschappen
- Twee culturen
o Klassieke, humanistische cultuur (alfawetenschappen): bv.
literatuur
o Nieuwe natuurwetenschappelijke cultuur
(bètawetenschappen): bv. chemie, wetenschappen, biologie…
o Vòòr de psychologie weinig contacten tussen beide
wetenschappen + stonden zelfs haaks op elkaar
(tegengestelde idealen)
2.4 De toepassing vd wetenschappelijke methode op het
menselijk functioneren
- De persoonlijke fout:
o Assistent was altijd halve seconde trager waardeloze
assistent wordt ontslagen
o Maar andere assistenten hadden dit ook
Verschil in verwerkingssnelheid
3
, - De snelheid van informatietransmissie in de zenuwen
o Helmholtz en de kikkerpoot: elektriciteit door kikkerpoot jagen
ontdekken hoe snel zenuw impulsen kan begeleiden
o Snelheid niet oneindig groot en informatie dus niet altijd
beschikbaar: snelheid is ‘slechts’ 30m per seconde (100 km/u)
-Experiment van Donders: verwerkingstijd
o Grondlegger mentale chronometrie (niet psychologie!):
identificatie van psychologische processen in
informatieverwerking (verwerkingstijden) op basis van
reactietijden
o Sprak lettergrepen (ka-ke-ki-ko-ku) uit met 3 condities
1ste conditie: altijd zelfde lettergreep mensen moesten
zo snel mogelijk herhalen (eenzelfde reactie op
eenzelfde stimulus)
2de conditie: alle lettergrepen door elkaar zowel
stimulus discrimineren als antwoordkeuze
3de conditie: mensen moeten enkel reageren bij bepaalde
lettergreep enkel discriminatie van stimulus
Verschillende reactietijd (1<3<2)
Trager naargelang meer processen waren (2de conditie traagst)
Bepaalt op die manier de tijd van discriminatie (46 ms) en
letterkeuze (42 ms)
2.5 Evolutietheorie
- Darwin: On the Origin of Species… (1859)
- Studie over vinken op Galapagoseilanden (Grant)
o Door grote droogte werden vinken gedecimeerd, vooral
grotere vogels overleefden (konden harde zaden openen)
meer kans om te reproduceren
o Kans is groter dat kinderen ook groot zijn vinken werden
groter
o Later bij natte periode omgekeerd proces
= natuurlijke selectie/ survival of the fittest
- Grote invloed op toenmalig mensenbeeld (idee van afstamming met
verandering)
Mens geëvolueerd uit dieren + menselijk gedrag te bestuderen
- Einde van de notie ‘ziel’ wanhoop katholieken
3. Ontstaan van de psychologie
3.1 Ontwikkelingen binnen de filosofie
- Descartes
o Wiskundige én filosoof
4
