Staatsrecht samenvatting (geslaagd in 1e zit!)

Elena Dams

STAATSRECHT
DEEL 1 - HET GRONDPLAN

H1 – OVERZICHT VAN DE STAATSRECHTELIJKE PRINCIPES

BELGIË IS EEN GRONDWETTELIJKE STAAT

 België is een grondwettelijke staat
o In een grondwettelijke staat is de machtsoverdracht aan vaste regels
onderworpen en worden de verhoudingen tussen de staatsmachten en de
verhoudingen met de burgers vastgelegd in vaste regels
 Grondwettelijke regels beperken de staatsmacht
 “Welk antwoord beidt het principe van de grondwettelijke staat op het gevaar dat wie
macht heeft, daar misbruik van maakt?”
o Om misbruik te voorkomen hebben we een Grondwet
 De Grondwet zijn fundamentele regels over de toewijzing van macht, de uitoefening
van macht en de verhouding met burgers → belang van consensus
o Door consensus is het ook moeilijk om de Grondwet te wijzigen
o Zijn neergelegd in vooraf bepaalde regels → moeten niet steeds opnieuw
onderhandeld worden
 Concrete regels in grondwet of andere bronnen
 Materiële regels (principes) die de overheid beperken
o Garantie tegen misbruik → regels liggen vast en kunnen niet door machtsgreep
naar willekeur worden aangepast
 Art 33 Gw. → alle machten gaan uit van een natie & zij worden uitgeoefend op de wijze
bij de Grondwet bepaald
o Meeste regels van constitutieve aard staan in de Grondwet en bijzondere
meerderheidswetten
o Andere regels van grondwettelijk recht staan in gewone wetten of zijn
neergelegd in ongeschreven regels → gewone of algemene rechtsbeginselen

 Er zijn geen afzonderlijke grondwetten voor Belgische deelstaten → wel een ‘embryo’
van constitutieve autonomie aan de gemeenschappen en gewesten toegekend
o Heeft betrekking tot aspecten van de verkiezing, samenstellen en werking van
hun parlementen en regeringen
 Belangrijkste regels m.b.t. institutionele inrichting van deelstaten staan in federaal
recht (Grondwet, bijz. meerderheidswetten en soms gewone wetten)
o Deelstaten hebben inspraak daarin door goedkeuring Senaat bij bijz.
meerderheidswetten en onrechtstreekse inspraak via taalgroepen
o Duitse gemeenschap nauwelijks inspraak over eigen institutionele organisatie →
behoort niet tot een taalgroep en kan slechts één lid afvaardigen in de Senaat

BELGIË IS EEN DEMOCRATIE

 “Welk antwoord beidt het principe van de democratische staat op het gevaar dat wie
macht heeft, daar misbruik van maakt?”
o Democratie wil macht legitimeren door burgers te betrekken bij het
overheidsbeleid

1

, Elena Dams
o Burgers hebben inspraak en kunnen wetgever ter verantwoording roepen (vb.
via verkiezingen)
 Neiging om democratie te verengen tot de wil van meerderheid, maar in realiteit
vinden we meerdere concepten terug in de Grondwet
 Wat is democratie → Abraham Lincoln: “A government of the people, by the people,
for the people.”
o Van het volk: volk is de bron van macht
o Door het volk: volk neemt deel aan het beleid
o Voor het volk: beslissingen dienen het volk
 De Belgische staat werd in 1831 ingericht als representatieve democratie (met
verkozen parlement)
o Voornamelijk als reactie tegen verdrukkend ervaren bewind onder Koning Willem
I
o Kwam in Grondwet tot uiting in de versterking van de WM en de consecratie van
de wet
 Bepaalt regels voor verkiezing van parlement en geeft aan WM de
primaire wetgevende bevoegdheid
 Grondwetgever legt bron van soevereiniteit niet bij het parlement, maar bij de natie
o Alle machten gaan uit van de Natie (art. 33 Gw.)
 Toen nog geen scherp onderscheid tussen volk en Natie want Nationaal
Congres was meer geïnteresseerd in hoe de macht zou worden
uitgeoefend
 Pas later uitgewerkt op basis van ideeën van Sieyes
 Het functioneel concept van stemrecht, dat de toegang tot politieke macht lang in
handen hield van de elite, was in strijd met het idee van referenda of directe
democratie

 Bestuur door het volk kan op verschillende manieren
o Directe democratie
 Het referendum
o Representatieve democratie
 Het parlement
o Deliberatieve democratie
 Belangenafweging binnen of buiten het parlement
 België evolueerde steeds meer naar een meerderheidsstelsel
o Model waarin deelname aan het beleid een democratisch grondrecht is
 De meerderheid beslist
 Meerderheidsstemmingen
 Stemrecht evolueerde zo naar een universeel enkelvoudig stemrecht
 Vrijheid van meningsuiting, vergadering en vereniging

DEMOCRATIE IN DE BELGISCHE GRONDWET
 België heeft verschillende componenten van democratie in de Grondwet
o We hebben een representatieve democratie (= grondbeginsel)
o Evolutie naar consensusdemocratie
o Ook elementen van een deliberatieve democratie

REPRESENTATIEVE DEMOCRATIE

2

, Elena Dams
 De burgers geven volksvertegenwoordigers door verkiezingen een mandaat om te
beslissen
 Van nationale soevereiniteit naar meerderheidsmodel
 Individuele, democratische rechten




CONSENSUSDEMOCRATIE
 Democratie waarin structurele subgroepen in het beleid worden opgenomen
 Samenwerking tussen meerderheid en structurele minderheid
 In heterogene maatschappijen
 Proportionele vertegenwoordiging, federalisme, bijzondere meerderheden, vetorechten
 Ontstaan uit de koningskwestie → de koning zit in krijgsgevangenschap, maar willen we
hem wel terug?
o Vraag voorleggen aan bevolking → Vlamingen willen koning wil, Franstaligen niet
 Koning komt terug (meerderheid) en er zijn grote rellen → koning treedt af
en zoon wordt nieuwe koning
 Ligt vandaag onder vuur
o Bipolariteit: steeds dezelfde meerderheid voelt zich geremd, steeds dezelfde
minderheid voelt zich bedreigd
o Overleg of blokkeringen?
o Minimal distance
o Indien compromisvorming niet meer als legitiem wordt beschouwd, volgt een
regimecrisis

DELIBERATIEVE DEMOCRATIE
 Nodigt burgers uit om actief mee te beraadslagen over de toekomst
 Belgische overheid kent vooralsnog geen traditie van deliberatieve democratie
 Wetten zijn legitiem wanneer ze het resultaat zijn van een integrale, geïnformeerde en
transparante belangenafweging
 Geen wetgevingsprocedure hiervoor in Grondwet
o Wel idee dat wetten resultaat moeten zijn van zorgvuldige belangenafweging in
grondwettelijk systeem
 GwH is bevoegd om te toetsen aan proportionaliteit van formele wetten →
= toetsing van he zorgvuldig beredeneerd karakter van wetten
 Juridisch perspectief (terug te vinden in der echtspraak)
o Parlement steeds minder macht: het debat verplaatst zich
o Democratische besluitvormingsprocedure: openbaarheid, belangenafweging en
verantwoording
o EHRM: democratie als kader voor debat en dialoog; bescherming en debat
o Proportionaliteitsbeginsel: zorgvuldige voorbereiding en belangenafweging

BELGIË IS EEN RECHTSSTAAT

 “Welk antwoord beidt het principe van de rechtsstaat op het gevaar dat wie macht
heeft, daar misbruik van maakt?”
o Primaat van de politiek of primaat van het recht?

3

, Elena Dams
 Politiek: regering beslist in naam van het volk en daar kan niets tegen in
gaan
o Rechtsstaat laat plaats voor het primaat van de politiek (politiek moet
beslissingen maken), maar het moet binnen het kader van het recht
 Sander Loones: “in de rechtsstaat moet democratie primeren”
o Als de rechter iets zegt dat tegen ons beleid ingaat, is dat tegen de democratie
in
 “We gaan de rechtsstaat herstellen”
o Ze bedoelen: we gaan de rechtsstaat opzij duwen om plaats te maken voor onze
interpretatie van democratie (= de wil van de sterkste)
 Principe van de rechtsstaat houdt in dat de overheid gebonden is aan het recht: vooraf
vastgestelde, algemeen geldende regels
o Rechtsstaat veronderstelt dat de overheid haar eigen (en hogere) regels naleeft
o Rechters hebben belangrijke rol:
 Zorgen ervoor dat burgers hun rechten kunnen afdwingen
 Zien erop toe dat de overheid binnen de grenzen van het recht blijft en
niet willekeurig optreedt
o Overheid moet rechters middelen geven om hun taak uit te voeren, geen druk
uitoefenen op de rechter en rechterlijke beslissingen respecteren
 → komt vandaag steeds vaker onder druk te staan

EVOLUTIE VAN DE RECHTSSTAAT IN HET BELGISCH RECHTSSYSTEEM
 In de Belgische Grondwet staat niet uitdrukkelijk dat België een rechtsstaat is
 1831
o De primauteit van de Grondwet werd vooropgesteld
o Besluiten van het bestuur en regering werden onderworpen aan rechterlijke
toetsing
o Rechter toets besluiten aan hoger recht (art. 159 Gw.)
 1946
o Oprichting Raad van State
 Elke persoon met belang kan daar de vernietiging vorderen van
individuele of algemene bestuursbesluiten
 1971
o Smeerkaasarrest (HvC)
 Rechter toets wetten aan internationaal recht
 1980-1983
o Grondwettelijk Hof
 Vernietiging van wetten, decreten en ordonnanties
 Wetten toetsen na prejudiciële vragen

BELGIË IS GEBASEERD OP EEN SCHEIDING DER MACHTEN

 “Welk antwoord biedt het principe van de scheiding der machten op het gevaar dat wie
macht heeft, daar misbruik van maakt?
 De leer van de scheiding der machten gaat terug op Montesquieu
o Onderscheidde 3 staatsfuncties → wetgevende, uitvoerende en rechterlijke
macht
o Verdeelde de functies over afzonderlijke organen

4