Virologie
Inhoud
Hoofdstuk I: Korte geschiedenis van de virologie (geen examenstof) ............................ 5
Hoofdstuk II: Algemene eigenschappen van virussen .................................................. 5
1. Natuur van virussen ........................................................................................... 5
2. Morfologie en structuur van diervirussen ............................................................. 6
2.1 Methoden voor de studie van de morfologie en structuur van virussen ............. 7
2.2 Symmetrie van virussen ................................................................................ 8
2.3 Virussen met een envelop versus naakte virussen ........................................ 10
3. Chemische samenstelling van virussen ............................................................ 11
3.1 Nucleïnezuur ............................................................................................. 11
3.2 Eiwitten ..................................................................................................... 12
3.3 Vetten en koolhydraten ............................................................................... 15
Hoofdstuk III: classificatie en systematiek van diervirussen ....................................... 15
1. Criteria voor classificatie van diervirussen......................................................... 15
1.1 Waarom classificatie? Orde scheppen ......................................................... 15
1.2 Nomenclatuur – basisregels ....................................................................... 16
2. Korte bespreking van de virusfamilies, subfamilies, genera en species ................ 19
2.1 Desoxyribonucleïnezuur – virussen (DNZ) .................................................... 19
2.2 Rbonucleïnezuur – virussen (RNZ) .............................................................. 29
2.3 Prionen ..................................................................................................... 47
Hoofdstuk IV: Invloed van fysische en chemische agentia op virussen ........................ 49
1. Algemeen verloop van inactivatie van virussen .................................................. 50
2. Inactiverende of preserverende agentia ............................................................ 51
2.1 Fysische agentia ........................................................................................ 51
2.2 Chemische agentia .................................................................................... 53
Hoofdstuk V: Vermeerderingscyclus van virussen ..................................................... 56
1. Normale vermeerderingscyclus van virussen ..................................................... 56
1.1 Aanhechting of adsorptie ............................................................................ 57
1.2 Penetratie of opname ................................................................................. 59
1.3 Ontmanteling ............................................................................................ 60
1.4 Biosynthese van virale componenten .......................................................... 60
1
, 1.5 Rijping en vrijkomen van virussen uit de cel .................................................. 61
1.6 Voorbeelden virusvermeerderingscycli ........................................................ 62
1.7 Conclusies ................................................................................................ 70
2. Uitzonderingen op normale virusvermeerderingscyclus ..................................... 71
2.1 Abortieve infecties ..................................................................................... 71
2.2 Defectieve virussen .................................................................................... 71
2.3 Celgeassocieerde virussen ......................................................................... 71
2.4 Interferentie ............................................................................................... 71
Hoofdstuk VI: Beginselen van genetica van virussen ................................................. 71
1. Mutaties ......................................................................................................... 71
1.1 Puntmutaties ............................................................................................. 72
1.2 Deletiemutaties ......................................................................................... 74
1.3 Herkennen van mutanten ........................................................................... 76
2. Genetische interacties tussen 2 virussen .......................................................... 78
3. Genetische manipulatie van virussen ............................................................... 79
3.1 Karakterisatie van het virale genoom............................................................ 79
3.2 Recombinant DNZ-technologie (molecular cloning) ..................................... 80
3.3 Polymerase kettingreactie (PCR, PKR) .......................................................... 80
4. Virusevolutie in de natuur ................................................................................ 83
4.1 Myxomavirus (konijn) .................................................................................. 83
4.2 Influenzavirus ............................................................................................ 84
Hoofdstuk VII: Kweken van virussen en nagaan van virusvermeerdering ..................... 84
1. Soorten gastheren ........................................................................................... 84
1.1 Proefdieren ................................................................................................ 85
1.2 Bebroede eieren......................................................................................... 86
1.3 Celculturen = gouden standaard ................................................................. 87
2. Keuze van gastheer voor het kweken van virussen .............................................. 91
3. Nagaan en/of aantonen van intracellulaire vermeerdering in celculturen ............. 91
3.1 Cytopathisch effect (CPE) ........................................................................... 92
3.2 Inclusielichaampjes ................................................................................... 92
3.3 Hemadsorptie............................................................................................ 92
3.4 Immunofluorescentie (IF) ........................................................................... 93
3.5 Immunoperoxidase (of immunohistochemie) ............................................... 93
2
, 3.6 Elektronenmicroscoop (EM) ........................................................................ 94
3.7 Opsporen van het resultaat van de virusvermeerdering, nl virus of antigenen in
ei- of celcultuurvloeistof .................................................................................. 94
Hoofdstuk VIII: Kwantitatie van virussen in een orgaansuspensie of in cultuurvloeistof 96
1. Bepalen van het aantal infectieuze virussen ...................................................... 96
1.1 Titratie ....................................................................................................... 96
1.2 Plaque forming units (PFU).......................................................................... 98
2. Bepalen van het totaal aantal virussen in een suspensie .................................... 99
2.1 Elektronenmicroscoop ............................................................................... 99
2.2 Hemagglutinatie ........................................................................................ 99
3. Bepalen van de hoeveelheid antigenen in een suspensie .................................... 99
Hoofdstuk IX: Pathogenese van virale infecties ........................................................100
1. Wisselwerking tussen virulentie van virussen en resistentie van de gastheer .......100
1.1 Virulentie van virussen ..............................................................................100
1.2 Resistentie van de gastheer: genetische aspecten .......................................102
1.3 Resistentie van de gastheer: fysiologische factoren .....................................103
2. Mechanismen van virusverspreiding binnen de gastheer ...................................104
2.1 Intrede .....................................................................................................104
2.2 Infectietype ..............................................................................................108
2.3 Ziektetekens, virusexcretie en verspreiding .................................................113
3. Ziektemechanismen .......................................................................................114
3.1 Virus-cel interacties ..................................................................................114
3.2 Weefsel- en orgaanschade door virussen ....................................................114
3.3 Virus-geïnduceerde immunopathologie ......................................................115
4. Uitzonderingen op klassieke verloop ................................................................116
4.1 Normale verloop van klassieke virale infectie ..............................................116
4.2 Persisterende infecties: 4 vormen...............................................................116
Hoofdstuk X: Immuniteit tegen virale infecties .........................................................121
1. Niet-specifieke immuunrespons: interferonen en andere (vroege) cytokinen ......121
1.1 Interferonen..............................................................................................122
1.2 Andere vroege cytokinen............................................................................125
2. Specifieke immuunrespons bij een virale infectie ..............................................128
2.1 Humorale immuniteit ................................................................................130
Hoofdstuk XI: Laboratoriumdiagnose van virale ziekten ............................................136
3
, 1. Methoden voor virologische diagnose ..............................................................137
1.1 Rechtstreekse detectie ..............................................................................137
1.2 Onrechtstreekse detectie (door kweken van virussen) → virusisolatie (VI) .....145
1.3 Aantonen van een virale infectie door serologie (antistoffen) ........................146
2. Verzameling en verhandeling van materiaal voor virologische laboratoriumdiagnose
.........................................................................................................................151
Hoofdstuk XII: Bestrijding van virale ziekten .............................................................152
1. Immunisatie...................................................................................................153
1.1 Actieve immunisatie door entstoffen (vaccins) ............................................153
2. Antivirale verbindingen ...................................................................................168
2.1 Verbondenheid van de virale replicatie met het celmetabolisme ..................168
2.2 Verband tussen de virale replicatie en het ontstaan van symptomen .............168
2.3 Het ter plaatse brengen en houden van antivirale middelen ..........................169
2.4 Resistentie tegenover antivirale middelen ...................................................169
2.5 Belangrijkste antivirale geneesmiddelen .....................................................170
Hoofdstuk XIII: Beginselen van epidemiologie van virale infecties .............................176
1. Allerlei begrippen ...........................................................................................176
1.1 Graad van voorkomen = incidence rate .......................................................176
1.2 Prevalentiegraad .......................................................................................177
1.3 Graad van morbiditeit ................................................................................177
1.4 Graad van mortaliteit .................................................................................177
1.5 Andere begrippen ......................................................................................177
1.6 Moleculaire epidemiologie.........................................................................178
2. Soorten epidemiologische studies ...................................................................178
2.1 Onderzoek van ziektegevallen ....................................................................178
2.2 Cohort studies ..........................................................................................178
2.3 Populatiestudies .......................................................................................178
2.4 Lange termijn bedrijfsstudies .....................................................................179
2.5 Verklikkerdieren = sentinel animals ............................................................179
3. Mechanismen van virusverspreiding of virusoverdracht .....................................179
3.1 Horizontale virusoverdracht .......................................................................179
3.2 Verticale overdracht ..................................................................................181
4. Mechanismen van virushandhaving in populaties .............................................182
4.1 Resistentie tgo omgevingsfactoren .............................................................182
4
Inhoud
Hoofdstuk I: Korte geschiedenis van de virologie (geen examenstof) ............................ 5
Hoofdstuk II: Algemene eigenschappen van virussen .................................................. 5
1. Natuur van virussen ........................................................................................... 5
2. Morfologie en structuur van diervirussen ............................................................. 6
2.1 Methoden voor de studie van de morfologie en structuur van virussen ............. 7
2.2 Symmetrie van virussen ................................................................................ 8
2.3 Virussen met een envelop versus naakte virussen ........................................ 10
3. Chemische samenstelling van virussen ............................................................ 11
3.1 Nucleïnezuur ............................................................................................. 11
3.2 Eiwitten ..................................................................................................... 12
3.3 Vetten en koolhydraten ............................................................................... 15
Hoofdstuk III: classificatie en systematiek van diervirussen ....................................... 15
1. Criteria voor classificatie van diervirussen......................................................... 15
1.1 Waarom classificatie? Orde scheppen ......................................................... 15
1.2 Nomenclatuur – basisregels ....................................................................... 16
2. Korte bespreking van de virusfamilies, subfamilies, genera en species ................ 19
2.1 Desoxyribonucleïnezuur – virussen (DNZ) .................................................... 19
2.2 Rbonucleïnezuur – virussen (RNZ) .............................................................. 29
2.3 Prionen ..................................................................................................... 47
Hoofdstuk IV: Invloed van fysische en chemische agentia op virussen ........................ 49
1. Algemeen verloop van inactivatie van virussen .................................................. 50
2. Inactiverende of preserverende agentia ............................................................ 51
2.1 Fysische agentia ........................................................................................ 51
2.2 Chemische agentia .................................................................................... 53
Hoofdstuk V: Vermeerderingscyclus van virussen ..................................................... 56
1. Normale vermeerderingscyclus van virussen ..................................................... 56
1.1 Aanhechting of adsorptie ............................................................................ 57
1.2 Penetratie of opname ................................................................................. 59
1.3 Ontmanteling ............................................................................................ 60
1.4 Biosynthese van virale componenten .......................................................... 60
1
, 1.5 Rijping en vrijkomen van virussen uit de cel .................................................. 61
1.6 Voorbeelden virusvermeerderingscycli ........................................................ 62
1.7 Conclusies ................................................................................................ 70
2. Uitzonderingen op normale virusvermeerderingscyclus ..................................... 71
2.1 Abortieve infecties ..................................................................................... 71
2.2 Defectieve virussen .................................................................................... 71
2.3 Celgeassocieerde virussen ......................................................................... 71
2.4 Interferentie ............................................................................................... 71
Hoofdstuk VI: Beginselen van genetica van virussen ................................................. 71
1. Mutaties ......................................................................................................... 71
1.1 Puntmutaties ............................................................................................. 72
1.2 Deletiemutaties ......................................................................................... 74
1.3 Herkennen van mutanten ........................................................................... 76
2. Genetische interacties tussen 2 virussen .......................................................... 78
3. Genetische manipulatie van virussen ............................................................... 79
3.1 Karakterisatie van het virale genoom............................................................ 79
3.2 Recombinant DNZ-technologie (molecular cloning) ..................................... 80
3.3 Polymerase kettingreactie (PCR, PKR) .......................................................... 80
4. Virusevolutie in de natuur ................................................................................ 83
4.1 Myxomavirus (konijn) .................................................................................. 83
4.2 Influenzavirus ............................................................................................ 84
Hoofdstuk VII: Kweken van virussen en nagaan van virusvermeerdering ..................... 84
1. Soorten gastheren ........................................................................................... 84
1.1 Proefdieren ................................................................................................ 85
1.2 Bebroede eieren......................................................................................... 86
1.3 Celculturen = gouden standaard ................................................................. 87
2. Keuze van gastheer voor het kweken van virussen .............................................. 91
3. Nagaan en/of aantonen van intracellulaire vermeerdering in celculturen ............. 91
3.1 Cytopathisch effect (CPE) ........................................................................... 92
3.2 Inclusielichaampjes ................................................................................... 92
3.3 Hemadsorptie............................................................................................ 92
3.4 Immunofluorescentie (IF) ........................................................................... 93
3.5 Immunoperoxidase (of immunohistochemie) ............................................... 93
2
, 3.6 Elektronenmicroscoop (EM) ........................................................................ 94
3.7 Opsporen van het resultaat van de virusvermeerdering, nl virus of antigenen in
ei- of celcultuurvloeistof .................................................................................. 94
Hoofdstuk VIII: Kwantitatie van virussen in een orgaansuspensie of in cultuurvloeistof 96
1. Bepalen van het aantal infectieuze virussen ...................................................... 96
1.1 Titratie ....................................................................................................... 96
1.2 Plaque forming units (PFU).......................................................................... 98
2. Bepalen van het totaal aantal virussen in een suspensie .................................... 99
2.1 Elektronenmicroscoop ............................................................................... 99
2.2 Hemagglutinatie ........................................................................................ 99
3. Bepalen van de hoeveelheid antigenen in een suspensie .................................... 99
Hoofdstuk IX: Pathogenese van virale infecties ........................................................100
1. Wisselwerking tussen virulentie van virussen en resistentie van de gastheer .......100
1.1 Virulentie van virussen ..............................................................................100
1.2 Resistentie van de gastheer: genetische aspecten .......................................102
1.3 Resistentie van de gastheer: fysiologische factoren .....................................103
2. Mechanismen van virusverspreiding binnen de gastheer ...................................104
2.1 Intrede .....................................................................................................104
2.2 Infectietype ..............................................................................................108
2.3 Ziektetekens, virusexcretie en verspreiding .................................................113
3. Ziektemechanismen .......................................................................................114
3.1 Virus-cel interacties ..................................................................................114
3.2 Weefsel- en orgaanschade door virussen ....................................................114
3.3 Virus-geïnduceerde immunopathologie ......................................................115
4. Uitzonderingen op klassieke verloop ................................................................116
4.1 Normale verloop van klassieke virale infectie ..............................................116
4.2 Persisterende infecties: 4 vormen...............................................................116
Hoofdstuk X: Immuniteit tegen virale infecties .........................................................121
1. Niet-specifieke immuunrespons: interferonen en andere (vroege) cytokinen ......121
1.1 Interferonen..............................................................................................122
1.2 Andere vroege cytokinen............................................................................125
2. Specifieke immuunrespons bij een virale infectie ..............................................128
2.1 Humorale immuniteit ................................................................................130
Hoofdstuk XI: Laboratoriumdiagnose van virale ziekten ............................................136
3
, 1. Methoden voor virologische diagnose ..............................................................137
1.1 Rechtstreekse detectie ..............................................................................137
1.2 Onrechtstreekse detectie (door kweken van virussen) → virusisolatie (VI) .....145
1.3 Aantonen van een virale infectie door serologie (antistoffen) ........................146
2. Verzameling en verhandeling van materiaal voor virologische laboratoriumdiagnose
.........................................................................................................................151
Hoofdstuk XII: Bestrijding van virale ziekten .............................................................152
1. Immunisatie...................................................................................................153
1.1 Actieve immunisatie door entstoffen (vaccins) ............................................153
2. Antivirale verbindingen ...................................................................................168
2.1 Verbondenheid van de virale replicatie met het celmetabolisme ..................168
2.2 Verband tussen de virale replicatie en het ontstaan van symptomen .............168
2.3 Het ter plaatse brengen en houden van antivirale middelen ..........................169
2.4 Resistentie tegenover antivirale middelen ...................................................169
2.5 Belangrijkste antivirale geneesmiddelen .....................................................170
Hoofdstuk XIII: Beginselen van epidemiologie van virale infecties .............................176
1. Allerlei begrippen ...........................................................................................176
1.1 Graad van voorkomen = incidence rate .......................................................176
1.2 Prevalentiegraad .......................................................................................177
1.3 Graad van morbiditeit ................................................................................177
1.4 Graad van mortaliteit .................................................................................177
1.5 Andere begrippen ......................................................................................177
1.6 Moleculaire epidemiologie.........................................................................178
2. Soorten epidemiologische studies ...................................................................178
2.1 Onderzoek van ziektegevallen ....................................................................178
2.2 Cohort studies ..........................................................................................178
2.3 Populatiestudies .......................................................................................178
2.4 Lange termijn bedrijfsstudies .....................................................................179
2.5 Verklikkerdieren = sentinel animals ............................................................179
3. Mechanismen van virusverspreiding of virusoverdracht .....................................179
3.1 Horizontale virusoverdracht .......................................................................179
3.2 Verticale overdracht ..................................................................................181
4. Mechanismen van virushandhaving in populaties .............................................182
4.1 Resistentie tgo omgevingsfactoren .............................................................182
4
