1 Sociaal werk in een complexe samenleving
Democratische driehoek/ Middenveld / Burgerschap
De democratische driehoek
We kijken naar onze maatschappij als een driehoek. Dat noemen we de democratische driehoek. dit is een
model om naar de samenleving te kijken.
Het is dus geen absolute werkelijkheid, maar een hulpmiddel om maatschappelijke bewegingen en
verhoudingen beter te begrijpen.
In die driehoek zijn er 3 belangrijke actoren:
• de staat
• de markt
• de burger/gemeenschap
Deze drie actoren zijn met elkaar verbonden en kunnen niet los van elkaar gezien worden.
Wat de ene actor doet, heeft altijd effect op de andere twee. Daarom gebruiken we dit model: om die
bewegingen en wisselwerkingen zichtbaar te maken.
1. De staat
De staat ordent de samenleving via: wetten – regels – beleid – controle
De overheid bepaalt dus mee hoe de samenleving georganiseerd wordt.
Kerntaak van de staat à orde en structuur brengen in de samenleving.
Voorbeelden
• sociale zekerheid – onderwijs – justitie – belastingen - regelgeving
2. De markt
De markt voorziet in onze behoeften via: handel - bedrijven – economie - dienstverlening
Bedrijven en organisaties bieden goederen of diensten aan zodat mensen in hun behoeften kunnen voorzien.
Kerntaak van de mark à voorzien in behoeften.
Voorbeelden
• supermarkten – energiebedrijven – winkels - zorgbedrijven
Voorbeelden uit de actualiteit
• hamsteren tijdens corona - stijgende energieprijzen tijdens de energiecrisis
3. De burger / gemeenschap
Burgers geven betekenis aan de samenleving en creëren gemeenschappen.
Ze: vormen groepen - delen normen en waarden - organiseren activiteiten - bouwen verbondenheid
Een gemeenschap ontstaat wanneer mensen iets delen:
• cultuur – overtuiging – religie - buurt – identiteit - interesses
Voorbeelden
• buurten – jeugdbewegingen - online gemeenschappen – geloofs - de holebi
Kerntaak van burgers/gemeenschappen à gemeenschapsvorming en betekenis geven aan de samenleving.
,Belangrijk bij de democratische driehoek
Idealiter zijn de drie hoeken in evenwicht. Maar in werkelijkheid verschuiven machtsverhoudingen voortdurend.
Dat hangt af van:
• maatschappelijke evoluties - politieke keuzes
• ideologieën - economische veranderingen
De samenleving is dus constant in beweging.
Voorbeelden van maatschappelijke evoluties
• vergrijzing – migratie – individualisering - economische crisissen
Het middenveld
Wat is het middenveld?
Het middenveld bevindt zich in het midden van de democratische driehoek.
Burgers kunnen zich organiseren rond een maatschappelijke visie of doel binnen een vereniging of organisatie.
Belangrijk:
• het gaat om een privaat initiatief van burgers = het wordt niet bestuurd door de overheid
• Doel = participatie aan samenleving (en niet de winst => non-profit organisaties)
• het heeft een formeel karakter
Een cafégroepje dat discussieert over de samenleving is dus geen middenveld.
Veel sociaalwerkorganisaties behoren tot het middenveld.
Voorbeelden
• SAAMO vzw – welzijnsorganisaties – jeugdhuizen - speelpleinwerkingen
• Ouderverenigingen – vakbonden – mutualiteiten
• Vaak gaat het om vzw’s à Een vzw mag winst maken, maar die winst moet terug naar het
maatschappelijk doel gaan.
,De 3 opdrachten van het middenveld
Niet elke organisatie legt dezelfde nadruk, maar middenveldorganisaties hebben meestal drie belangrijke
opdrachten.
1. Sociale opdracht
Mensen samenbrengen en ontmoeting creëren.
Doelen:
• sociale cohesie versterken
• isolement doorbreken
• verbondenheid creëren, sociale cohesie verhogen
Voorbeelden
• ontmoetingsactiviteiten
• jeugdwerkingen
• vakantiewerking voor mensen met een beperking
2. Dienstverlenende opdracht
Concrete hulp of dienstverlening aanbieden.
Voorbeelden
• speelpleinwerking – mutualiteit – vakbond – voedselbedeling - sport- en cultuuractiviteiten - CAW
Doel: mensen ondersteunen en rechten realiseren.
3. Politieke opdracht
Belangen van doelgroepen verdedigen en maatschappelijke problemen zichtbaar maken.
Dit kan door:
• belangenbehartiging
• politieke vorming
• informeren van burgers
• maatschappelijke thema’s bespreekbaar maken
Het gaat niet enkel over partijpolitiek, maar breder over: hoe we de samenleving organiseren.
Iedereen zijn stem telt
, Posities binnen het middenveld
Niet alle organisaties staan op dezelfde plaats in
de democratische driehoek.
Sommige organisaties bevinden zich:
• dichter bij de overheid
• dichter bij de markt
• dichter bij gemeenschappen
Dat hangt af van:
• subsidies – autonomie - concurrentie –
financiering
Het is constant in beweging, een organisatie
vertrekt vanuit midden en word getrokken afhankelijk van bepaalde tendensen.
Bijvoorbeeld: waar je staat in middenveld hangt af van autonomie à CAW is ontstaan uit burgersinitiatief maar
doorheen de tijd meer en meer subsidies om staatsstaken over te nemen. Hoe meer ze krijgen hoe meer ze
getrokken worden naar de staat. Posities verschuiven
Organisaties tussen gemeenschap en overheid
Deze organisaties krijgen vaak subsidies van de overheid, maar werken sterk vanuit burgers en
gemeenschappen.
Voorbeelden
• zelfhulpgroepen - verenigingen waar armen het woord nemen
• migrantenorganisaties - CAW
• Schoonderhage
Organisaties tussen staat en markt
Deze organisaties voeren bepaalde overheidstaken uit, maar werken ook competitief om leden te krijgen.
Voorbeelden
• Mutualiteiten – vakbonden – uitbetalingen
Ze krijgen subsidies en voeren taken uit, maar zetten zich tegelijk op de markt om leden te verwerven.
Organisaties tussen markt en gemeenschap
Hier werken burgers samen, maar er is ook een economische kant.
Voorbeelden
• pluktuinen
• stadslandbouw
• energiecoöperaties
Bijvoorbeeld: een tuin waar mensen een klein bedrag betalen om zelf groenten te kweken.
OCMW, justitiehuizen, agentschap integratie en inburgering… = buiten middenveld (=overheid)
Democratische driehoek/ Middenveld / Burgerschap
De democratische driehoek
We kijken naar onze maatschappij als een driehoek. Dat noemen we de democratische driehoek. dit is een
model om naar de samenleving te kijken.
Het is dus geen absolute werkelijkheid, maar een hulpmiddel om maatschappelijke bewegingen en
verhoudingen beter te begrijpen.
In die driehoek zijn er 3 belangrijke actoren:
• de staat
• de markt
• de burger/gemeenschap
Deze drie actoren zijn met elkaar verbonden en kunnen niet los van elkaar gezien worden.
Wat de ene actor doet, heeft altijd effect op de andere twee. Daarom gebruiken we dit model: om die
bewegingen en wisselwerkingen zichtbaar te maken.
1. De staat
De staat ordent de samenleving via: wetten – regels – beleid – controle
De overheid bepaalt dus mee hoe de samenleving georganiseerd wordt.
Kerntaak van de staat à orde en structuur brengen in de samenleving.
Voorbeelden
• sociale zekerheid – onderwijs – justitie – belastingen - regelgeving
2. De markt
De markt voorziet in onze behoeften via: handel - bedrijven – economie - dienstverlening
Bedrijven en organisaties bieden goederen of diensten aan zodat mensen in hun behoeften kunnen voorzien.
Kerntaak van de mark à voorzien in behoeften.
Voorbeelden
• supermarkten – energiebedrijven – winkels - zorgbedrijven
Voorbeelden uit de actualiteit
• hamsteren tijdens corona - stijgende energieprijzen tijdens de energiecrisis
3. De burger / gemeenschap
Burgers geven betekenis aan de samenleving en creëren gemeenschappen.
Ze: vormen groepen - delen normen en waarden - organiseren activiteiten - bouwen verbondenheid
Een gemeenschap ontstaat wanneer mensen iets delen:
• cultuur – overtuiging – religie - buurt – identiteit - interesses
Voorbeelden
• buurten – jeugdbewegingen - online gemeenschappen – geloofs - de holebi
Kerntaak van burgers/gemeenschappen à gemeenschapsvorming en betekenis geven aan de samenleving.
,Belangrijk bij de democratische driehoek
Idealiter zijn de drie hoeken in evenwicht. Maar in werkelijkheid verschuiven machtsverhoudingen voortdurend.
Dat hangt af van:
• maatschappelijke evoluties - politieke keuzes
• ideologieën - economische veranderingen
De samenleving is dus constant in beweging.
Voorbeelden van maatschappelijke evoluties
• vergrijzing – migratie – individualisering - economische crisissen
Het middenveld
Wat is het middenveld?
Het middenveld bevindt zich in het midden van de democratische driehoek.
Burgers kunnen zich organiseren rond een maatschappelijke visie of doel binnen een vereniging of organisatie.
Belangrijk:
• het gaat om een privaat initiatief van burgers = het wordt niet bestuurd door de overheid
• Doel = participatie aan samenleving (en niet de winst => non-profit organisaties)
• het heeft een formeel karakter
Een cafégroepje dat discussieert over de samenleving is dus geen middenveld.
Veel sociaalwerkorganisaties behoren tot het middenveld.
Voorbeelden
• SAAMO vzw – welzijnsorganisaties – jeugdhuizen - speelpleinwerkingen
• Ouderverenigingen – vakbonden – mutualiteiten
• Vaak gaat het om vzw’s à Een vzw mag winst maken, maar die winst moet terug naar het
maatschappelijk doel gaan.
,De 3 opdrachten van het middenveld
Niet elke organisatie legt dezelfde nadruk, maar middenveldorganisaties hebben meestal drie belangrijke
opdrachten.
1. Sociale opdracht
Mensen samenbrengen en ontmoeting creëren.
Doelen:
• sociale cohesie versterken
• isolement doorbreken
• verbondenheid creëren, sociale cohesie verhogen
Voorbeelden
• ontmoetingsactiviteiten
• jeugdwerkingen
• vakantiewerking voor mensen met een beperking
2. Dienstverlenende opdracht
Concrete hulp of dienstverlening aanbieden.
Voorbeelden
• speelpleinwerking – mutualiteit – vakbond – voedselbedeling - sport- en cultuuractiviteiten - CAW
Doel: mensen ondersteunen en rechten realiseren.
3. Politieke opdracht
Belangen van doelgroepen verdedigen en maatschappelijke problemen zichtbaar maken.
Dit kan door:
• belangenbehartiging
• politieke vorming
• informeren van burgers
• maatschappelijke thema’s bespreekbaar maken
Het gaat niet enkel over partijpolitiek, maar breder over: hoe we de samenleving organiseren.
Iedereen zijn stem telt
, Posities binnen het middenveld
Niet alle organisaties staan op dezelfde plaats in
de democratische driehoek.
Sommige organisaties bevinden zich:
• dichter bij de overheid
• dichter bij de markt
• dichter bij gemeenschappen
Dat hangt af van:
• subsidies – autonomie - concurrentie –
financiering
Het is constant in beweging, een organisatie
vertrekt vanuit midden en word getrokken afhankelijk van bepaalde tendensen.
Bijvoorbeeld: waar je staat in middenveld hangt af van autonomie à CAW is ontstaan uit burgersinitiatief maar
doorheen de tijd meer en meer subsidies om staatsstaken over te nemen. Hoe meer ze krijgen hoe meer ze
getrokken worden naar de staat. Posities verschuiven
Organisaties tussen gemeenschap en overheid
Deze organisaties krijgen vaak subsidies van de overheid, maar werken sterk vanuit burgers en
gemeenschappen.
Voorbeelden
• zelfhulpgroepen - verenigingen waar armen het woord nemen
• migrantenorganisaties - CAW
• Schoonderhage
Organisaties tussen staat en markt
Deze organisaties voeren bepaalde overheidstaken uit, maar werken ook competitief om leden te krijgen.
Voorbeelden
• Mutualiteiten – vakbonden – uitbetalingen
Ze krijgen subsidies en voeren taken uit, maar zetten zich tegelijk op de markt om leden te verwerven.
Organisaties tussen markt en gemeenschap
Hier werken burgers samen, maar er is ook een economische kant.
Voorbeelden
• pluktuinen
• stadslandbouw
• energiecoöperaties
Bijvoorbeeld: een tuin waar mensen een klein bedrag betalen om zelf groenten te kweken.
OCMW, justitiehuizen, agentschap integratie en inburgering… = buiten middenveld (=overheid)
