SOCIALE EN POLITIEKE LEERSTELSELS
2025-26 (RESULTAAT: 19/20)
Hoofdstuk 1. De ontrafeling van de Europese middeleeuwse orde (1450-1650)................................................. 2
Inleiding ................................................................................................................................................................2
1. Wetenschap en emancipatie van de politiek .......................................................................................................3
2. Het einde van de katholieke hegemonie: reformatie en contrareformatie ............................................................5
3. Koloniale ontmoetingen: dispuut van Valladolid .................................................................................................6
4. De Engelse burgeroorlog: de glorieuze revolutie ..................................................................................................8
Hoofdstuk 2. De Europese verlichting en het tijdperk van revoluties (1650-1800) ............................................ 12
1. Politieke oorsprong van de burgerlijke samenleving ..........................................................................................12
2. Verlichting .......................................................................................................................................................13
3. Vernieuwing in het economische denken ..........................................................................................................17
4. Het tijdperk van revoluties ................................................................................................................................18
4.1 Amerikaanse revolutie/emancipatie ...............................................................................................................18
4.2 Franse revolutie .............................................................................................................................................19
Hoofdstuk 3. Het ontstaan van de moderne politiek: industriële revolutie en de expansie van het kapitalisme
(1800-1914) ............................................................................................................................................... 23
1. De ontdekking van de maatschappij en het ontstaan van de moderne ideologieën ............................................23
1.1 Conservatisme...............................................................................................................................................23
1.2 Economisch en politiek liberalisme ................................................................................................................24
1.3 Het vroegsocialisme ......................................................................................................................................27
1.4 Duits idealisme ..............................................................................................................................................31
1.5 Liberalisme en vroegimperialisme ..................................................................................................................33
2. De burgerlijke maatschappij .............................................................................................................................35
2.1 Ontstaan van het socialisme ..........................................................................................................................35
2.2 Anarchisme ...................................................................................................................................................38
2.3 De eerste golf van het feminisme ....................................................................................................................40
2.4 Het conservatief offensief ..............................................................................................................................42
2.5 Van imperialisme naar kolonialisme ...............................................................................................................47
2.6 Sociale democratie ........................................................................................................................................54
Hoofdstuk 4. Van crisis naar de wereldoorlogen (1900-1945) ........................................................................ 57
1. De Russische revolutie .....................................................................................................................................57
2. Het interbellum ................................................................................................................................................60
2.1 Het Wilsoniaanse moment: het ontwaken van de gekoloniseerde wereld ........................................................60
2.2 Négritude .......................................................................................................................................................62
2.3 De Chinese revolutie ......................................................................................................................................62
2.4 Liberale herpositionering ................................................................................................................................63
, 2
2.5 Linkse verdeeldheid .......................................................................................................................................64
2.6 De conservatieve revolutie .............................................................................................................................66
Hoofdstuk 5. Na de Tweede Wereldoorlog: heropbouw, vertwijfeling en revolutionaire idealen ....................... 69
Inleiding ..............................................................................................................................................................69
1. Liberale herbronning, mensenrechten en democratische heropleving ..............................................................70
2. Franse radicaliteit: de betekenisjagers .............................................................................................................71
3. De Golden sixties: nieuwlinks, dekolonisatie en feminisme...............................................................................73
3.1 Nieuwlinks .....................................................................................................................................................73
3.2 De tweede golf van het feminisme en de burgerrechtenbeweging ....................................................................74
3.3 Dekolonisatie .................................................................................................................................................75
4. De bevrijding van het individu, de markt en de mensenrechten .........................................................................79
Hoofdstuk 6. Het einde van de Koude Oorlog en de ideologische verwarring .................................................. 83
1. Het einde van de Koude Oorlog ........................................................................................................................83
2. Multiculturalisme.............................................................................................................................................84
3. Nieuw feminisme, postfeminisme en postkoloniaal feminisme.........................................................................86
7. Neoconservatisme, alt-right en nieuw extreemrechts .......................................................................................89
8. Vooruitgangsoptimisme, realisme en globale ongelijkheid ................................................................................90
9. Ecologie, klimaat en natuur ..............................................................................................................................93
10. Big date, big brother? .....................................................................................................................................94
HOOFDSTUK 1. DE ONTRAFELING VAN DE EUROPESE MIDDELEEUWSE ORDE (1450 -
1650)
INLEIDING
EUROPESE RENAISSANCE
➢ Veranderingen in de politiek, economie, de plaats van het christendom en in het denken over de
mens en maatschappij
➢ Een herontdekking van de klassieke oudheid, het platoonse idealisme, de basis voor de latere
verlichting
➢ Geleidelijke teloorgang van het feodale systeem (feodalisme = edelen lenen land uit aan
ondergeschikten in ruil voor trouw en militaire steun)
➢ Nieuwe wetenschappelijke inzichten, empirisme
➢ De oude wereldorde werd in vraag gesteld
➢ Geloof in het heden en de toekomst van de mensheid
➢ De mens als individu staat centraal, menselijk zelfbewustzijn wordt versterkt
➢ Ontstaan kapitalisme
Frée Flm
, 3
1. WETENSCHAP EN EMANCIPATIE VAN DE POLITIEK
LEONARDO DA VINCI
Italië, 1452
De “renaissance man”, humanist
Gelovig, maar in zijn denken niet extreem religieus
Geloof in het heden en de toekomst van de mensheid
Empirisme, wetenschappelijke analyses, gefascineerd door de natuur
Studie van de natuur: het logische (wiskundig, zekerheid) en het experimentele (testen)
Naar het allerkleinste kijken van de natuur om het groter verband te begrijpen (in andere
woorden: het ontdekken van de kleinste structuren die het groter geheel duidelijk maken)
• De concentratie van macht in het verdeelde Italië lag tijdens de renaissance bij de stadstaten.
Stadstaten werden geleid door de aristocratie (de rijken).
• De visie van de kerk, waarbij interest (woeker) werd verboden, brokkelde af
• Het lenen van geld werd een noodzaak voor handel, het beroep van bankier werd stilaan respectabel
• Handel staat centraal, nog geen kapitalisme, er wordt nog weinig geproduceerd voor een markt.
Handel was vooral het verruilen van goederen tegen een bepaald bedrag.
• Lange tijd, voor het mercantilisme, was handel onproductief (niet voordelig), omdat handelaars zelf
eigen geld moesten inzetten om handel te drijven met verafgelegen landen
• Mercantilisme:
➢ De vorst/koning had de taak om het inkomen van de natie te ontwikkelen
➢ De koning zou door te steunen op de groeiende macht van handelaars (kolonisering) de
commerciële ontwikkeling van de natie vergroten en eigen macht verder uitbouwen
➢ Rijkdom van land vergroten door import te verkleinen en export te vergroten
• Ontvoogding, emancipatie en secularisering
➢ Ontvoogding: streven naar onafhankelijk denken via rationele en empirische methoden in
plaats van blindelings religieuze of autoritaire opvattingen te volgen
➢ Emancipatie: streven naar gelijke rechten en kansen in de maatschappij
➢ Secularisering: religie verliest invloed in domeinen van de samenleving
• De stadstaten werden niet meer geleid door traditie, kerk of geestelijken (ze blijven wel belangrijk),
maar door mannen met visie en creativiteit
MACHIAVELLI
Italië, 1469
Humanist, grondlegger politieke wetenschappen
Wetenschappelijke, empirische blik op het menselijke maatschappelijke gedrag
Frée Flm
, 4
De menselijke natuur = (overal en altijd) tegelijk goed en slecht. Voor de politiek moet je ervan
uitgaan dat de mens slecht is. Mensen zijn niet in staat om zichzelf te besturen.
Geleidelijke secularisering van het leven, het denken en de politiek + kritiek op de kerk
Niet antireligieus, religie = belangrijk sociaal cement
Il principe
➢ Een traditionele vorstenspiegel (leerboek voor toekomstige vorsten), hoe gedraagt een
vorst zich best? Macht verwerven en behouden.
➢ Het werkelijke, niet het ideale gezicht van een vorst
➢ Hoe zit de politiek feitelijk?
La raison d’état
➢ Een staat die zichzelf doelen stelt mag alle middelen gebruiken om dat doel te bereiken
(ook geweld). Het doel is een sterke heerser.
→ Het doel heiligt alle middelen, los van moraal en religie (= basis populair
machiavellisme)
➢ De heerser valt samen met de staat
De heerser moet gevreesd worden zodat iedereen zijn plaats kent.
➢ “Of men van u zal houden hangt van de mensen af, of men u zal vrezen hangt van u af”
Hij wilde een betrouwbaar volksleger dat wilde vechten omdat het iets te verliezen had
Vrijheid = zekerheid
➢ Orde en onaantastbaarheid van privébezit
➢ Mensen tolereren elk soort regime zolang je hun privébezit beschermt
THOMAS MORE
Engeland, 1478
Humanist, diepchristelijk
Wilde de politieke realiteit en de maatschappelijke problemen begrijpen
Door gevoelens van rechtvaardigheid gedreven
Voelde mee met de extreme armoede in Engeland → de staat moet er zijn voor haar leden
Angst voor vraag en aanbod (kapitalisme). Deze evolutie is niet goed, God wilde dit niet.
Boek: Utopia
➢ Deel 1: Beschrijving van de sociale en economische verwoesting in Engeland (intrede
kapitalisme). Door enclosures (omheining van gronden) waren landbouwgronden niet
meer vrij te gebruiken, maar nu particulier grondbezit of privébezit → minder
mogelijkheden voor boeren → ontstaan moderne armoede
➢ Deel 2: Beschrijving ideale maatschappij. Alles is gemeenschappelijk. Geen geld nodig.
Uitwisseling van producten wordt collectief beslist. Conservatieve, christelijke leer.
Leven in harmonie en met Gods wil. Geen private verzameling van rijkdom (die volgens
More de oorzaak van ellende was).
Utopisme
➢ Projectie van zijn ideaal in een andere, denkbeeldige wereld
➢ Afwijzen van de bestaande, onrechtvaardige orde op basis van religieuze en/of morele
gronden
➢ Armoede en ongelijkheid gaan samen met de opdrukkende nieuwe sociaaleconomische
verhoudingen, maar hij begreep niet goed hoe die verhoudingen van de markt vorm
kregen → hij kan niets veranderen, hij droomde vooral
Frée Flm
2025-26 (RESULTAAT: 19/20)
Hoofdstuk 1. De ontrafeling van de Europese middeleeuwse orde (1450-1650)................................................. 2
Inleiding ................................................................................................................................................................2
1. Wetenschap en emancipatie van de politiek .......................................................................................................3
2. Het einde van de katholieke hegemonie: reformatie en contrareformatie ............................................................5
3. Koloniale ontmoetingen: dispuut van Valladolid .................................................................................................6
4. De Engelse burgeroorlog: de glorieuze revolutie ..................................................................................................8
Hoofdstuk 2. De Europese verlichting en het tijdperk van revoluties (1650-1800) ............................................ 12
1. Politieke oorsprong van de burgerlijke samenleving ..........................................................................................12
2. Verlichting .......................................................................................................................................................13
3. Vernieuwing in het economische denken ..........................................................................................................17
4. Het tijdperk van revoluties ................................................................................................................................18
4.1 Amerikaanse revolutie/emancipatie ...............................................................................................................18
4.2 Franse revolutie .............................................................................................................................................19
Hoofdstuk 3. Het ontstaan van de moderne politiek: industriële revolutie en de expansie van het kapitalisme
(1800-1914) ............................................................................................................................................... 23
1. De ontdekking van de maatschappij en het ontstaan van de moderne ideologieën ............................................23
1.1 Conservatisme...............................................................................................................................................23
1.2 Economisch en politiek liberalisme ................................................................................................................24
1.3 Het vroegsocialisme ......................................................................................................................................27
1.4 Duits idealisme ..............................................................................................................................................31
1.5 Liberalisme en vroegimperialisme ..................................................................................................................33
2. De burgerlijke maatschappij .............................................................................................................................35
2.1 Ontstaan van het socialisme ..........................................................................................................................35
2.2 Anarchisme ...................................................................................................................................................38
2.3 De eerste golf van het feminisme ....................................................................................................................40
2.4 Het conservatief offensief ..............................................................................................................................42
2.5 Van imperialisme naar kolonialisme ...............................................................................................................47
2.6 Sociale democratie ........................................................................................................................................54
Hoofdstuk 4. Van crisis naar de wereldoorlogen (1900-1945) ........................................................................ 57
1. De Russische revolutie .....................................................................................................................................57
2. Het interbellum ................................................................................................................................................60
2.1 Het Wilsoniaanse moment: het ontwaken van de gekoloniseerde wereld ........................................................60
2.2 Négritude .......................................................................................................................................................62
2.3 De Chinese revolutie ......................................................................................................................................62
2.4 Liberale herpositionering ................................................................................................................................63
, 2
2.5 Linkse verdeeldheid .......................................................................................................................................64
2.6 De conservatieve revolutie .............................................................................................................................66
Hoofdstuk 5. Na de Tweede Wereldoorlog: heropbouw, vertwijfeling en revolutionaire idealen ....................... 69
Inleiding ..............................................................................................................................................................69
1. Liberale herbronning, mensenrechten en democratische heropleving ..............................................................70
2. Franse radicaliteit: de betekenisjagers .............................................................................................................71
3. De Golden sixties: nieuwlinks, dekolonisatie en feminisme...............................................................................73
3.1 Nieuwlinks .....................................................................................................................................................73
3.2 De tweede golf van het feminisme en de burgerrechtenbeweging ....................................................................74
3.3 Dekolonisatie .................................................................................................................................................75
4. De bevrijding van het individu, de markt en de mensenrechten .........................................................................79
Hoofdstuk 6. Het einde van de Koude Oorlog en de ideologische verwarring .................................................. 83
1. Het einde van de Koude Oorlog ........................................................................................................................83
2. Multiculturalisme.............................................................................................................................................84
3. Nieuw feminisme, postfeminisme en postkoloniaal feminisme.........................................................................86
7. Neoconservatisme, alt-right en nieuw extreemrechts .......................................................................................89
8. Vooruitgangsoptimisme, realisme en globale ongelijkheid ................................................................................90
9. Ecologie, klimaat en natuur ..............................................................................................................................93
10. Big date, big brother? .....................................................................................................................................94
HOOFDSTUK 1. DE ONTRAFELING VAN DE EUROPESE MIDDELEEUWSE ORDE (1450 -
1650)
INLEIDING
EUROPESE RENAISSANCE
➢ Veranderingen in de politiek, economie, de plaats van het christendom en in het denken over de
mens en maatschappij
➢ Een herontdekking van de klassieke oudheid, het platoonse idealisme, de basis voor de latere
verlichting
➢ Geleidelijke teloorgang van het feodale systeem (feodalisme = edelen lenen land uit aan
ondergeschikten in ruil voor trouw en militaire steun)
➢ Nieuwe wetenschappelijke inzichten, empirisme
➢ De oude wereldorde werd in vraag gesteld
➢ Geloof in het heden en de toekomst van de mensheid
➢ De mens als individu staat centraal, menselijk zelfbewustzijn wordt versterkt
➢ Ontstaan kapitalisme
Frée Flm
, 3
1. WETENSCHAP EN EMANCIPATIE VAN DE POLITIEK
LEONARDO DA VINCI
Italië, 1452
De “renaissance man”, humanist
Gelovig, maar in zijn denken niet extreem religieus
Geloof in het heden en de toekomst van de mensheid
Empirisme, wetenschappelijke analyses, gefascineerd door de natuur
Studie van de natuur: het logische (wiskundig, zekerheid) en het experimentele (testen)
Naar het allerkleinste kijken van de natuur om het groter verband te begrijpen (in andere
woorden: het ontdekken van de kleinste structuren die het groter geheel duidelijk maken)
• De concentratie van macht in het verdeelde Italië lag tijdens de renaissance bij de stadstaten.
Stadstaten werden geleid door de aristocratie (de rijken).
• De visie van de kerk, waarbij interest (woeker) werd verboden, brokkelde af
• Het lenen van geld werd een noodzaak voor handel, het beroep van bankier werd stilaan respectabel
• Handel staat centraal, nog geen kapitalisme, er wordt nog weinig geproduceerd voor een markt.
Handel was vooral het verruilen van goederen tegen een bepaald bedrag.
• Lange tijd, voor het mercantilisme, was handel onproductief (niet voordelig), omdat handelaars zelf
eigen geld moesten inzetten om handel te drijven met verafgelegen landen
• Mercantilisme:
➢ De vorst/koning had de taak om het inkomen van de natie te ontwikkelen
➢ De koning zou door te steunen op de groeiende macht van handelaars (kolonisering) de
commerciële ontwikkeling van de natie vergroten en eigen macht verder uitbouwen
➢ Rijkdom van land vergroten door import te verkleinen en export te vergroten
• Ontvoogding, emancipatie en secularisering
➢ Ontvoogding: streven naar onafhankelijk denken via rationele en empirische methoden in
plaats van blindelings religieuze of autoritaire opvattingen te volgen
➢ Emancipatie: streven naar gelijke rechten en kansen in de maatschappij
➢ Secularisering: religie verliest invloed in domeinen van de samenleving
• De stadstaten werden niet meer geleid door traditie, kerk of geestelijken (ze blijven wel belangrijk),
maar door mannen met visie en creativiteit
MACHIAVELLI
Italië, 1469
Humanist, grondlegger politieke wetenschappen
Wetenschappelijke, empirische blik op het menselijke maatschappelijke gedrag
Frée Flm
, 4
De menselijke natuur = (overal en altijd) tegelijk goed en slecht. Voor de politiek moet je ervan
uitgaan dat de mens slecht is. Mensen zijn niet in staat om zichzelf te besturen.
Geleidelijke secularisering van het leven, het denken en de politiek + kritiek op de kerk
Niet antireligieus, religie = belangrijk sociaal cement
Il principe
➢ Een traditionele vorstenspiegel (leerboek voor toekomstige vorsten), hoe gedraagt een
vorst zich best? Macht verwerven en behouden.
➢ Het werkelijke, niet het ideale gezicht van een vorst
➢ Hoe zit de politiek feitelijk?
La raison d’état
➢ Een staat die zichzelf doelen stelt mag alle middelen gebruiken om dat doel te bereiken
(ook geweld). Het doel is een sterke heerser.
→ Het doel heiligt alle middelen, los van moraal en religie (= basis populair
machiavellisme)
➢ De heerser valt samen met de staat
De heerser moet gevreesd worden zodat iedereen zijn plaats kent.
➢ “Of men van u zal houden hangt van de mensen af, of men u zal vrezen hangt van u af”
Hij wilde een betrouwbaar volksleger dat wilde vechten omdat het iets te verliezen had
Vrijheid = zekerheid
➢ Orde en onaantastbaarheid van privébezit
➢ Mensen tolereren elk soort regime zolang je hun privébezit beschermt
THOMAS MORE
Engeland, 1478
Humanist, diepchristelijk
Wilde de politieke realiteit en de maatschappelijke problemen begrijpen
Door gevoelens van rechtvaardigheid gedreven
Voelde mee met de extreme armoede in Engeland → de staat moet er zijn voor haar leden
Angst voor vraag en aanbod (kapitalisme). Deze evolutie is niet goed, God wilde dit niet.
Boek: Utopia
➢ Deel 1: Beschrijving van de sociale en economische verwoesting in Engeland (intrede
kapitalisme). Door enclosures (omheining van gronden) waren landbouwgronden niet
meer vrij te gebruiken, maar nu particulier grondbezit of privébezit → minder
mogelijkheden voor boeren → ontstaan moderne armoede
➢ Deel 2: Beschrijving ideale maatschappij. Alles is gemeenschappelijk. Geen geld nodig.
Uitwisseling van producten wordt collectief beslist. Conservatieve, christelijke leer.
Leven in harmonie en met Gods wil. Geen private verzameling van rijkdom (die volgens
More de oorzaak van ellende was).
Utopisme
➢ Projectie van zijn ideaal in een andere, denkbeeldige wereld
➢ Afwijzen van de bestaande, onrechtvaardige orde op basis van religieuze en/of morele
gronden
➢ Armoede en ongelijkheid gaan samen met de opdrukkende nieuwe sociaaleconomische
verhoudingen, maar hij begreep niet goed hoe die verhoudingen van de markt vorm
kregen → hij kan niets veranderen, hij droomde vooral
Frée Flm
