Studiesamenvatting Motivatie & Gedrag
OPO “Motivatie en Gedrag” • PBA Mondzorg • Voorbereiding herexamen
Inhoudsopgave
1. Inleiding in de psychologie................................................................................................................ 4
1.1 Wat is psychologie?.......................................................................................................................... 4
Psychologie ≠ intuïtieve (mensen)kennis.........................................................................................4
Verwante wetenschappen............................................................................................................... 4
1.2 Psychologie als wetenschap............................................................................................................. 5
Methoden om gedrag te bestuderen...............................................................................................5
1.3 Geschiedenis en stromingen van de psychologie............................................................................. 5
1.4 Psychotherapie, verwante beroepen en subdisciplines....................................................................7
Psychotherapierichtingen en hun onderliggende stroming............................................................. 8
Verwante beroepen......................................................................................................................... 8
Subdisciplines...................................................................................................................................8
2. Waarnemen...................................................................................................................................... 9
2.1 Kenmerken van waarnemen.............................................................................................................9
2.2 Het proces van waarnemen..............................................................................................................9
1. Transductie...................................................................................................................................9
2. Sensorische adaptatie................................................................................................................ 10
3. Drempels....................................................................................................................................10
2.3 Zintuigen.........................................................................................................................................10
Zicht — anatomie...........................................................................................................................10
Gehoor........................................................................................................................................... 11
Reuk, smaak en tast....................................................................................................................... 11
2.4 Het actief proces van waarnemen: twee theorieën....................................................................... 11
2.5 Factoren die de waarneming beïnvloeden..................................................................................... 12
A. Selectie...................................................................................................................................... 12
B. Organisatie — Gestaltpsychologie............................................................................................. 12
Waarneming, een kwestie van leren?............................................................................................13
C. Interpretatie...............................................................................................................................13
2.6 Vreemde waarnemingen & sociale perceptie................................................................................ 13
Vreemde waarnemingen................................................................................................................13
Persoonswaarneming (sociale perceptie)...................................................................................... 14
Factoren die de sociale perceptie beïnvloeden............................................................................. 14
1
, Aandachtspunten bij de waarnemer — attributie......................................................................... 15
3. Leren...............................................................................................................................................16
3.1 Conditionering (korte herhaling).................................................................................................... 16
3.2 Cognitief leren................................................................................................................................ 16
Cognitieve ontwikkeling.................................................................................................................16
Het geheugen.................................................................................................................................17
Intelligentie.................................................................................................................................... 17
3.3 Cognitief leren als kritiek op conditionering...................................................................................17
Integratie: het neobehaviouristische model (SORC)...................................................................... 18
3.4 Sociaal leren (Bandura)...................................................................................................................19
Het Bobo-doll-experiment............................................................................................................. 19
Beïnvloedende factoren op het leren (voorwaarden om iets te kunnen leren).............................19
Aandachtspunten bij model-leren................................................................................................. 20
4. Motivatie........................................................................................................................................ 21
4.1 Het begrip motivatie.......................................................................................................................21
Vier aspecten aan motivatie.......................................................................................................... 21
Drijfveer of behoefte..................................................................................................................... 21
Doel, verwachtingen en het zelf.................................................................................................... 21
4.2 Motivatietheorieën........................................................................................................................ 22
De behoeftepiramide van Maslow (5 niveaus).............................................................................. 23
4.3 Zelfdeterminatietheorie (Deci & Ryan) — ZDT............................................................................... 23
ZDT en de types motivatie............................................................................................................. 24
4.4 Motivatie verhogen: hoe?.............................................................................................................. 24
Stages of change (Prochaska & DiClemente) — 6 stappen............................................................ 24
Aandachtspunten: weerstand........................................................................................................ 25
Motiverende gespreksvoering (Miller & Rollnick): communicatiestijlen....................................... 26
Fases van de motiverende gespreksvoering.................................................................................. 26
Communicatieve technieken: ROSA...............................................................................................26
5. Emotie............................................................................................................................................ 27
Inleiding......................................................................................................................................... 27
5.1 De functie van emoties...................................................................................................................27
5.2 De lichaams-, gedrags- en gevoelsaspecten van een emotie......................................................... 27
A. Lichaamsaspecten (fysiologische reacties)................................................................................ 27
B. Gedragsaspecten....................................................................................................................... 28
C. Gevoelsaspecten........................................................................................................................ 28
5.3 Theorieën over emotie................................................................................................................... 29
Experiment van Schachter & Singer (1962)....................................................................................29
5.4 Situaties die emoties uitlokken & omgaan met emoties................................................................29
Situaties die emoties uitlokken...................................................................................................... 29
2
, Omgaan met emoties.................................................................................................................... 30
6. Persoonlijkheid............................................................................................................................... 32
6.1 Begripsomschrijving: persoonlijkheid, identiteit, zelf.....................................................................32
Vier belangrijke kenmerken van persoonlijkheid........................................................................... 32
Identiteit........................................................................................................................................ 32
Het zelf........................................................................................................................................... 33
6.2 Verschillende lagen van de persoonlijkheid................................................................................... 33
6.3 Psychologie van persoonlijkheidstrekken & de Big Five................................................................. 33
Persoonlijkheidstests..................................................................................................................... 34
6.4 Voorbeelden van persoonlijkheidstrekken: temperament, coping- en leerstijl..............................34
Temperament.................................................................................................................................34
Copingstijl...................................................................................................................................... 35
Leerstijl...........................................................................................................................................35
7. Psychopathologie............................................................................................................................ 36
7.1 Normaal versus abnormaal............................................................................................................ 36
Het experiment van Rosenhan (1973)........................................................................................... 37
7.2 Verklaringsmodellen.......................................................................................................................37
7.3 Beoordeling in de praktijk & DSM-5............................................................................................... 38
Beoordeling in de praktijk.............................................................................................................. 38
DSM-5............................................................................................................................................ 38
Metastructuur van de DSM-5 (overzicht van de categorieën)....................................................... 39
Persoonlijkheidsstoornissen — de drie clusters.............................................................................41
7.4 Psychopathologie en mondzorg..................................................................................................... 42
Invloed van psychopathologie op de mondgezondheid.................................................................42
Aandachtspunten voor mondzorg bij psychiatrische stoornissen..................................................42
Mondzorg voor patiënten met psychopathologie — 10 kwaliteitscriteria.....................................42
8. Meerkeuzevragen (per hoofdstuk)...................................................................................................43
Hoofdstuk 1 — Inleiding in de psychologie.......................................................................................... 43
Hoofdstuk 2 — Waarnemen................................................................................................................. 44
Hoofdstuk 3 — Leren............................................................................................................................46
Hoofdstuk 4 — Motivatie..................................................................................................................... 48
Hoofdstuk 5 — Emotie......................................................................................................................... 49
Hoofdstuk 6 — Persoonlijkheid............................................................................................................ 51
Hoofdstuk 7 — Psychopathologie.........................................................................................................52
3
, 1. Inleiding in de psychologie
1.1 Wat is psychologie?
Het woord komt van het Grieks: psychè (geest/ziel) + logos (leer/wetenschap) = "de wetenschap van de
geest/ons brein".
Definitie. Psychologie is de wetenschappelijke studie van het gedrag én de mentale activiteiten van het
individu. Het is dus een gedragswetenschap: ze richt zich op het begrijpen van het gedrag van individuen,
waarbij zowel naar de persoon zelf als naar zijn omgeving gekeken wordt.
• De psychologie heeft niet alleen interesse in afwijkend gedrag (bv. psychose, depressie,
crimineel/antisociaal gedrag), maar in gedrag in het algemeen.
• Zowel factoren bij het individu zelf als in de directe omgeving spelen een rol.
Psychologie ≠ intuïtieve (mensen)kennis
Intuïtieve kennis Psychologie als wetenschap
Inzichten die in de loop van het leven Objectiviteit: via wetenschappelijke
ontstaan, uit ervaring (we "weten" hoe methodes de uiterlijk waarneembare
mensen gewoonlijk reageren op een aspecten verklaren.
situatie).
Verwante wetenschappen
Ook andere takken bestuderen gedrag:
• Biologie: hoe lichaamsprocessen gedrag bepalen (bv. de casus Phineas Gage, 1848, wiens
persoonlijkheid veranderde na hersenletsel).
• Sociologie: hoe gedrag samenhangt met de maatschappelijke context.
1.2 Psychologie als wetenschap
De wetenschappelijke aanpak wil gedrag begrijpen (waarom deed iemand iets — vaak via casestudy's)
en verbanden/samenhangen (correlaties) beschrijven. Voorbeeld rond "gewelddadige films →
agressie":
• Observationeel: een groep bevragen of ze agressiever zijn na het bekijken van gewelddadige
films.
• Experimenteel: een groep naar gewelddadige films laten kijken en observeren of ze nadien
agressiever reageren dan een groep die dat niet deed.
Empirisch. Studie op basis van gemeten data.
4
OPO “Motivatie en Gedrag” • PBA Mondzorg • Voorbereiding herexamen
Inhoudsopgave
1. Inleiding in de psychologie................................................................................................................ 4
1.1 Wat is psychologie?.......................................................................................................................... 4
Psychologie ≠ intuïtieve (mensen)kennis.........................................................................................4
Verwante wetenschappen............................................................................................................... 4
1.2 Psychologie als wetenschap............................................................................................................. 5
Methoden om gedrag te bestuderen...............................................................................................5
1.3 Geschiedenis en stromingen van de psychologie............................................................................. 5
1.4 Psychotherapie, verwante beroepen en subdisciplines....................................................................7
Psychotherapierichtingen en hun onderliggende stroming............................................................. 8
Verwante beroepen......................................................................................................................... 8
Subdisciplines...................................................................................................................................8
2. Waarnemen...................................................................................................................................... 9
2.1 Kenmerken van waarnemen.............................................................................................................9
2.2 Het proces van waarnemen..............................................................................................................9
1. Transductie...................................................................................................................................9
2. Sensorische adaptatie................................................................................................................ 10
3. Drempels....................................................................................................................................10
2.3 Zintuigen.........................................................................................................................................10
Zicht — anatomie...........................................................................................................................10
Gehoor........................................................................................................................................... 11
Reuk, smaak en tast....................................................................................................................... 11
2.4 Het actief proces van waarnemen: twee theorieën....................................................................... 11
2.5 Factoren die de waarneming beïnvloeden..................................................................................... 12
A. Selectie...................................................................................................................................... 12
B. Organisatie — Gestaltpsychologie............................................................................................. 12
Waarneming, een kwestie van leren?............................................................................................13
C. Interpretatie...............................................................................................................................13
2.6 Vreemde waarnemingen & sociale perceptie................................................................................ 13
Vreemde waarnemingen................................................................................................................13
Persoonswaarneming (sociale perceptie)...................................................................................... 14
Factoren die de sociale perceptie beïnvloeden............................................................................. 14
1
, Aandachtspunten bij de waarnemer — attributie......................................................................... 15
3. Leren...............................................................................................................................................16
3.1 Conditionering (korte herhaling).................................................................................................... 16
3.2 Cognitief leren................................................................................................................................ 16
Cognitieve ontwikkeling.................................................................................................................16
Het geheugen.................................................................................................................................17
Intelligentie.................................................................................................................................... 17
3.3 Cognitief leren als kritiek op conditionering...................................................................................17
Integratie: het neobehaviouristische model (SORC)...................................................................... 18
3.4 Sociaal leren (Bandura)...................................................................................................................19
Het Bobo-doll-experiment............................................................................................................. 19
Beïnvloedende factoren op het leren (voorwaarden om iets te kunnen leren).............................19
Aandachtspunten bij model-leren................................................................................................. 20
4. Motivatie........................................................................................................................................ 21
4.1 Het begrip motivatie.......................................................................................................................21
Vier aspecten aan motivatie.......................................................................................................... 21
Drijfveer of behoefte..................................................................................................................... 21
Doel, verwachtingen en het zelf.................................................................................................... 21
4.2 Motivatietheorieën........................................................................................................................ 22
De behoeftepiramide van Maslow (5 niveaus).............................................................................. 23
4.3 Zelfdeterminatietheorie (Deci & Ryan) — ZDT............................................................................... 23
ZDT en de types motivatie............................................................................................................. 24
4.4 Motivatie verhogen: hoe?.............................................................................................................. 24
Stages of change (Prochaska & DiClemente) — 6 stappen............................................................ 24
Aandachtspunten: weerstand........................................................................................................ 25
Motiverende gespreksvoering (Miller & Rollnick): communicatiestijlen....................................... 26
Fases van de motiverende gespreksvoering.................................................................................. 26
Communicatieve technieken: ROSA...............................................................................................26
5. Emotie............................................................................................................................................ 27
Inleiding......................................................................................................................................... 27
5.1 De functie van emoties...................................................................................................................27
5.2 De lichaams-, gedrags- en gevoelsaspecten van een emotie......................................................... 27
A. Lichaamsaspecten (fysiologische reacties)................................................................................ 27
B. Gedragsaspecten....................................................................................................................... 28
C. Gevoelsaspecten........................................................................................................................ 28
5.3 Theorieën over emotie................................................................................................................... 29
Experiment van Schachter & Singer (1962)....................................................................................29
5.4 Situaties die emoties uitlokken & omgaan met emoties................................................................29
Situaties die emoties uitlokken...................................................................................................... 29
2
, Omgaan met emoties.................................................................................................................... 30
6. Persoonlijkheid............................................................................................................................... 32
6.1 Begripsomschrijving: persoonlijkheid, identiteit, zelf.....................................................................32
Vier belangrijke kenmerken van persoonlijkheid........................................................................... 32
Identiteit........................................................................................................................................ 32
Het zelf........................................................................................................................................... 33
6.2 Verschillende lagen van de persoonlijkheid................................................................................... 33
6.3 Psychologie van persoonlijkheidstrekken & de Big Five................................................................. 33
Persoonlijkheidstests..................................................................................................................... 34
6.4 Voorbeelden van persoonlijkheidstrekken: temperament, coping- en leerstijl..............................34
Temperament.................................................................................................................................34
Copingstijl...................................................................................................................................... 35
Leerstijl...........................................................................................................................................35
7. Psychopathologie............................................................................................................................ 36
7.1 Normaal versus abnormaal............................................................................................................ 36
Het experiment van Rosenhan (1973)........................................................................................... 37
7.2 Verklaringsmodellen.......................................................................................................................37
7.3 Beoordeling in de praktijk & DSM-5............................................................................................... 38
Beoordeling in de praktijk.............................................................................................................. 38
DSM-5............................................................................................................................................ 38
Metastructuur van de DSM-5 (overzicht van de categorieën)....................................................... 39
Persoonlijkheidsstoornissen — de drie clusters.............................................................................41
7.4 Psychopathologie en mondzorg..................................................................................................... 42
Invloed van psychopathologie op de mondgezondheid.................................................................42
Aandachtspunten voor mondzorg bij psychiatrische stoornissen..................................................42
Mondzorg voor patiënten met psychopathologie — 10 kwaliteitscriteria.....................................42
8. Meerkeuzevragen (per hoofdstuk)...................................................................................................43
Hoofdstuk 1 — Inleiding in de psychologie.......................................................................................... 43
Hoofdstuk 2 — Waarnemen................................................................................................................. 44
Hoofdstuk 3 — Leren............................................................................................................................46
Hoofdstuk 4 — Motivatie..................................................................................................................... 48
Hoofdstuk 5 — Emotie......................................................................................................................... 49
Hoofdstuk 6 — Persoonlijkheid............................................................................................................ 51
Hoofdstuk 7 — Psychopathologie.........................................................................................................52
3
, 1. Inleiding in de psychologie
1.1 Wat is psychologie?
Het woord komt van het Grieks: psychè (geest/ziel) + logos (leer/wetenschap) = "de wetenschap van de
geest/ons brein".
Definitie. Psychologie is de wetenschappelijke studie van het gedrag én de mentale activiteiten van het
individu. Het is dus een gedragswetenschap: ze richt zich op het begrijpen van het gedrag van individuen,
waarbij zowel naar de persoon zelf als naar zijn omgeving gekeken wordt.
• De psychologie heeft niet alleen interesse in afwijkend gedrag (bv. psychose, depressie,
crimineel/antisociaal gedrag), maar in gedrag in het algemeen.
• Zowel factoren bij het individu zelf als in de directe omgeving spelen een rol.
Psychologie ≠ intuïtieve (mensen)kennis
Intuïtieve kennis Psychologie als wetenschap
Inzichten die in de loop van het leven Objectiviteit: via wetenschappelijke
ontstaan, uit ervaring (we "weten" hoe methodes de uiterlijk waarneembare
mensen gewoonlijk reageren op een aspecten verklaren.
situatie).
Verwante wetenschappen
Ook andere takken bestuderen gedrag:
• Biologie: hoe lichaamsprocessen gedrag bepalen (bv. de casus Phineas Gage, 1848, wiens
persoonlijkheid veranderde na hersenletsel).
• Sociologie: hoe gedrag samenhangt met de maatschappelijke context.
1.2 Psychologie als wetenschap
De wetenschappelijke aanpak wil gedrag begrijpen (waarom deed iemand iets — vaak via casestudy's)
en verbanden/samenhangen (correlaties) beschrijven. Voorbeeld rond "gewelddadige films →
agressie":
• Observationeel: een groep bevragen of ze agressiever zijn na het bekijken van gewelddadige
films.
• Experimenteel: een groep naar gewelddadige films laten kijken en observeren of ze nadien
agressiever reageren dan een groep die dat niet deed.
Empirisch. Studie op basis van gemeten data.
4
