Algemene rechtsleer
Deel 1: Wat is recht? Een moeilijke vraag
Inleiding: een moeilijke vraag
De ultieme definitie ontbreekt:
- “Nog steeds zoeken juristen naar een definitie van hun rechtsbegrip” –
Immanuel Kant
- Ook de definitie uit Basisbegrippen is net perfect
Geen definitie is perfect, op elke definitie is iets aan te merken.
Sommige zijn goed maar het is altijd vanuit een bepaalde context
Hebben we wel een definitie nodig?
- In sommige vakgebieden: geen behoefte (zoals bij chemie; een chemicus
kan perfect werken zonder zicht ooit af te vragen wat ‘de chemie’ precies
is)
- In het recht: wel behoefte!
De rechter moet het ‘recht’ toepassen (interpreteren & verder
ontwikkelen)
Onderzoek naar ‘het recht’ riskeert verkeerd te worden begrepen
zonder begripsomschrijving
2 opvattingen:
- Essentialistische opvatting = recht heeft een essentie (= kernelement
dat altijd en overal aanwezig is en dat toelaat ‘recht’ te onderscheiden van
andere fenomenen)
Probleem: die essentie is tot nu toe niet gevonden
- Conventionalistische opvatting = wat telt als ‘recht’ en wat niet, is
een conventie (= afspraak tussen mensen) waarvan de inhoud niet op
voorhand vastligt
Definities van recht: vele vormen
- Statelijk recht: recht dat van de staat afkomstig is
- Gewoonterecht: vanuit de praktijk geworden (door gewoonte),
langzaamaan ontstaan
- Religieus recht: binnen een religie
613 wetten in de Thora
- Natuurrecht: regels die ontstaan uit nauwkeurige observatie van
menselijke natuur
- Internationaal recht: regelt internationale betrekkingen
Veel discussie: is dit wel gewoon recht en geen pure politiek?
Die vormen zijn als familieleden van elkaar :
1
, Algemene rechtsleer
- Ze hebben allemaal iets met elkaar te maken, maar hebben niet 1
specifieke gemeenschappelijke essentie
- Je hebt bepaalde verhoudingen tussen broers en zussen, en op een andere
manier met je tante en nonkel; zo is dit ook bij recht
- Er zijn banden maar niet 1 specifiek element die alle leden met elkaar
delen
Recht? Geen essentiële kenmerken:
- “Recht heeft geen essentiële kenmerken die altijd en overal waar zijn”
Wat wij hier in België als recht beschouwen kan op een andere plaats
en tijdstip iets helemaal anders betekenen
- “Recht is eerder wat mensen door hun sociale praktijken identificeren en
behandelen als recht” – Brian Tamanaha
Recht = standpunt- of maatschappijafhankelijk: Recht = conventie
- Standpuntafhankelijk: hangt af van standpunt dat men inneemt over het
begrip ‘recht’
- Maatschappijafhankelijk: hangt af van omschrijving die men aan ‘recht’
geeft
Of iets als ‘recht’ geldt, hangt af van het ‘familielid’ dat men voor ogen
heeft
VRAAG: Is abortus toegelaten volgens het recht? ‘het’ recht versus ‘welk’
recht
- Antwoord M1 (religieus recht): Neen, wie dat zegt, heeft duidelijk de
essentie van recht niet begrepen.
- Antwoord M2 (Belgisch statelijk recht): Ja, althans onder bepaalde
voorwaarden.
!! Je kan niet spreken over wat geldt als recht zonder zelf een standpunt in te
nemen over wat recht is. anders dan bij bv. chemie: inhoud onderzoeksobject
= standpuntonafhankelijk
Gevolgen conventionalistische opvatting:
- Recht = relatief naar plaats & tijd
Doorheen de tijd en geografische ruimte: verschillende vormen van
recht
‘Recht’ is een sociale constructie (geconstrueerd door handelingen van
mensen) met een geschiedenis
Moeten we nu zwijgen over ‘recht’? Neen: wel andere focus
- Niet op essentie van recht (of recht in zijn universele & tijdloze geheel)
- Wel op diverse kenmerken die men ermee in verband brengt
Geheel aan regels?
2
, Algemene rechtsleer
Gericht op normatieve ordening? Orde en structuur in maatschappij
brengen
Rol handhaving? Als iedereen overtredingen doet, dan wordt het
recht niet meer erkent als regel
Rol rechtvaardigheid?
Titel 1: Fundamentele transformaties van de mensenmaatschappij
Proloog: Mensen zijn sociale wezens
- Ons leven krijgt betekenis in relatie tot anderen
Sociale ontwikkeling binnen een gemeenschap is het gevolg van:
1) Materiële facetten: bv. de manier waarop we ons verplaatsen,
supermarkten …
2) Ideële facetten: waar wij in geloven als mens bepaalt hoe we ons tot
elkaar verhouden
3) Sociale instituten en praktijken
Sociale instituten: patronen van sociale orde die maatschappelijke
behoeften lenigen
Sociale praktijken: alledaagse handelingen en de manier waarop die
gebruikelijk worden verricht in een bepaalde maatschappij
Niet elke gemeenschap is sociaal even complex: groter = organisatorisch
uitgewerkter
Elke gemeenschap neemt basisbehoeften van de maatschappij voor haar
rekening:
- Watervoorziening, voedselbedeling, bescherming van gezondheid &
veiligheid, behoud van interne orde & verdediging tegen buitenstaanders
….
Hoe doen we dit? Sociale instituten; 2 vormen van specialisatie
2 vormen van specialisatie
- Horizontale specialisatie: als een bepaalde taak verdeeld is over het
zelfde niveau
Planning, inrichting, uitvoering = verdeeld over zelfde niveau
- Verticale specialisatie: verschillende taken worden verdeeld over
hiërarchisch verschillende niveaus
Planning, inrichting, uitvoering = verdeeld over hiërarchisch
verschillende niveaus
Betekenis en functie van ‘recht’ is niet altijd en overal hetzelfde:
- Hangt af van de organisationele structuur van een gemeenschap
- ‘Recht’ is iets anders en vervult in weinig complexe gemeenschappen
andere functies dan in complexere
4 soorten gemeenschappen:
1) Samenlevingen van jager-voedselverzamelaars
2) Chiefdoms Chronologisch overzicht, maar niet
3) Rijken teleologisch
Niet zo dat moderne staten 3
‘verder’
, Algemene rechtsleer
4) Moderne staten
Hoofdstuk 1: Jager -voedselverzamelaars
Wanneer?
- Vanaf ontstaan van de mensheid tot intrede landbouwsamenleving (+- 12
000 v. C.)
Kenmerken:
- Clans van ong. 25 mensen (familiebanden)
- Clans maken deel uit van een groter netwerk
Hangen niet vast aan 1 plek, trekken nomadisch rond
- Grotendeels egalitair
Niet 1 specifieke baas, enkel op beslissende momenten is er een leider
- Basis voor leiderschap
Moet iemand zij die weet hoe hij leider moet zijn en die in het verleden
al goede beslissingen heeft genomen
- Goederendeling en wederkerigheid
Mensen gaan daar heel veel met elkaar delen
Je kan volgens archeologen rechtsregels bij deze mensen herkennen:
- Regels en gebruiken over persoonlijk letsel, huwelijksbeperkingen …
- Regels en gebruiken over bezit en gebruik van goederen:
Oogst (en wild): wie mag er het meest gebruiken van het wild dat
geschoten is?
Menselijke arbeid: wie doet wat?
Heilige kennis: priesters maakten gebruik van rituelen, omdat die
kennis heilig is was die enkel toegankelijk voor de priesters
Land en waterbronnen: wie gaat er waar jagen? Wie gaat wanneer de
waterbron gebruiken?
Roerende goederen (gereedschap, wapens, kookgerei, vergaard voedsel
…)
Individuele aanspraken (bv. door investering van tijd en moeite)
Daardoor: mogelijkheid om te ruilen, ook tussen clans
Kosteloze hulpverlening, basis voor latere contractenrecht
2 soorten clans:
Onmiddellijk wederkerige clans Uitgesteld wederkerige clans
Korte termijnoriëntatie Lange termijnoriëntatie
Goederen en voedsel w onmiddellijk Goederen en voedsel: bewaring &
gebruikt onderhoud van plekken, kunnen
wachten op resultaat
Weinig investeringen in Veel investeringen in gereedschappen
gereedschappen
Amper langdurig engagement zeer Langdurige engagementen: zeker (bv.
flexibel uithuwelijken), essentieel voor deze
soorten clans
4
Deel 1: Wat is recht? Een moeilijke vraag
Inleiding: een moeilijke vraag
De ultieme definitie ontbreekt:
- “Nog steeds zoeken juristen naar een definitie van hun rechtsbegrip” –
Immanuel Kant
- Ook de definitie uit Basisbegrippen is net perfect
Geen definitie is perfect, op elke definitie is iets aan te merken.
Sommige zijn goed maar het is altijd vanuit een bepaalde context
Hebben we wel een definitie nodig?
- In sommige vakgebieden: geen behoefte (zoals bij chemie; een chemicus
kan perfect werken zonder zicht ooit af te vragen wat ‘de chemie’ precies
is)
- In het recht: wel behoefte!
De rechter moet het ‘recht’ toepassen (interpreteren & verder
ontwikkelen)
Onderzoek naar ‘het recht’ riskeert verkeerd te worden begrepen
zonder begripsomschrijving
2 opvattingen:
- Essentialistische opvatting = recht heeft een essentie (= kernelement
dat altijd en overal aanwezig is en dat toelaat ‘recht’ te onderscheiden van
andere fenomenen)
Probleem: die essentie is tot nu toe niet gevonden
- Conventionalistische opvatting = wat telt als ‘recht’ en wat niet, is
een conventie (= afspraak tussen mensen) waarvan de inhoud niet op
voorhand vastligt
Definities van recht: vele vormen
- Statelijk recht: recht dat van de staat afkomstig is
- Gewoonterecht: vanuit de praktijk geworden (door gewoonte),
langzaamaan ontstaan
- Religieus recht: binnen een religie
613 wetten in de Thora
- Natuurrecht: regels die ontstaan uit nauwkeurige observatie van
menselijke natuur
- Internationaal recht: regelt internationale betrekkingen
Veel discussie: is dit wel gewoon recht en geen pure politiek?
Die vormen zijn als familieleden van elkaar :
1
, Algemene rechtsleer
- Ze hebben allemaal iets met elkaar te maken, maar hebben niet 1
specifieke gemeenschappelijke essentie
- Je hebt bepaalde verhoudingen tussen broers en zussen, en op een andere
manier met je tante en nonkel; zo is dit ook bij recht
- Er zijn banden maar niet 1 specifiek element die alle leden met elkaar
delen
Recht? Geen essentiële kenmerken:
- “Recht heeft geen essentiële kenmerken die altijd en overal waar zijn”
Wat wij hier in België als recht beschouwen kan op een andere plaats
en tijdstip iets helemaal anders betekenen
- “Recht is eerder wat mensen door hun sociale praktijken identificeren en
behandelen als recht” – Brian Tamanaha
Recht = standpunt- of maatschappijafhankelijk: Recht = conventie
- Standpuntafhankelijk: hangt af van standpunt dat men inneemt over het
begrip ‘recht’
- Maatschappijafhankelijk: hangt af van omschrijving die men aan ‘recht’
geeft
Of iets als ‘recht’ geldt, hangt af van het ‘familielid’ dat men voor ogen
heeft
VRAAG: Is abortus toegelaten volgens het recht? ‘het’ recht versus ‘welk’
recht
- Antwoord M1 (religieus recht): Neen, wie dat zegt, heeft duidelijk de
essentie van recht niet begrepen.
- Antwoord M2 (Belgisch statelijk recht): Ja, althans onder bepaalde
voorwaarden.
!! Je kan niet spreken over wat geldt als recht zonder zelf een standpunt in te
nemen over wat recht is. anders dan bij bv. chemie: inhoud onderzoeksobject
= standpuntonafhankelijk
Gevolgen conventionalistische opvatting:
- Recht = relatief naar plaats & tijd
Doorheen de tijd en geografische ruimte: verschillende vormen van
recht
‘Recht’ is een sociale constructie (geconstrueerd door handelingen van
mensen) met een geschiedenis
Moeten we nu zwijgen over ‘recht’? Neen: wel andere focus
- Niet op essentie van recht (of recht in zijn universele & tijdloze geheel)
- Wel op diverse kenmerken die men ermee in verband brengt
Geheel aan regels?
2
, Algemene rechtsleer
Gericht op normatieve ordening? Orde en structuur in maatschappij
brengen
Rol handhaving? Als iedereen overtredingen doet, dan wordt het
recht niet meer erkent als regel
Rol rechtvaardigheid?
Titel 1: Fundamentele transformaties van de mensenmaatschappij
Proloog: Mensen zijn sociale wezens
- Ons leven krijgt betekenis in relatie tot anderen
Sociale ontwikkeling binnen een gemeenschap is het gevolg van:
1) Materiële facetten: bv. de manier waarop we ons verplaatsen,
supermarkten …
2) Ideële facetten: waar wij in geloven als mens bepaalt hoe we ons tot
elkaar verhouden
3) Sociale instituten en praktijken
Sociale instituten: patronen van sociale orde die maatschappelijke
behoeften lenigen
Sociale praktijken: alledaagse handelingen en de manier waarop die
gebruikelijk worden verricht in een bepaalde maatschappij
Niet elke gemeenschap is sociaal even complex: groter = organisatorisch
uitgewerkter
Elke gemeenschap neemt basisbehoeften van de maatschappij voor haar
rekening:
- Watervoorziening, voedselbedeling, bescherming van gezondheid &
veiligheid, behoud van interne orde & verdediging tegen buitenstaanders
….
Hoe doen we dit? Sociale instituten; 2 vormen van specialisatie
2 vormen van specialisatie
- Horizontale specialisatie: als een bepaalde taak verdeeld is over het
zelfde niveau
Planning, inrichting, uitvoering = verdeeld over zelfde niveau
- Verticale specialisatie: verschillende taken worden verdeeld over
hiërarchisch verschillende niveaus
Planning, inrichting, uitvoering = verdeeld over hiërarchisch
verschillende niveaus
Betekenis en functie van ‘recht’ is niet altijd en overal hetzelfde:
- Hangt af van de organisationele structuur van een gemeenschap
- ‘Recht’ is iets anders en vervult in weinig complexe gemeenschappen
andere functies dan in complexere
4 soorten gemeenschappen:
1) Samenlevingen van jager-voedselverzamelaars
2) Chiefdoms Chronologisch overzicht, maar niet
3) Rijken teleologisch
Niet zo dat moderne staten 3
‘verder’
, Algemene rechtsleer
4) Moderne staten
Hoofdstuk 1: Jager -voedselverzamelaars
Wanneer?
- Vanaf ontstaan van de mensheid tot intrede landbouwsamenleving (+- 12
000 v. C.)
Kenmerken:
- Clans van ong. 25 mensen (familiebanden)
- Clans maken deel uit van een groter netwerk
Hangen niet vast aan 1 plek, trekken nomadisch rond
- Grotendeels egalitair
Niet 1 specifieke baas, enkel op beslissende momenten is er een leider
- Basis voor leiderschap
Moet iemand zij die weet hoe hij leider moet zijn en die in het verleden
al goede beslissingen heeft genomen
- Goederendeling en wederkerigheid
Mensen gaan daar heel veel met elkaar delen
Je kan volgens archeologen rechtsregels bij deze mensen herkennen:
- Regels en gebruiken over persoonlijk letsel, huwelijksbeperkingen …
- Regels en gebruiken over bezit en gebruik van goederen:
Oogst (en wild): wie mag er het meest gebruiken van het wild dat
geschoten is?
Menselijke arbeid: wie doet wat?
Heilige kennis: priesters maakten gebruik van rituelen, omdat die
kennis heilig is was die enkel toegankelijk voor de priesters
Land en waterbronnen: wie gaat er waar jagen? Wie gaat wanneer de
waterbron gebruiken?
Roerende goederen (gereedschap, wapens, kookgerei, vergaard voedsel
…)
Individuele aanspraken (bv. door investering van tijd en moeite)
Daardoor: mogelijkheid om te ruilen, ook tussen clans
Kosteloze hulpverlening, basis voor latere contractenrecht
2 soorten clans:
Onmiddellijk wederkerige clans Uitgesteld wederkerige clans
Korte termijnoriëntatie Lange termijnoriëntatie
Goederen en voedsel w onmiddellijk Goederen en voedsel: bewaring &
gebruikt onderhoud van plekken, kunnen
wachten op resultaat
Weinig investeringen in Veel investeringen in gereedschappen
gereedschappen
Amper langdurig engagement zeer Langdurige engagementen: zeker (bv.
flexibel uithuwelijken), essentieel voor deze
soorten clans
4
