INHOUDSOPGAVE
1 Wat is farmacologie .................................................................................................................................... 4
1.1 Definitie ................................................................................................................................................ 4
1.2 Werking van geneesmiddelen ................................................................................................................... 4
1.3 Grondstoffen voor geneesmiddelen .......................................................................................................... 5
1.4 Naamgeving van geneesmiddelen ......................................................................................................... 5
1.4.1 Bereidingen in de apotheek ......................................................................................................... 5
1.4.2 Farmaceutische specialiteiten ...................................................................................................... 5
1.4.3 Voorschrift op stofnaam (VOS)..................................................................................................... 6
1.5 Farmacologische fasen .......................................................................................................................... 6
1.5.1 De farmaceutische fase ................................................................................................................ 6
1.5.2 De farmacokenetische fase .......................................................................................................... 7
1.5.3 De farmacodynamische fase ............................................................................................................... 7
1.5.3 De farmacotherapeutische fase ................................................................................................... 7
2. De Farmaceutische fase .................................................................................................................................. 8
2.1 De toedieningsvormen van GMn ............................................................................................................... 8
2.1.1 Vaste en half-vaste vorm ............................................................................................................. 8
2.1.2 Vloeibare vorm ............................................................................................................................ 9
2.1.3 Implantaten ............................................................................................................................... 10
2.1.4 gasvorming ................................................................................................................................ 10
2.1.5 DAMPVORMING ........................................................................................................................ 10
2.2 toedieningswijzen van geneesmiddelen .............................................................................................. 10
2.2.1 Enterale toediening .......................................................................................................................... 10
2.2.2 Parentale toediening.................................................................................................................. 12
2.2.3 Topische toediening ................................................................................................................... 13
3. De farmacokinetische fase ............................................................................................................................ 14
3.1 Transport van faraca doorheen celmembraan ..................................................................................... 15
3.1.1 paracellulair transport ............................................................................................................... 15
3.1.2 Passieve diffusie......................................................................................................................... 16
3.1.3 Carrier gemedieerd transport .................................................................................................... 16
3.1.4 Pinocytose ................................................................................................................................. 17
3.2 Compartimenten ................................................................................................................................. 17
3.3 Plasmaconcentratie-tijdcurve.............................................................................................................. 18
3.4 De farmacokinetische processen ......................................................................................................... 19
3.4.1 Absorptie (=resoptie) ................................................................................................................. 19
3.4.2 Distributie .................................................................................................................................. 21
1
, 3.4.3 Eliminatie................................................................................................................................... 23
3.5 De halfwaringstijd ................................................................................................................................... 25
3.5 Dosering of posologie.......................................................................................................................... 26
3.6.1 Eénmaile intraveneuse toediening.................................................................................................... 26
3.6.2 Eénmalige extravasculaire toediening............................................................................................... 27
3.6.3 Herhaalde toediening ....................................................................................................................... 27
3.6.5 Dosisaanpassing ............................................................................................................................... 28
4. de farmacodynamische fase .......................................................................................................................... 30
4.1 De aangrijppunten van geneesmiddelen ................................................................................................. 30
4.1.1 receptoren als aangrijppunt.............................................................................................................. 31
4.1.2 ionenkanalen als aangrijpingspunt.................................................................................................... 33
4.1.3 Enzymen als aangrijppingspunt......................................................................................................... 34
4.1.4 transporteiwitten als aangrijpingspunt ............................................................................................. 35
4.2 Gevoeligheid receptor ............................................................................................................................. 36
4.2.1 downregulatie van receptoren ......................................................................................................... 36
4.2.2 upregulatie van receptoren .............................................................................................................. 36
4.3 farmacon en orgaanrespons .................................................................................................................... 36
Hoofdstuk 5 De farmacotherapeutische fase .................................................................................................... 38
5.1 Oorzaken van variabiliteit in GnM-respons .............................................................................................. 38
5.1.1 toediening ........................................................................................................................................ 38
5.1.2 demografische factoren .................................................................................................................... 39
5.1.3 ziekte ................................................................................................................................................ 39
5.1.4 interacties ........................................................................................................................................ 39
5.2.1 Bijwerkingen..................................................................................................................................... 42
5.2.2 overgevoeligheidsreactie .................................................................................................................. 43
5.2.3 Afhankelijkheid of verslaving ............................................................................................................ 44
Hoofdstuk 6: farmacotherapie bij risicogroepen ............................................................................................... 45
6.1 Neonaten en kinderen ............................................................................................................................. 45
6.2 ouderen .................................................................................................................................................. 46
6.3 farmacotherapie bij LIS → leverinsufficiëntie .......................................................................................... 46
6.4 Farmacotherapie bij NIS → nierinsufficiëntie .......................................................................................... 46
Hoofdstuk 7: de ontwikkeling en verstrekking van een geneesmiddel ............................................................... 47
7.1 De ontwikkeling van een GnM ................................................................................................................. 47
7.1.1 Preklinische fase ............................................................................................................................... 47
7.1.2 Klinische fase .................................................................................................................................... 47
7.2 Wettelijke bepalingen ............................................................................................................................. 48
7.2.1 Het voorschrijfrecht ................................................................................................................... 48
2
, 7.2.2 Het voorschrift ........................................................................................................................... 48
7.3 Terugbetalingsmedaliteiten ................................................................................................................ 49
7.4 De verstrekking van een GnM ............................................................................................................. 51
7.4.1 Informatie voor een goed gebruik .............................................................................................. 51
7.4.2 Off-label gebruik ........................................................................................................................ 51
Hoofdstuk 8: Farmacologische zorg ................................................................................................................... 52
8.1 Bewaren van GnM ................................................................................................................................... 52
8.2 Medicatiefouten ................................................................................................................................. 52
8.3 Medicatie veilig toedienen .................................................................................................................. 53
8.3.1 Medicatie voorschrijven............................................................................................................. 53
8.3.2 Medicatie voorbereiden............................................................................................................. 53
8.3.3 Medicatie toedienen .................................................................................................................. 53
8.4 Begeleiding bij therapietrouw ............................................................................................................. 54
8.4.1 Soorten inadequate therapietrouw ............................................................................................ 54
8.4.2 Beïnvloedende factoren ............................................................................................................. 54
8.4.3 Vroedkundige rol bij therapietrouw ........................................................................................... 54
3
, ALGEMENE FARMACOLOGIE
1 WAT IS FARMACOLOGIE
1.1 DEFINITIE
• Algemeen = De leer (logos) van de pharmacon (geneesmiddelen) → “de leer van de geneesmiddelen”
• Concreter = “De wetenschap die de wisselwerking onderzoekt tussen levende organismen en
scheikundge stoffen.”
• Klinische farmacologie: wetenschappelijke studie van GM bij de mens
o Ontwikkeling van nieuwe GM bij gezonde vrijwilligers en zieken
o Studie van het gebruik van bestaande GM
• Farmacotherapie: oordeelkundig gebruik van GM id dagelijkse praktijk voor preventie, behandeling of
diagnosestelling
o GMn vaak de oorzaak van bijwerkingen en iatrogene ziekten
o Vage grens tussen farmacologie en toxicologie
o Werking van een GM en het al dan niet optreden van bijwerkingen afhankelijk van veel factoren
o Inzicht in deze factoren door de vroedvrouw belangrijk voor het oordeelkundig voorschrijven en
toedienen van GMn.
• “Elke eenvoudige of samengestelde substantie met therapeutische of profylactische eigenschappen
met betrekking tot ziekten bij mens of dier, om een medische diagnose te stellen of om organische
functies te herstellen, te verbeteren of te wijzigen.
• Behandelen (curatief) of voorkomen (preventief) van:
o Oorzaak
o Symptomen
o Gevolgen van een ziekte
• GM moet voldoen aan voorschrift uit FARMACOPEE
= wettelijk handboek over de kunst van de geneesmiddelenbereiding
• Gecommentarieerd Geneesmiddelenrepertorium + farmacotherapeutische folia
o Onafhankelijke, objectieve, EB en praktisch bruikbare informatie over geneesmiddelen te
verstrekken aan gezondheidswerkers
o Uitgegeven door het Belgisch Centrum voor Farmacotherapeutische Informatie (BCFI)
1.2 WERKING VAN GENEESMIDDELEN
• Causale therapie
o Oorzakelijke of curatieve behandeling
• Profylactische/preventie therapie
o Preventieve behandeling en voorkomen van aandoeningen/ziekte
• Substitutietherapie
o Vervangen of aanvullen van ontbrekende stoffen
• Symptomatische therapie
o Wegnemen van de symptomen van de aandoening/ziekte
• Palliatieve behandeling
o Om het leven zo draaglijk mogelijk te maken bij ernstig lijden
• Diagnostische behandeling
o Stellen van een diagnose: de oorzaak of aard van de aandoening vaststellen
4
1 Wat is farmacologie .................................................................................................................................... 4
1.1 Definitie ................................................................................................................................................ 4
1.2 Werking van geneesmiddelen ................................................................................................................... 4
1.3 Grondstoffen voor geneesmiddelen .......................................................................................................... 5
1.4 Naamgeving van geneesmiddelen ......................................................................................................... 5
1.4.1 Bereidingen in de apotheek ......................................................................................................... 5
1.4.2 Farmaceutische specialiteiten ...................................................................................................... 5
1.4.3 Voorschrift op stofnaam (VOS)..................................................................................................... 6
1.5 Farmacologische fasen .......................................................................................................................... 6
1.5.1 De farmaceutische fase ................................................................................................................ 6
1.5.2 De farmacokenetische fase .......................................................................................................... 7
1.5.3 De farmacodynamische fase ............................................................................................................... 7
1.5.3 De farmacotherapeutische fase ................................................................................................... 7
2. De Farmaceutische fase .................................................................................................................................. 8
2.1 De toedieningsvormen van GMn ............................................................................................................... 8
2.1.1 Vaste en half-vaste vorm ............................................................................................................. 8
2.1.2 Vloeibare vorm ............................................................................................................................ 9
2.1.3 Implantaten ............................................................................................................................... 10
2.1.4 gasvorming ................................................................................................................................ 10
2.1.5 DAMPVORMING ........................................................................................................................ 10
2.2 toedieningswijzen van geneesmiddelen .............................................................................................. 10
2.2.1 Enterale toediening .......................................................................................................................... 10
2.2.2 Parentale toediening.................................................................................................................. 12
2.2.3 Topische toediening ................................................................................................................... 13
3. De farmacokinetische fase ............................................................................................................................ 14
3.1 Transport van faraca doorheen celmembraan ..................................................................................... 15
3.1.1 paracellulair transport ............................................................................................................... 15
3.1.2 Passieve diffusie......................................................................................................................... 16
3.1.3 Carrier gemedieerd transport .................................................................................................... 16
3.1.4 Pinocytose ................................................................................................................................. 17
3.2 Compartimenten ................................................................................................................................. 17
3.3 Plasmaconcentratie-tijdcurve.............................................................................................................. 18
3.4 De farmacokinetische processen ......................................................................................................... 19
3.4.1 Absorptie (=resoptie) ................................................................................................................. 19
3.4.2 Distributie .................................................................................................................................. 21
1
, 3.4.3 Eliminatie................................................................................................................................... 23
3.5 De halfwaringstijd ................................................................................................................................... 25
3.5 Dosering of posologie.......................................................................................................................... 26
3.6.1 Eénmaile intraveneuse toediening.................................................................................................... 26
3.6.2 Eénmalige extravasculaire toediening............................................................................................... 27
3.6.3 Herhaalde toediening ....................................................................................................................... 27
3.6.5 Dosisaanpassing ............................................................................................................................... 28
4. de farmacodynamische fase .......................................................................................................................... 30
4.1 De aangrijppunten van geneesmiddelen ................................................................................................. 30
4.1.1 receptoren als aangrijppunt.............................................................................................................. 31
4.1.2 ionenkanalen als aangrijpingspunt.................................................................................................... 33
4.1.3 Enzymen als aangrijppingspunt......................................................................................................... 34
4.1.4 transporteiwitten als aangrijpingspunt ............................................................................................. 35
4.2 Gevoeligheid receptor ............................................................................................................................. 36
4.2.1 downregulatie van receptoren ......................................................................................................... 36
4.2.2 upregulatie van receptoren .............................................................................................................. 36
4.3 farmacon en orgaanrespons .................................................................................................................... 36
Hoofdstuk 5 De farmacotherapeutische fase .................................................................................................... 38
5.1 Oorzaken van variabiliteit in GnM-respons .............................................................................................. 38
5.1.1 toediening ........................................................................................................................................ 38
5.1.2 demografische factoren .................................................................................................................... 39
5.1.3 ziekte ................................................................................................................................................ 39
5.1.4 interacties ........................................................................................................................................ 39
5.2.1 Bijwerkingen..................................................................................................................................... 42
5.2.2 overgevoeligheidsreactie .................................................................................................................. 43
5.2.3 Afhankelijkheid of verslaving ............................................................................................................ 44
Hoofdstuk 6: farmacotherapie bij risicogroepen ............................................................................................... 45
6.1 Neonaten en kinderen ............................................................................................................................. 45
6.2 ouderen .................................................................................................................................................. 46
6.3 farmacotherapie bij LIS → leverinsufficiëntie .......................................................................................... 46
6.4 Farmacotherapie bij NIS → nierinsufficiëntie .......................................................................................... 46
Hoofdstuk 7: de ontwikkeling en verstrekking van een geneesmiddel ............................................................... 47
7.1 De ontwikkeling van een GnM ................................................................................................................. 47
7.1.1 Preklinische fase ............................................................................................................................... 47
7.1.2 Klinische fase .................................................................................................................................... 47
7.2 Wettelijke bepalingen ............................................................................................................................. 48
7.2.1 Het voorschrijfrecht ................................................................................................................... 48
2
, 7.2.2 Het voorschrift ........................................................................................................................... 48
7.3 Terugbetalingsmedaliteiten ................................................................................................................ 49
7.4 De verstrekking van een GnM ............................................................................................................. 51
7.4.1 Informatie voor een goed gebruik .............................................................................................. 51
7.4.2 Off-label gebruik ........................................................................................................................ 51
Hoofdstuk 8: Farmacologische zorg ................................................................................................................... 52
8.1 Bewaren van GnM ................................................................................................................................... 52
8.2 Medicatiefouten ................................................................................................................................. 52
8.3 Medicatie veilig toedienen .................................................................................................................. 53
8.3.1 Medicatie voorschrijven............................................................................................................. 53
8.3.2 Medicatie voorbereiden............................................................................................................. 53
8.3.3 Medicatie toedienen .................................................................................................................. 53
8.4 Begeleiding bij therapietrouw ............................................................................................................. 54
8.4.1 Soorten inadequate therapietrouw ............................................................................................ 54
8.4.2 Beïnvloedende factoren ............................................................................................................. 54
8.4.3 Vroedkundige rol bij therapietrouw ........................................................................................... 54
3
, ALGEMENE FARMACOLOGIE
1 WAT IS FARMACOLOGIE
1.1 DEFINITIE
• Algemeen = De leer (logos) van de pharmacon (geneesmiddelen) → “de leer van de geneesmiddelen”
• Concreter = “De wetenschap die de wisselwerking onderzoekt tussen levende organismen en
scheikundge stoffen.”
• Klinische farmacologie: wetenschappelijke studie van GM bij de mens
o Ontwikkeling van nieuwe GM bij gezonde vrijwilligers en zieken
o Studie van het gebruik van bestaande GM
• Farmacotherapie: oordeelkundig gebruik van GM id dagelijkse praktijk voor preventie, behandeling of
diagnosestelling
o GMn vaak de oorzaak van bijwerkingen en iatrogene ziekten
o Vage grens tussen farmacologie en toxicologie
o Werking van een GM en het al dan niet optreden van bijwerkingen afhankelijk van veel factoren
o Inzicht in deze factoren door de vroedvrouw belangrijk voor het oordeelkundig voorschrijven en
toedienen van GMn.
• “Elke eenvoudige of samengestelde substantie met therapeutische of profylactische eigenschappen
met betrekking tot ziekten bij mens of dier, om een medische diagnose te stellen of om organische
functies te herstellen, te verbeteren of te wijzigen.
• Behandelen (curatief) of voorkomen (preventief) van:
o Oorzaak
o Symptomen
o Gevolgen van een ziekte
• GM moet voldoen aan voorschrift uit FARMACOPEE
= wettelijk handboek over de kunst van de geneesmiddelenbereiding
• Gecommentarieerd Geneesmiddelenrepertorium + farmacotherapeutische folia
o Onafhankelijke, objectieve, EB en praktisch bruikbare informatie over geneesmiddelen te
verstrekken aan gezondheidswerkers
o Uitgegeven door het Belgisch Centrum voor Farmacotherapeutische Informatie (BCFI)
1.2 WERKING VAN GENEESMIDDELEN
• Causale therapie
o Oorzakelijke of curatieve behandeling
• Profylactische/preventie therapie
o Preventieve behandeling en voorkomen van aandoeningen/ziekte
• Substitutietherapie
o Vervangen of aanvullen van ontbrekende stoffen
• Symptomatische therapie
o Wegnemen van de symptomen van de aandoening/ziekte
• Palliatieve behandeling
o Om het leven zo draaglijk mogelijk te maken bij ernstig lijden
• Diagnostische behandeling
o Stellen van een diagnose: de oorzaak of aard van de aandoening vaststellen
4
