Romeins recht - overzicht v uitwendige
gesch & bronnen
1. Koninkrijk en vroege republiek (7e eeuw v. C. – 367
v. C.)
Tijdlijn
Oudste bronnen v recht die invloed hadden op Romeins recht
Romeins recht niet oudste ter wereld
- Oudste geschreven rechtsbronnen: ontstaan v schrift ca. 3300 v. C.
o Mesopotamië: Codex v Hammurabi ( 18e eeuw v. C., Babylonië)
Concrete casussen
o Joodse wetgeving
(Leviticus, Numeri, Deuteronomium)
o Rechtsbronnen uit oude Gr
Oud-Griekse steden hadden eigen wetten
Bv. Zaleukos v Lokroi (7e eeuw v. C.): recht was
belangrijk, ook bij familie
Legende: Zaleukos straft als rechter zijn zoon voor
overspel (straf: ogen uitsteken )
Andere rechtsbron: Recht v Gortyn (5e eeuw v. C.)
<-> RR in koningstijd was vooral mondeling, later opgeschreven als
koningswetten (leges regia)
Koningstijd (7e eeuw – 509 v. C.)
Ontstaan Rome
- Gesticht rond 650 v.C. aan Tiber
- Naam Rome komt van Etruskisch “Roma” = rivier
o (Stad ontstond uit fusie van drie stammen: Ramnes, Tites,
Luceres)
- Mythe van Romulus en Remus (753 v.C.) = begin Rome
o Zonen v Rea Silvia (< Aeneas) en Mars, gezoogd door wolvin
o Romulus doodt Remus (ruzie over naam) en stad Rome
ontstaat
, o Romeinse jaartelling: ab urbe condita = vanaf stichting Rome
(=mythologische datum)
Koningen en macht
- Koningen (reges): Romulus tot Tarquinius Superbus
o Er was senaat en curies, maar details onbekend
- Rechtspraak en wetten: weinig betrouwbare info
o Mores maiorum = oud recht waar sommige Romanisten nr
verwijzen
- Conclusie: weinig betrouwbare info over deze periode + geen enkel
doc rechtstreeks overgeleverd over koningstijd
<-> wel: mededeling dat er vele eeuwen later collectie v
koningswetten zou ronde hebben gedaan
Ius papirinianum/ koningswetten / leges regiae
- Granius Flaccus (1e eeuw v. C.): beweerde bundel rechtspraak te
hebben gevonden in de archieven v Capitool
o Papirius (koningstijd): zou deze bundel hebben samengesteld:
ius Papirianum
23 verwijzingen bij Romeinse schrijvers hiernaar
(In de 19e E) uitgegeven als Koningswetten (door
Heinrich Dirksen)
- Niet rechtsreeks bewaard, maar gingen eeuwen mee via Dionysius v
Halicarnassus (Gr geschiedschrijver), Plutarchus om juridische
instellingen v zijn tijd te verklaren
o Dionysius bv. mancipatio
Plechtige overdracht (op forum, met weegschaalhouder
+ 5 getuigen)
Na 3e verkoop: emancipatie
Soort toneel: heel normaal in die periode, maar reden
niet duidelijk
Weegschaalhouder en 5 getuigen op forum
romanum: rituelen om juridische handeling te
officialiseren
Mythische verklaringen: koning Romulus heeft dit
ook uitgevoerd
o Plutarchus bv. maatregelen huwelijk en overspel (ook aan Rom
toegeschreven)
Vrouw mocht man niet verlaten
, Man mocht vrouw enkel wegsturen bij overspel/
vergiftiging/ sleutelfraude
Anders: helft vermogen naar vrouw, helft naar tempel v
Ceres (godin graan en landbouw)
- Belang wetten: sommige bleven eeuwenlang geldig en doken later
weer op in rechtspraktijk
Vroege republiek (509 v. C. – 367 v. C.)
Begin v republiek
- Patriciërs grijpen macht (= rijke grondbezitters, elite)
- Plebejers = uitgesloten van macht (= gewone volk)
o Kwamen in opstand waardoor patriciërs geen tijd hadden vr
uitbreiding
o Patriciërs moesten samenwerken
Langzame groei nr meer gelijkheid
- Militaire context
o Iedereen die vocht voor Rome (krijger = civis) kreeg rechten
en voorrechten
o Idee: "Samen sterk door recht"
Basis vr peraequatio iuris = gelijkberechtiging patriciërs
en plebejers
Politieke instellingen
- Patriciërs bestuurden via het Capitool: praetoren + consuls
- Plebejers bestuurden via de Aventijn: tribunen + aedielen
- Samen overleg via: Comitia centuriata (vergadering van centuries =
100 soldaten)
o Hier werd Twaalftafelenwet (449 v.C.) goedgekeurd
Twaalftafelenwet 449 v. C.
- Ohet Forum Romanum: basis v RR
- Door decemviri (= 10 mannen)
- Niet moderne codificatie maar basisafspraken voor civiele recht
- Bepalingen over
o Gelijke rechten voor krijgers (in R leger) (ciues) ongeacht
afkomst
= peraequatio iuris
o Familie en erfrecht: oorsprong familia
Leden die bescherming inriepen v pater familias (kan
ook slaaf) behoorden tot familia
, o Testament: zelf kiezen wat er met soldij gebeurt na dood +
was vrij herroepbaar
Motiverend voor soldaten
o Strafrecht: intentie bij diefstal bewijzen (vernieuwend), talio-
beginsel (zie hieronder)
o Insolventie: wanneer schulden niet w betaald (zie hieronder)
o Mancipatio: na derde mancipatie wordt zoon eigenstandig
Soms toegeschreven aan Romulus, soms aan de
Twaalftafelenwet
- Belang in RR : eeuwenlang verwezen hiernaar (ondanks niet
overgeleverd)
Overlevering en studie v Twaalftafelenwet
- Verwoest door Galliërs: geen rechtsreeks overgeleverde bron
o Wat we over 12 tafelenwet weten is betrouwbaarder dan
Koningswetten
- Wél bewaard via citaten en verwijzingen van latere juristen
Festus maakte bv thesaurus (= woordenboek zonder def maar
met zinnen waarin woord gebruikt wordt) met zinnen v 12 TW
- Humanisten (contemplative) probeerden fragmenten te
reconstrueren
o Jacob Reyvaert (16e eeuw, Brugge): becommentarieerde
fragmenten v 12 TW obv citaten
o Gaius (2e eeuw n. C.): zijn Instituten opnieuw gevonden
Bevatte verwijzingen: nieuwe inzichten (zeer belangrijke
bron !!)
o Heinrich Dirksen en Rudolf Schöll (19e eeuw)
HD: maakte editie van alle gevonden fragmenten v 12
TW
RS: verbeterde HDs werk tot standaard-editie
Vandaag nog steeds referentie
Belangrijke discussies in 12 TW
1. Talio esto (schadevergoeding)
- Tekst uit Twaalftafelenwet:
Si membrum rupit, ni cum eo pacit, talio esto
Lett: “Als iem ledemaat v ander breekt en er wordt geen akkoord
bereikt, laat hetzelfde gebeuren.”
- Uitleg:
o Klassieke interpretatie: “oog om oog, tand om tand”
Fysieke vergelding
gesch & bronnen
1. Koninkrijk en vroege republiek (7e eeuw v. C. – 367
v. C.)
Tijdlijn
Oudste bronnen v recht die invloed hadden op Romeins recht
Romeins recht niet oudste ter wereld
- Oudste geschreven rechtsbronnen: ontstaan v schrift ca. 3300 v. C.
o Mesopotamië: Codex v Hammurabi ( 18e eeuw v. C., Babylonië)
Concrete casussen
o Joodse wetgeving
(Leviticus, Numeri, Deuteronomium)
o Rechtsbronnen uit oude Gr
Oud-Griekse steden hadden eigen wetten
Bv. Zaleukos v Lokroi (7e eeuw v. C.): recht was
belangrijk, ook bij familie
Legende: Zaleukos straft als rechter zijn zoon voor
overspel (straf: ogen uitsteken )
Andere rechtsbron: Recht v Gortyn (5e eeuw v. C.)
<-> RR in koningstijd was vooral mondeling, later opgeschreven als
koningswetten (leges regia)
Koningstijd (7e eeuw – 509 v. C.)
Ontstaan Rome
- Gesticht rond 650 v.C. aan Tiber
- Naam Rome komt van Etruskisch “Roma” = rivier
o (Stad ontstond uit fusie van drie stammen: Ramnes, Tites,
Luceres)
- Mythe van Romulus en Remus (753 v.C.) = begin Rome
o Zonen v Rea Silvia (< Aeneas) en Mars, gezoogd door wolvin
o Romulus doodt Remus (ruzie over naam) en stad Rome
ontstaat
, o Romeinse jaartelling: ab urbe condita = vanaf stichting Rome
(=mythologische datum)
Koningen en macht
- Koningen (reges): Romulus tot Tarquinius Superbus
o Er was senaat en curies, maar details onbekend
- Rechtspraak en wetten: weinig betrouwbare info
o Mores maiorum = oud recht waar sommige Romanisten nr
verwijzen
- Conclusie: weinig betrouwbare info over deze periode + geen enkel
doc rechtstreeks overgeleverd over koningstijd
<-> wel: mededeling dat er vele eeuwen later collectie v
koningswetten zou ronde hebben gedaan
Ius papirinianum/ koningswetten / leges regiae
- Granius Flaccus (1e eeuw v. C.): beweerde bundel rechtspraak te
hebben gevonden in de archieven v Capitool
o Papirius (koningstijd): zou deze bundel hebben samengesteld:
ius Papirianum
23 verwijzingen bij Romeinse schrijvers hiernaar
(In de 19e E) uitgegeven als Koningswetten (door
Heinrich Dirksen)
- Niet rechtsreeks bewaard, maar gingen eeuwen mee via Dionysius v
Halicarnassus (Gr geschiedschrijver), Plutarchus om juridische
instellingen v zijn tijd te verklaren
o Dionysius bv. mancipatio
Plechtige overdracht (op forum, met weegschaalhouder
+ 5 getuigen)
Na 3e verkoop: emancipatie
Soort toneel: heel normaal in die periode, maar reden
niet duidelijk
Weegschaalhouder en 5 getuigen op forum
romanum: rituelen om juridische handeling te
officialiseren
Mythische verklaringen: koning Romulus heeft dit
ook uitgevoerd
o Plutarchus bv. maatregelen huwelijk en overspel (ook aan Rom
toegeschreven)
Vrouw mocht man niet verlaten
, Man mocht vrouw enkel wegsturen bij overspel/
vergiftiging/ sleutelfraude
Anders: helft vermogen naar vrouw, helft naar tempel v
Ceres (godin graan en landbouw)
- Belang wetten: sommige bleven eeuwenlang geldig en doken later
weer op in rechtspraktijk
Vroege republiek (509 v. C. – 367 v. C.)
Begin v republiek
- Patriciërs grijpen macht (= rijke grondbezitters, elite)
- Plebejers = uitgesloten van macht (= gewone volk)
o Kwamen in opstand waardoor patriciërs geen tijd hadden vr
uitbreiding
o Patriciërs moesten samenwerken
Langzame groei nr meer gelijkheid
- Militaire context
o Iedereen die vocht voor Rome (krijger = civis) kreeg rechten
en voorrechten
o Idee: "Samen sterk door recht"
Basis vr peraequatio iuris = gelijkberechtiging patriciërs
en plebejers
Politieke instellingen
- Patriciërs bestuurden via het Capitool: praetoren + consuls
- Plebejers bestuurden via de Aventijn: tribunen + aedielen
- Samen overleg via: Comitia centuriata (vergadering van centuries =
100 soldaten)
o Hier werd Twaalftafelenwet (449 v.C.) goedgekeurd
Twaalftafelenwet 449 v. C.
- Ohet Forum Romanum: basis v RR
- Door decemviri (= 10 mannen)
- Niet moderne codificatie maar basisafspraken voor civiele recht
- Bepalingen over
o Gelijke rechten voor krijgers (in R leger) (ciues) ongeacht
afkomst
= peraequatio iuris
o Familie en erfrecht: oorsprong familia
Leden die bescherming inriepen v pater familias (kan
ook slaaf) behoorden tot familia
, o Testament: zelf kiezen wat er met soldij gebeurt na dood +
was vrij herroepbaar
Motiverend voor soldaten
o Strafrecht: intentie bij diefstal bewijzen (vernieuwend), talio-
beginsel (zie hieronder)
o Insolventie: wanneer schulden niet w betaald (zie hieronder)
o Mancipatio: na derde mancipatie wordt zoon eigenstandig
Soms toegeschreven aan Romulus, soms aan de
Twaalftafelenwet
- Belang in RR : eeuwenlang verwezen hiernaar (ondanks niet
overgeleverd)
Overlevering en studie v Twaalftafelenwet
- Verwoest door Galliërs: geen rechtsreeks overgeleverde bron
o Wat we over 12 tafelenwet weten is betrouwbaarder dan
Koningswetten
- Wél bewaard via citaten en verwijzingen van latere juristen
Festus maakte bv thesaurus (= woordenboek zonder def maar
met zinnen waarin woord gebruikt wordt) met zinnen v 12 TW
- Humanisten (contemplative) probeerden fragmenten te
reconstrueren
o Jacob Reyvaert (16e eeuw, Brugge): becommentarieerde
fragmenten v 12 TW obv citaten
o Gaius (2e eeuw n. C.): zijn Instituten opnieuw gevonden
Bevatte verwijzingen: nieuwe inzichten (zeer belangrijke
bron !!)
o Heinrich Dirksen en Rudolf Schöll (19e eeuw)
HD: maakte editie van alle gevonden fragmenten v 12
TW
RS: verbeterde HDs werk tot standaard-editie
Vandaag nog steeds referentie
Belangrijke discussies in 12 TW
1. Talio esto (schadevergoeding)
- Tekst uit Twaalftafelenwet:
Si membrum rupit, ni cum eo pacit, talio esto
Lett: “Als iem ledemaat v ander breekt en er wordt geen akkoord
bereikt, laat hetzelfde gebeuren.”
- Uitleg:
o Klassieke interpretatie: “oog om oog, tand om tand”
Fysieke vergelding
