ORTHOPEDAGOGIEK:
THEORIEËN EN WERKVELDEN
Prof: Van Leeuwen, Spaas, Baeyens, Ghesquière, De Roy, Nijs
2025-2026
DOOR: PAULIEN APPERMONT
,INHOUDSOPGAVE
COLLEGE 1: PRAKTISCHE & INHOUDELIJKE INLEIDING ......................................................... 6
INDIVIDU-CONTEXTDENKEN...................................................................................................... 6
MEDISCH MODEL ............................................................................................................................ 6
DE OPKOMST VAN SOCIALE MODELLEN ................................................................................................. 6
INTEGRATIEVE MODELLEN.................................................................................................................. 8
MENSENRECHTEN MODEL ................................................................................................................. 9
ORTHOPEDAGOGIEK ALS WETENSCHAP ................................................................................................ 9
OPVOEDING ................................................................................................................................... 9
PROBLEMATISCHE OPVOEDINGSSITUATIE ............................................................................................ 10
GESPREKSVAARDIGHEDEN ..................................................................................................... 10
GRONDHOUDING .......................................................................................................................... 10
ALGEMENE GESPREKSVAARDIGHEDEN ............................................................................................... 10
OBSERVATIEVAARDIGHEDEN................................................................................................... 14
VERSCHILLENDE VORMEN VAN OBSERVATIE......................................................................................... 14
VOORBEELD ................................................................................................................................. 14
AANDACHTSPUNTEN TIJDENS OBSERVATIE ........................................................................................... 14
VERSLAGLEGGING ......................................................................................................................... 15
COLLEGE 2: VISIE OP KINDEREN, ONTWIKKELING EN INDIVIDUELE VERSCHILLEN .............. 15
ONTWIKKELINGS-EN OPVOEDINGSOPGAVEN ............................................................................... 15
PROBLEEMGEDRAG OF GEDRAG KENMERKEND VOOR EEN LEEFTIJDSFASE ................................................... 16
ONTWIKKELINGS- EN OPVOEDINGSTAKEN CHRONOLOGISCH ................................................................... 16
INDIVIDUELE VERSCHILLEN BIJ KINDEREN ................................................................................... 18
TEMPERAMENT VERSUS PERSOONLIJKHEID .......................................................................................... 18
VOORBEELDEN ............................................................................................................................. 18
SENSITIEF ZIJN VOOR INDIVIDUELE KENMERKEN VAN KINDEREN IN DE OPVOEDING ........................................ 19
INDIVIDUELE KENMERKEN & AANPAK IN DE KLAS ................................................................................... 20
VISIE OP OPVOEDING EN OPVOEDINGSPROBLEMEN .......................................................... 20
PRINCIPES ................................................................................................................................ 20
DE COMPONENTEN VAN OPVOEDEN .................................................................................................. 21
DETERMINANTEN VAN OUDERLIJK HANDELEN (BELSKY) .......................................................................... 22
OPVOEDINGSVRAGEN .................................................................................................................... 23
OPVOEDINGSPROBLEMEN ............................................................................................................... 24
GEDRAGS- VERSUZ OPVOEDINGSPROBLEMEN...................................................................................... 24
CONTINUÜM VAN GEWONE OPVOEDINGSSITUATIE NAAR OPVOEDINGSNOOD .............................................. 24
OORZAKEN VAN OPVOEDINGSPROBLEMEN ......................................................................................... 26
COLLEGE 3: HET ORTHOPEDAGOGISCH KADER ................................................................. 28
ORTHOPEDAGOGISCH KADER: OUDER-KINDRELATIE...................................................................... 28
,DOMEIEN VAN SAMENLEVEN IN HET GEZIN........................................................................................... 28
COMPONENTEN VAN OPVOEDINGSSITUATIES IN HET GEZIN ..................................................................... 29
PEDAGOGISCHE VRAAG: KINDFACTOREN ............................................................................................ 29
PEDAGOGISCH AANBOD: OUDERFACTOREN ........................................................................................ 31
SUBSYSTEEMKENMERKEN................................................................................................................ 32
GEZINSKENMERKEN (ZIE SYSTEEMTHEORIE) ......................................................................................... 34
CONTEXTKENMERKEN .................................................................................................................... 34
OPVOEDINGSPROBLEMEN IN ORTHOPEDAGOGISCH KADER ..................................................................... 34
ORTHOPEDAGOGISCH KADER: LEERKRACHT-LEERLINGRELATIE ........................................................ 36
DOMEINEN VAN SAMENLEVEN OP SCHOOL .......................................................................................... 36
COMPONENTEN VAN ONDERWIJSLEERSITUATIES OP SCHOOL .................................................................. 37
PEDAOGIGSCHE VRAAG: KINDFACTOREN ............................................................................................ 38
PEDAGOGISCH AANBOD OP SCHOOL: LEERKRACHTKENMERKEN ............................................................... 38
PEDAOGIGSCH AANBOD OP SCHOOL: SCHOOLKENMERKEN .................................................................... 38
ONDERWIJSLEERSITUATIES EN -PROBLEMEN ........................................................................................ 39
COLLEGE 4: THEORIE SOCIAAL LEREN .............................................................................. 39
DEEL 1: LEERTHEORIEËN: HISTORIEK ......................................................................................... 39
DEEL 1: HET S-O-R-C MODEL ................................................................................................. 39
FUNCTIES VAN GEDRAG .................................................................................................................. 40
OBSERVATIE VAN GEDRAG ............................................................................................................... 40
HET ORGANISME ........................................................................................................................... 41
DE WETTEN VAN EFFECT: HET LEREN VAN GEDRAG ................................................................................ 42
SLT IN ECOLOGISCH PERSPECTIEF .................................................................................................... 44
DEEL 2: SLT EN OPVOEDING ................................................................................................... 44
1.GEWENST GEDRAG VERSTERKEN .................................................................................................... 45
2.OPDRACHTEN GEVEN .................................................................................................................. 47
3. AFSPRAKEN MAKEN EN GRENZEN TREKKEN....................................................................................... 47
4.CORRIGEREN VAN GEDRAG ........................................................................................................... 47
5.TIME-OUT ................................................................................................................................. 49
6.MONITORING (SUPERVISIE) ........................................................................................................... 50
7.POSITIEVE BETROKKENHEID........................................................................................................... 51
8. PROBLEMEN OPLOSSEN............................................................................................................... 51
DEEL 3 TOEPASSINGEN ......................................................................................................... 52
GEDRAGSREGULATIE BIJ KLEUTERS IN DE KLAS ..................................................................................... 52
HET ‘GOOD BEHAVIOR GAME’ ........................................................................................................... 52
TOEPASSING: WOEDE-OF DRIFTBUIEN BIJ PEUTERS & KLEUTERS ............................................................... 54
COLLEGE 5: SYSTEEMTHEORIE ......................................................................................... 57
DEEL 1: PLAATSBEPALING & VERKENNING .................................................................................. 57
VERGELIJKING TUSSEN TRADITIONELE PSYCHOLOGIE EN SYSTEEMTHEORIE ................................................. 57
VERKLAREN VAN MENSELIJK GEDRAG ................................................................................................. 57
ALGEMENE KENMERKEN VAN DE SYSTEEMTHEORIE ................................................................................ 58
,DEEL 2: KERNBEGRIPPEN ....................................................................................................... 59
DEEL 3: COMMUNICATIETHEORIE ............................................................................................. 62
VIJF AXIOMA’S M.B.T. INTERACTIE BINNEN SYSTEMEN ............................................................................. 62
DEEL 4: HET GEZINSSYSTEEM ................................................................................................. 67
GEZINSROLLEN EN -POSITIES ........................................................................................................... 67
DE GRENS TUSSEN HET OUDERLIJK SUBSYSTEEM EN HET SUBSYSTEEM VAN DE KINDEREN ............................... 67
SITUATIES WAARIN ER EEN TE OPEN GRENS IS TUSSEN OUDER- EN KIND SUBSYSTEEM .................................... 68
GRENZEN TUSSEN HET GEZINSSYSTEEM EN DE OMGEVING ...................................................................... 69
DE LEVENSCYCLUS VAN HET GEZIN .................................................................................................... 69
COLLEGE 6: CONTEXTUELE BENADERING ......................................................................... 70
BASISPRINCIPES VAN DE CONTEXTUELE THEORIE .......................................................................... 70
BASISPRINCIPES VAN DE CONTEXTUELE THEORIE .................................................................................. 70
LOYALITEIT ................................................................................................................................... 71
LOYALITEIT ONDER DRUK ................................................................................................................. 73
ERKENNING & ONRECHT........................................................................................................ 77
ERKENNING ................................................................................................................................. 77
ONRECHT .................................................................................................................................... 77
REACTIES OP AANGEDAAN ONRECHT ................................................................................................. 77
HULPMIDDELEN .................................................................................................................. 78
DE DYNAMISCHE DRIEHOEK ............................................................................................................. 78
HET GENOGRAM ........................................................................................................................... 80
TOEPASSING THEORETISCHE KADERS: THEMA PESTEN.................................................................... 81
PESTEN OP SCHOOL....................................................................................................................... 81
INVALSHOEK: SYSTEEMTHEORIE ........................................................................................................ 82
INVALSHOEK CONTEXTUELE THEORIE ................................................................................................. 83
COLLEGE 7: PROBLEMATISCHE OPVOEDINGSSITUATIES .................................................... 85
OPVOEDING: ALGEMENE VISIE ................................................................................................. 85
OPVOEDING ................................................................................................................................. 85
OPMERKING: VOS......................................................................................................................... 85
VERONTRUSTING VS. MAATSCHAPPELIJKE NOODZAAK ............................................................................ 86
ORTHOPEDAGOGISCHE VRAAGSTELLING .................................................................................... 86
THEORIE VAN KOK ......................................................................................................................... 86
ANDERE CONCEPTUALISATIES .......................................................................................................... 89
VRAAGSTELLING VAN KOK ...................................................................................................... 90
PROBLEMATISCHE OPVOEDINGSSITUATIES ................................................................................. 91
ACHTERGROND ............................................................................................................................ 91
CENTRALE KENMERKEN .................................................................................................................. 91
CASUS LEROY .............................................................................................................................. 92
INTERN VERSUS EXTERN GEDEFINIEERD .............................................................................................. 92
PRIMAIRE VERSUS SECUNDAIRE POS ................................................................................................. 93
CASUS: PRIMAIR OF SECUNDAIR?...................................................................................................... 93
,CASUS LILA ................................................................................................................................. 93
COLLEGE 8 & 9: KLINISCHE CYCLUS & HGD ....................................................................... 94
METHODISCH HANDELEN: ACHTERGROND EN PROCESSEN.............................................................. 94
VOORWAARDEN VOOR HULPVERLENING ............................................................................................. 94
VERTEKEND (KLINISCH) OORDEEL ..................................................................................................... 94
METHODISCHE PROCESSEN............................................................................................................. 95
DE KLINISCHE CYCLUS ................................................................................................................... 98
ZIJSTAP: DIAGNOSTIEK EN CLASSIFICATIE ................................................................................... 99
DIAGNOSTIEK EN CLASSIFICATIE ....................................................................................................... 99
CLASSIFICATIE ............................................................................................................................ 100
DE DIAGNOSTISCHE CYCLUS- KLINISCHE CYCLUS ....................................................................... 100
DE KLINISCHE CYCLUS ................................................................................................................. 100
DIAGNOSTISCHE CYCLUS .............................................................................................................. 100
INDICATIESTELLING EN INTERVENTIE ....................................................................................... 107
DE KLINISCHE CYCLUS ................................................................................................................. 107
DETAILOPSPLITSING “INTERVENTIE” ADHV DE CYCLUS VAN PLANMATIG HANDELEN .................................... 107
INDICATIESTELLING...................................................................................................................... 107
DETAILOPSPLITSING ..................................................................................................................... 110
HANDELINGSPLANNING ................................................................................................................ 111
VERGELIJKING METHODISCHE CYCLI ................................................................................................ 112
DE DIAGNOSTISCHE CYCLUS- HANDELINGSGERICHTE DIAGNOSTIEK ................................................ 112
UITGANGSPUNTEN HGD .............................................................................................................. 112
HANDELINGSGERICHTE DIAGNOSTIEK .............................................................................................. 113
ZELFSTUDIE WERKVELDEN:
DEEL 1: KIND & GEZIN .................................................................................................... 116
KIND EN GEZIN & JEUGDHULP ............................................................................................... 116
PREVENTIEVE GEZINSONDERSTEUNING .................................................................................... 116
OVERZICHT VAN DE EIGEN DIENSTVERLENING BIJ KIND EN GEZIN ............................................................ 117
OVERZICHT VAN DE UITBESTEDE DIENSTVERLENING BIJ KIND EN GEZIN .................................................... 118
KIND- EN OUDERACTIVITEITEN VOOR LOKALE ARMOEDEBESTRIJDING (KOALA) ........................................ 120
KINDEROPVANG ................................................................................................................ 121
ADOPTIE ......................................................................................................................... 121
VLAAMS CENTRUM VOOR ADOPTIE (VCA) ......................................................................................... 121
CONCLUSIE ..................................................................................................................... 121
DEEL 2: BIJZONDERE JEUGDHULP ................................................................................... 122
SINDS 2020… .................................................................................................................. 122
JEUGDHULP ZONDER BREUKEN: 6 BOUWSTENEN ........................................................................ 122
MODULERING ................................................................................................................... 123
,JEUGDHULP: DIVERS AANBOD ............................................................................................... 123
NETWERKEN .................................................................................................................... 123
HOE WERKT JEUGDHULP? .................................................................................................... 123
RECHTSTREEKS TOEGANKELIJKE JEUGDHULP (RTJ) .............................................................................. 124
INTERSECTORALE TOEGANGSPOORT ................................................................................................ 126
NIET-RECHTSTREEKS TOEGANKELIJKE HULP ....................................................................................... 126
GEMANDATEERDE VOORZIENINGEN ................................................................................................. 127
GERECHTELIJKE JEUGDHULP .......................................................................................................... 128
GEMEENSCHAPSINSTELLING EN CENTRAAL AANMELDPUNT ................................................................... 128
CRISISJEUGDHULP ...................................................................................................................... 128
CONTINUÏTEIT............................................................................................................................. 128
DEEL 3: VLAAMS AGENTSCHAP VOOR PERSONEN MET EEN HANDICAP (VAPH) .................. 129
DOELGROEP..................................................................................................................... 129
KERNTAKEN...................................................................................................................... 129
AANBOD......................................................................................................................... 130
TOELEIDENDE DIENSTEN ............................................................................................................... 130
,COLLEGE 1: PRAKTISCHE & INHOUDELIJKE INLEIDING
Open vragen op examen enkel over colleges van Caroline Spaas!!!
Reader teksten!!
INDIVIDU-CONTEXTDENKEN
MEDISCH MODEL
Duidelijke evolutie zichtbaar in de manier waarop we nadenken over moeilijkheden
Functiebeperkingen werden lange tijd vanuit een biomedisch model bekeken
Kernidee: het probleem zit in de persoon zelf
• Oorzaak: neurobiologisch mono-causaal deffect
▪ 1 duidelijke oorzaak
▪ Individueel probleem
• Connotatie van permanentie
▪ Probleem als iets blijvends
• Diagnostiek gericht op individu
• Behandeling= individuele therapie
stoornisgerichte & reductionistische benadering
MAAR…
Model bleek niet houdbaar
• Individuen met zelfde genetische afwijking vertonen grote verschillen in cognitief en sociaal
functioneren
• Mate van functioneren is niet te voorspellen op basis van medische diagnoses (alleen)
DUS: medisch model moet aangevuld worden
Aandacht nodig voor ruimere context
DE OPKOMST VAN SOCIALE MODELLEN
Ontstaan in jaren 60-70
Onstaan onderscheid tussen een functiebeperking en een handicap
Nadruk op manier waarop handicap enkel ontstaat in interactie tussen persoon (met
functiebeperking) en omgeving
=>2 modellen om dit te duiden
BURGERSCHAPSMODEL
,= Mensen met een beperking zijn gewone burgers
• Mits ondersteuning kunnen mensen met een beperking WEL deelnemen aan alle aspecten
van de samenleving (wonen, werken)
• Er is geen reden tot afzonderlijke woon-, vrije tijd, werk- of relatieomgeving
( Hiervoor beperkten sterk buiten samenleving gehouden )
Een beperking alleen is onvoldoende grond om niet te kunnen deelnemen aan de samenleving
• Inclusief denken vormt de hoeksteen
• Handicap als sociaal construct
‘Er zijn geen gehandicapte personen, enkel personen in een gehandicapeerde situatie’ -
Fougeryollas
HANDICAPCREATIEMODEL
= Een handicap is niet iets dat iemand heeft, maar iets dat onstaat door interactie tussen persoon
en omgeving
Nog steeds heel invloedrijk
Risicofactoren
• Geven vorm aan
functioneren van een
persoon
• MAAR bepalen niet op
zichzelf hoe iemand
functioneert
Persoonsfactoren
• Organische systemen: bv.
Beperking hebben, anders
werkend brein (zegt alleen niets over wat iemand kan bereiken!)
• Capabilities: concrete mogelijkheden van een persoon
Omgevingsfactoren
• Nooit voldoende om alleen naar de persoon te kijken: ook kijken naar de omgeving &
interactie tussen persoon en omgeving
• Facilitator: invloed van ondersteunende omgeving
,Toegepast: Functioneren van iemands brein met adhd
• Als je alleen maar disciplinerend optreedt, dreigt, onder
druk zet etc. => kan niet presteren in de klas
• Als je me beloont, taken op deelt, focust op wat ik goed kan
=> kan op zijn best presteren
=>1 brein, afhankelijk van hoe hiermee wordt omgegaan slaagt een
leerling erin het beste van zichzelf in de klas te geven
INTEGRATIEVE MODELLEN
= Combineren van individuele en sociale modellen in meer overkoepelende modellen met
aandacht voor biologische, psychologische, sociale en bredere omgevingsfactoren
Nog heel belangrijk vandaag!
Vb. Biopsychosociaal model, ecologisch model
BIOPSYCHOSOCIAAL MODEL
Samengaan van
• Biologische factoren
• Psychologische factoren
• Sociale factoren
Interactie van al deze factoren geeft beeld van wat
mentale gezondheid is
ECOLOGISCH MODEL
Individu in midden van reeks concentrische cirkels
• Hierdoor wordt individu bepaald:
▪ Microsysteem bv. Familie, religie, vrienden…
▪ Exosysteem bv. Buren, werk ouders,…
▪ Macrosysteem bv. Wetten, cultuur
▪ (chronosysteem) => later toegevoegd:
belangrijke gebeurtenissen, transities in je
leven bv. Scheiding, covid,…
INTERNATIONAL CLASSIFICATION OF FUNCTIONING
, Niet heel model van buiten kennen!
• Voorbeeld van model dat aandacht
besteed aan alles aspecten van
mensenleven: zowel persoon zelf als zijn
omgeving
• Tool om aan beeldvorming te doen voor een
cliënt
MENSENRECHTEN MODEL
Beweging die heel erg gevoed is door de personen zelf bv. O.a. autistische personen
Gaan nog een stapje verder: nadenken over inclusie is belangrijk maar we moeten dit idee van
inclusie ook verankeren in ons rechtensysteem!
Voorbij het beschrijven en verklaren van mechanismen van uitsluiting en discriminatie van mensen
met een beperking (sociale modellen) naar het formuleren van een denkkader, waarden en
richtlijnen voor gelijkwaardigheid en volwaardige participatie en inclusie.
• Deelnemen van atypische personen als verankerd recht
• Deze rechten worden vandaag namelijk nog altijd geschonden
• Als je wilt nadenken over inclusievere samenleving is de enige manier om dit MET ons te
doen (beperkingen)
ORTHOPEDAGOGIEK ALS WETENSCHAP
Zelfde evolutie: aandacht heel lang naar het kind en afwijkingen in het kind (parallel met medische
modellen)
Vroeger: Heilpädagogik
= leer van het onderwijs, opvoeding en zorg aan kinderen met ontwikkelingsbelemmeringen
• Door afwijkingen in het kind ontstaan ontwikkelingsbelemmeringen
• Focussen op wat moeten we nu met dit kind doen
Nu: Orthopedagiek
• Ook aandacht voor gehele omgeving!
• Vanuit een wetenschappelijk onderbouwd referentiekader
• Verrichten van handelingen gericht op de preventie, de diagnostiek, de begeleiding en
behandeling van opvoedings-, ontwikkelings-, leer-, gedrags- en emotionele problemen en
de psychosociale gevolgen ervan bij kinderen, jongeren of volwassenen en hun context.
• de discipline die de theorieën, modellen, methoden en technieken ontwikkelt voor het
bedoelde wetenschappelijke referentiekader.”
OPVOEDING
THEORIEËN EN WERKVELDEN
Prof: Van Leeuwen, Spaas, Baeyens, Ghesquière, De Roy, Nijs
2025-2026
DOOR: PAULIEN APPERMONT
,INHOUDSOPGAVE
COLLEGE 1: PRAKTISCHE & INHOUDELIJKE INLEIDING ......................................................... 6
INDIVIDU-CONTEXTDENKEN...................................................................................................... 6
MEDISCH MODEL ............................................................................................................................ 6
DE OPKOMST VAN SOCIALE MODELLEN ................................................................................................. 6
INTEGRATIEVE MODELLEN.................................................................................................................. 8
MENSENRECHTEN MODEL ................................................................................................................. 9
ORTHOPEDAGOGIEK ALS WETENSCHAP ................................................................................................ 9
OPVOEDING ................................................................................................................................... 9
PROBLEMATISCHE OPVOEDINGSSITUATIE ............................................................................................ 10
GESPREKSVAARDIGHEDEN ..................................................................................................... 10
GRONDHOUDING .......................................................................................................................... 10
ALGEMENE GESPREKSVAARDIGHEDEN ............................................................................................... 10
OBSERVATIEVAARDIGHEDEN................................................................................................... 14
VERSCHILLENDE VORMEN VAN OBSERVATIE......................................................................................... 14
VOORBEELD ................................................................................................................................. 14
AANDACHTSPUNTEN TIJDENS OBSERVATIE ........................................................................................... 14
VERSLAGLEGGING ......................................................................................................................... 15
COLLEGE 2: VISIE OP KINDEREN, ONTWIKKELING EN INDIVIDUELE VERSCHILLEN .............. 15
ONTWIKKELINGS-EN OPVOEDINGSOPGAVEN ............................................................................... 15
PROBLEEMGEDRAG OF GEDRAG KENMERKEND VOOR EEN LEEFTIJDSFASE ................................................... 16
ONTWIKKELINGS- EN OPVOEDINGSTAKEN CHRONOLOGISCH ................................................................... 16
INDIVIDUELE VERSCHILLEN BIJ KINDEREN ................................................................................... 18
TEMPERAMENT VERSUS PERSOONLIJKHEID .......................................................................................... 18
VOORBEELDEN ............................................................................................................................. 18
SENSITIEF ZIJN VOOR INDIVIDUELE KENMERKEN VAN KINDEREN IN DE OPVOEDING ........................................ 19
INDIVIDUELE KENMERKEN & AANPAK IN DE KLAS ................................................................................... 20
VISIE OP OPVOEDING EN OPVOEDINGSPROBLEMEN .......................................................... 20
PRINCIPES ................................................................................................................................ 20
DE COMPONENTEN VAN OPVOEDEN .................................................................................................. 21
DETERMINANTEN VAN OUDERLIJK HANDELEN (BELSKY) .......................................................................... 22
OPVOEDINGSVRAGEN .................................................................................................................... 23
OPVOEDINGSPROBLEMEN ............................................................................................................... 24
GEDRAGS- VERSUZ OPVOEDINGSPROBLEMEN...................................................................................... 24
CONTINUÜM VAN GEWONE OPVOEDINGSSITUATIE NAAR OPVOEDINGSNOOD .............................................. 24
OORZAKEN VAN OPVOEDINGSPROBLEMEN ......................................................................................... 26
COLLEGE 3: HET ORTHOPEDAGOGISCH KADER ................................................................. 28
ORTHOPEDAGOGISCH KADER: OUDER-KINDRELATIE...................................................................... 28
,DOMEIEN VAN SAMENLEVEN IN HET GEZIN........................................................................................... 28
COMPONENTEN VAN OPVOEDINGSSITUATIES IN HET GEZIN ..................................................................... 29
PEDAGOGISCHE VRAAG: KINDFACTOREN ............................................................................................ 29
PEDAGOGISCH AANBOD: OUDERFACTOREN ........................................................................................ 31
SUBSYSTEEMKENMERKEN................................................................................................................ 32
GEZINSKENMERKEN (ZIE SYSTEEMTHEORIE) ......................................................................................... 34
CONTEXTKENMERKEN .................................................................................................................... 34
OPVOEDINGSPROBLEMEN IN ORTHOPEDAGOGISCH KADER ..................................................................... 34
ORTHOPEDAGOGISCH KADER: LEERKRACHT-LEERLINGRELATIE ........................................................ 36
DOMEINEN VAN SAMENLEVEN OP SCHOOL .......................................................................................... 36
COMPONENTEN VAN ONDERWIJSLEERSITUATIES OP SCHOOL .................................................................. 37
PEDAOGIGSCHE VRAAG: KINDFACTOREN ............................................................................................ 38
PEDAGOGISCH AANBOD OP SCHOOL: LEERKRACHTKENMERKEN ............................................................... 38
PEDAOGIGSCH AANBOD OP SCHOOL: SCHOOLKENMERKEN .................................................................... 38
ONDERWIJSLEERSITUATIES EN -PROBLEMEN ........................................................................................ 39
COLLEGE 4: THEORIE SOCIAAL LEREN .............................................................................. 39
DEEL 1: LEERTHEORIEËN: HISTORIEK ......................................................................................... 39
DEEL 1: HET S-O-R-C MODEL ................................................................................................. 39
FUNCTIES VAN GEDRAG .................................................................................................................. 40
OBSERVATIE VAN GEDRAG ............................................................................................................... 40
HET ORGANISME ........................................................................................................................... 41
DE WETTEN VAN EFFECT: HET LEREN VAN GEDRAG ................................................................................ 42
SLT IN ECOLOGISCH PERSPECTIEF .................................................................................................... 44
DEEL 2: SLT EN OPVOEDING ................................................................................................... 44
1.GEWENST GEDRAG VERSTERKEN .................................................................................................... 45
2.OPDRACHTEN GEVEN .................................................................................................................. 47
3. AFSPRAKEN MAKEN EN GRENZEN TREKKEN....................................................................................... 47
4.CORRIGEREN VAN GEDRAG ........................................................................................................... 47
5.TIME-OUT ................................................................................................................................. 49
6.MONITORING (SUPERVISIE) ........................................................................................................... 50
7.POSITIEVE BETROKKENHEID........................................................................................................... 51
8. PROBLEMEN OPLOSSEN............................................................................................................... 51
DEEL 3 TOEPASSINGEN ......................................................................................................... 52
GEDRAGSREGULATIE BIJ KLEUTERS IN DE KLAS ..................................................................................... 52
HET ‘GOOD BEHAVIOR GAME’ ........................................................................................................... 52
TOEPASSING: WOEDE-OF DRIFTBUIEN BIJ PEUTERS & KLEUTERS ............................................................... 54
COLLEGE 5: SYSTEEMTHEORIE ......................................................................................... 57
DEEL 1: PLAATSBEPALING & VERKENNING .................................................................................. 57
VERGELIJKING TUSSEN TRADITIONELE PSYCHOLOGIE EN SYSTEEMTHEORIE ................................................. 57
VERKLAREN VAN MENSELIJK GEDRAG ................................................................................................. 57
ALGEMENE KENMERKEN VAN DE SYSTEEMTHEORIE ................................................................................ 58
,DEEL 2: KERNBEGRIPPEN ....................................................................................................... 59
DEEL 3: COMMUNICATIETHEORIE ............................................................................................. 62
VIJF AXIOMA’S M.B.T. INTERACTIE BINNEN SYSTEMEN ............................................................................. 62
DEEL 4: HET GEZINSSYSTEEM ................................................................................................. 67
GEZINSROLLEN EN -POSITIES ........................................................................................................... 67
DE GRENS TUSSEN HET OUDERLIJK SUBSYSTEEM EN HET SUBSYSTEEM VAN DE KINDEREN ............................... 67
SITUATIES WAARIN ER EEN TE OPEN GRENS IS TUSSEN OUDER- EN KIND SUBSYSTEEM .................................... 68
GRENZEN TUSSEN HET GEZINSSYSTEEM EN DE OMGEVING ...................................................................... 69
DE LEVENSCYCLUS VAN HET GEZIN .................................................................................................... 69
COLLEGE 6: CONTEXTUELE BENADERING ......................................................................... 70
BASISPRINCIPES VAN DE CONTEXTUELE THEORIE .......................................................................... 70
BASISPRINCIPES VAN DE CONTEXTUELE THEORIE .................................................................................. 70
LOYALITEIT ................................................................................................................................... 71
LOYALITEIT ONDER DRUK ................................................................................................................. 73
ERKENNING & ONRECHT........................................................................................................ 77
ERKENNING ................................................................................................................................. 77
ONRECHT .................................................................................................................................... 77
REACTIES OP AANGEDAAN ONRECHT ................................................................................................. 77
HULPMIDDELEN .................................................................................................................. 78
DE DYNAMISCHE DRIEHOEK ............................................................................................................. 78
HET GENOGRAM ........................................................................................................................... 80
TOEPASSING THEORETISCHE KADERS: THEMA PESTEN.................................................................... 81
PESTEN OP SCHOOL....................................................................................................................... 81
INVALSHOEK: SYSTEEMTHEORIE ........................................................................................................ 82
INVALSHOEK CONTEXTUELE THEORIE ................................................................................................. 83
COLLEGE 7: PROBLEMATISCHE OPVOEDINGSSITUATIES .................................................... 85
OPVOEDING: ALGEMENE VISIE ................................................................................................. 85
OPVOEDING ................................................................................................................................. 85
OPMERKING: VOS......................................................................................................................... 85
VERONTRUSTING VS. MAATSCHAPPELIJKE NOODZAAK ............................................................................ 86
ORTHOPEDAGOGISCHE VRAAGSTELLING .................................................................................... 86
THEORIE VAN KOK ......................................................................................................................... 86
ANDERE CONCEPTUALISATIES .......................................................................................................... 89
VRAAGSTELLING VAN KOK ...................................................................................................... 90
PROBLEMATISCHE OPVOEDINGSSITUATIES ................................................................................. 91
ACHTERGROND ............................................................................................................................ 91
CENTRALE KENMERKEN .................................................................................................................. 91
CASUS LEROY .............................................................................................................................. 92
INTERN VERSUS EXTERN GEDEFINIEERD .............................................................................................. 92
PRIMAIRE VERSUS SECUNDAIRE POS ................................................................................................. 93
CASUS: PRIMAIR OF SECUNDAIR?...................................................................................................... 93
,CASUS LILA ................................................................................................................................. 93
COLLEGE 8 & 9: KLINISCHE CYCLUS & HGD ....................................................................... 94
METHODISCH HANDELEN: ACHTERGROND EN PROCESSEN.............................................................. 94
VOORWAARDEN VOOR HULPVERLENING ............................................................................................. 94
VERTEKEND (KLINISCH) OORDEEL ..................................................................................................... 94
METHODISCHE PROCESSEN............................................................................................................. 95
DE KLINISCHE CYCLUS ................................................................................................................... 98
ZIJSTAP: DIAGNOSTIEK EN CLASSIFICATIE ................................................................................... 99
DIAGNOSTIEK EN CLASSIFICATIE ....................................................................................................... 99
CLASSIFICATIE ............................................................................................................................ 100
DE DIAGNOSTISCHE CYCLUS- KLINISCHE CYCLUS ....................................................................... 100
DE KLINISCHE CYCLUS ................................................................................................................. 100
DIAGNOSTISCHE CYCLUS .............................................................................................................. 100
INDICATIESTELLING EN INTERVENTIE ....................................................................................... 107
DE KLINISCHE CYCLUS ................................................................................................................. 107
DETAILOPSPLITSING “INTERVENTIE” ADHV DE CYCLUS VAN PLANMATIG HANDELEN .................................... 107
INDICATIESTELLING...................................................................................................................... 107
DETAILOPSPLITSING ..................................................................................................................... 110
HANDELINGSPLANNING ................................................................................................................ 111
VERGELIJKING METHODISCHE CYCLI ................................................................................................ 112
DE DIAGNOSTISCHE CYCLUS- HANDELINGSGERICHTE DIAGNOSTIEK ................................................ 112
UITGANGSPUNTEN HGD .............................................................................................................. 112
HANDELINGSGERICHTE DIAGNOSTIEK .............................................................................................. 113
ZELFSTUDIE WERKVELDEN:
DEEL 1: KIND & GEZIN .................................................................................................... 116
KIND EN GEZIN & JEUGDHULP ............................................................................................... 116
PREVENTIEVE GEZINSONDERSTEUNING .................................................................................... 116
OVERZICHT VAN DE EIGEN DIENSTVERLENING BIJ KIND EN GEZIN ............................................................ 117
OVERZICHT VAN DE UITBESTEDE DIENSTVERLENING BIJ KIND EN GEZIN .................................................... 118
KIND- EN OUDERACTIVITEITEN VOOR LOKALE ARMOEDEBESTRIJDING (KOALA) ........................................ 120
KINDEROPVANG ................................................................................................................ 121
ADOPTIE ......................................................................................................................... 121
VLAAMS CENTRUM VOOR ADOPTIE (VCA) ......................................................................................... 121
CONCLUSIE ..................................................................................................................... 121
DEEL 2: BIJZONDERE JEUGDHULP ................................................................................... 122
SINDS 2020… .................................................................................................................. 122
JEUGDHULP ZONDER BREUKEN: 6 BOUWSTENEN ........................................................................ 122
MODULERING ................................................................................................................... 123
,JEUGDHULP: DIVERS AANBOD ............................................................................................... 123
NETWERKEN .................................................................................................................... 123
HOE WERKT JEUGDHULP? .................................................................................................... 123
RECHTSTREEKS TOEGANKELIJKE JEUGDHULP (RTJ) .............................................................................. 124
INTERSECTORALE TOEGANGSPOORT ................................................................................................ 126
NIET-RECHTSTREEKS TOEGANKELIJKE HULP ....................................................................................... 126
GEMANDATEERDE VOORZIENINGEN ................................................................................................. 127
GERECHTELIJKE JEUGDHULP .......................................................................................................... 128
GEMEENSCHAPSINSTELLING EN CENTRAAL AANMELDPUNT ................................................................... 128
CRISISJEUGDHULP ...................................................................................................................... 128
CONTINUÏTEIT............................................................................................................................. 128
DEEL 3: VLAAMS AGENTSCHAP VOOR PERSONEN MET EEN HANDICAP (VAPH) .................. 129
DOELGROEP..................................................................................................................... 129
KERNTAKEN...................................................................................................................... 129
AANBOD......................................................................................................................... 130
TOELEIDENDE DIENSTEN ............................................................................................................... 130
,COLLEGE 1: PRAKTISCHE & INHOUDELIJKE INLEIDING
Open vragen op examen enkel over colleges van Caroline Spaas!!!
Reader teksten!!
INDIVIDU-CONTEXTDENKEN
MEDISCH MODEL
Duidelijke evolutie zichtbaar in de manier waarop we nadenken over moeilijkheden
Functiebeperkingen werden lange tijd vanuit een biomedisch model bekeken
Kernidee: het probleem zit in de persoon zelf
• Oorzaak: neurobiologisch mono-causaal deffect
▪ 1 duidelijke oorzaak
▪ Individueel probleem
• Connotatie van permanentie
▪ Probleem als iets blijvends
• Diagnostiek gericht op individu
• Behandeling= individuele therapie
stoornisgerichte & reductionistische benadering
MAAR…
Model bleek niet houdbaar
• Individuen met zelfde genetische afwijking vertonen grote verschillen in cognitief en sociaal
functioneren
• Mate van functioneren is niet te voorspellen op basis van medische diagnoses (alleen)
DUS: medisch model moet aangevuld worden
Aandacht nodig voor ruimere context
DE OPKOMST VAN SOCIALE MODELLEN
Ontstaan in jaren 60-70
Onstaan onderscheid tussen een functiebeperking en een handicap
Nadruk op manier waarop handicap enkel ontstaat in interactie tussen persoon (met
functiebeperking) en omgeving
=>2 modellen om dit te duiden
BURGERSCHAPSMODEL
,= Mensen met een beperking zijn gewone burgers
• Mits ondersteuning kunnen mensen met een beperking WEL deelnemen aan alle aspecten
van de samenleving (wonen, werken)
• Er is geen reden tot afzonderlijke woon-, vrije tijd, werk- of relatieomgeving
( Hiervoor beperkten sterk buiten samenleving gehouden )
Een beperking alleen is onvoldoende grond om niet te kunnen deelnemen aan de samenleving
• Inclusief denken vormt de hoeksteen
• Handicap als sociaal construct
‘Er zijn geen gehandicapte personen, enkel personen in een gehandicapeerde situatie’ -
Fougeryollas
HANDICAPCREATIEMODEL
= Een handicap is niet iets dat iemand heeft, maar iets dat onstaat door interactie tussen persoon
en omgeving
Nog steeds heel invloedrijk
Risicofactoren
• Geven vorm aan
functioneren van een
persoon
• MAAR bepalen niet op
zichzelf hoe iemand
functioneert
Persoonsfactoren
• Organische systemen: bv.
Beperking hebben, anders
werkend brein (zegt alleen niets over wat iemand kan bereiken!)
• Capabilities: concrete mogelijkheden van een persoon
Omgevingsfactoren
• Nooit voldoende om alleen naar de persoon te kijken: ook kijken naar de omgeving &
interactie tussen persoon en omgeving
• Facilitator: invloed van ondersteunende omgeving
,Toegepast: Functioneren van iemands brein met adhd
• Als je alleen maar disciplinerend optreedt, dreigt, onder
druk zet etc. => kan niet presteren in de klas
• Als je me beloont, taken op deelt, focust op wat ik goed kan
=> kan op zijn best presteren
=>1 brein, afhankelijk van hoe hiermee wordt omgegaan slaagt een
leerling erin het beste van zichzelf in de klas te geven
INTEGRATIEVE MODELLEN
= Combineren van individuele en sociale modellen in meer overkoepelende modellen met
aandacht voor biologische, psychologische, sociale en bredere omgevingsfactoren
Nog heel belangrijk vandaag!
Vb. Biopsychosociaal model, ecologisch model
BIOPSYCHOSOCIAAL MODEL
Samengaan van
• Biologische factoren
• Psychologische factoren
• Sociale factoren
Interactie van al deze factoren geeft beeld van wat
mentale gezondheid is
ECOLOGISCH MODEL
Individu in midden van reeks concentrische cirkels
• Hierdoor wordt individu bepaald:
▪ Microsysteem bv. Familie, religie, vrienden…
▪ Exosysteem bv. Buren, werk ouders,…
▪ Macrosysteem bv. Wetten, cultuur
▪ (chronosysteem) => later toegevoegd:
belangrijke gebeurtenissen, transities in je
leven bv. Scheiding, covid,…
INTERNATIONAL CLASSIFICATION OF FUNCTIONING
, Niet heel model van buiten kennen!
• Voorbeeld van model dat aandacht
besteed aan alles aspecten van
mensenleven: zowel persoon zelf als zijn
omgeving
• Tool om aan beeldvorming te doen voor een
cliënt
MENSENRECHTEN MODEL
Beweging die heel erg gevoed is door de personen zelf bv. O.a. autistische personen
Gaan nog een stapje verder: nadenken over inclusie is belangrijk maar we moeten dit idee van
inclusie ook verankeren in ons rechtensysteem!
Voorbij het beschrijven en verklaren van mechanismen van uitsluiting en discriminatie van mensen
met een beperking (sociale modellen) naar het formuleren van een denkkader, waarden en
richtlijnen voor gelijkwaardigheid en volwaardige participatie en inclusie.
• Deelnemen van atypische personen als verankerd recht
• Deze rechten worden vandaag namelijk nog altijd geschonden
• Als je wilt nadenken over inclusievere samenleving is de enige manier om dit MET ons te
doen (beperkingen)
ORTHOPEDAGOGIEK ALS WETENSCHAP
Zelfde evolutie: aandacht heel lang naar het kind en afwijkingen in het kind (parallel met medische
modellen)
Vroeger: Heilpädagogik
= leer van het onderwijs, opvoeding en zorg aan kinderen met ontwikkelingsbelemmeringen
• Door afwijkingen in het kind ontstaan ontwikkelingsbelemmeringen
• Focussen op wat moeten we nu met dit kind doen
Nu: Orthopedagiek
• Ook aandacht voor gehele omgeving!
• Vanuit een wetenschappelijk onderbouwd referentiekader
• Verrichten van handelingen gericht op de preventie, de diagnostiek, de begeleiding en
behandeling van opvoedings-, ontwikkelings-, leer-, gedrags- en emotionele problemen en
de psychosociale gevolgen ervan bij kinderen, jongeren of volwassenen en hun context.
• de discipline die de theorieën, modellen, methoden en technieken ontwikkelt voor het
bedoelde wetenschappelijke referentiekader.”
OPVOEDING
