SAMENVATTING BESTUUR, BELEID EN
ORGANISATIE VAN HET WERKVELD
LES 1 – OVERHEID, GEMEENSCHAP, MARKT EN ORGANISATIE
Het maatschappelijk middenveld staat tussen staat, markt en burgers
WELFARE MIX
• Welfare mix (schema)
- De interactie tussen staat, markt en burgermaatschappij wordt beschreven aan de hand van het
concept welfare mix – gaat om het bepalen wie er verantwoordelijk is voor de zorg en verzorging
van de sociaal zwakkeren in de samenleving – vooral gebruikt bij de theorievorming over sociaal
beleid
- Er worden diverse welfare regimes of zorgscenario’s onderscheiden (naargelang invalshoek)
Sociaal-democratisch model: accent op overheidsverantwoordelijkheid
Liberale model: nadruk op verantwoordelijkheid van de markt
Conservatieve model: nadruk op de community
• Collectieve welvaart/welzijn
- Wordt gecreëerd door combinatie van overheid, gemeenschap en vrije markt
- Democratische driehoek (Zijderveld): kwaliteit van democratie en samenleving zijn
afhankelijk van een goede balans tussen de drie samenstellende hoekstenen
Staat, markt en burgermaatschappij
Accentuering of eenzijdige ontwikkeling van een van deze hoekstenen leidt tot een
verschraling van de kwaliteit van het bestaan en mogelijk tot ernstige crisissituaties
• Overheid
- Staat bekend om zijn wetten, regels, procedures, toeslagen, uitkeringen, voorzieningen en
gelijkheidsprincipes
- Via de politiek ervoor zorgen dat de verdeelde individuele belangen omgevormd worden tot
een min of meer gedeeld politiek belang
- Bepaalt en bewaakt als democratisch gekozen orgaan de rechten en plichten van individuele
burgers en de inrichting van publieke voorzieningen (vb.: zorg, welzijn, onderwijs)
- Zorgt voor het garanderen van vrijheid en gelijkheid en willen uitsluiting en
meerderheidsbesluiten voorkomen
- Mens als burgers
1
,• Markt of economie
- Staat bekend om zijn ondernemerschap, ruilhandel, onderlinge concurrentie, efficiency,
groeidenken, innovatie, schaalvoordelen en commerciële belangen
- Vanuit economisch belang op zoek naar efficiënt en doelmatig werken
- Goedkope en werkzame oplossingen aanbieden voor problemen en behoeftes van overheid
of burger
- Mens als consument
• Burgermaatschappij
- Bestaat uit verschillende gemeenschappen (vb.: gezin, familie, vereniging, whatsapp, …)
waar mensen hun individuele en collectieve identiteit aan ontlenen
- Sociale groepen in allerlei grootte en vormen die op basis van gelijke interesses, waarden,
loyaliteit naar elkaar en aan de hand van sociale interacties vorm geven aan hun leven
- Verschaft tegelijkertijd een bepaalde identiteit
- Mens als zingever
• Positie sociaal werk
- Overvloedige staatsinterventie voert een ondermijning van de vrije markt en een uitholling
van de betekenis van mediating structures in de samenleving
- Teveel markt leidt tot een wereld waarin het recht van de sterkste de maat wordt en
onderlinge samenhorigheid en solidariteit plaatsmaken voor het individualisme
- Teveel burgermaatschappij kan leiden tot onvoorwaardelijk groepsconfirmisme waarin geen
plaats is voor individueel initiatief en waarin wet-en regelgeving gezien worden als een
overbodige inbreuk op de interne gemeenschapsverhoudingen
• Het middenveld
- Bevindt zich tussen de drie andere entiteiten (vb.: maatschappelijke ondernemingen zoals
zorginstellingen, onderwijsorganisaties, …)
- Ontstaan vanuit burgerinitiatief en zijn uitgegroeid tot semi-publieke ondernemingen zonder
winstoogmerk en met een taak in het publiek domein
- Gericht op maatschappelijk rendement
- Functioneren op afstand van de overheid, maar staan wel onder invloed van de overheid
- Hybride organisaties zijn gepositioneerd tussen een aantal spanningsvelden: zijn geen harde
scheidingslijnen, maar eerder geleidelijke schalen van overgang
➔ Formeel versus
informeel
➔ Profit versus non-
profit
➔ Publiek versus
privaat
• Verschuivende verhoudingen
- Overheid → gemeenschap: vermaatschappelijking en activering
- Overheid → markt: vermarkting
- Gemeenschap → overheid: participatiesamenleving
- Markt → overheid: social profit
- Gemeenschap → markt: transitiebeweging
2
,LES 2 – GESCHIEDENIS VAN HET MIDDENVELD
MIDDENVELD IN KAART
• Het sociale middenveld (3 grote sectoren)
Het grootste, complexe, meest gelaagde werkveld binnen het maatschappelijke
middenveld
SECTOR SEGMENTEN OMSCHRIJVING VOORBEELDEN
WELZIJN Welzijnsinstellingen Instellingen die actief CAW, Tele-Onthaal,
zijn in de Samenlevingsopbouw
gehandicaptenzorg,
jeugdhulp en bredere
welzijnsthema’s
Welzijnsverenigingen Verenigingen die Verenigingen waar
werken rond armoede, armen het woord
sociale inclusie en nemen, sociale
bredere kruideniers
welzijnsthema’s
SOCIALE Sociale economie Maatwerkbedrijven Kringwinkels, sociale
ECONOMIE werkplaatsen,
beschutte
werkplaatsen
SOCIAAL- Werk, beroep, Vakbonden, beroeps- Confederatie bouw,
CULTUREEL economie en Vlaamse
werkgeversverenigingen auteursvereniging,
en serviceclubs ACOD
Gezondheid, ziekte Patiëntenverenigingen, CM, Sensoa,
en handicap verenigingen rond Holebifoon
bredere
gezondheidsthema’s
Nieuwe sociale Bewegingen die werken Fairtrade, Oxfam,
bewegingen rond actuele Fietsersbond
maatschappelijke
thema’s zoals milieu,
mobiliteit, vrede, …
Politieke organisaties Bewegingen die Liga voor
politieke actie voeren Mensenrechten,
en politieke positie Vlaamse
innemen Volksbeweging
Volwassenenwerk Sociaal-culturele Seniorenorganisaties,
organisaties voor vrouwenverenigingen
volwassenen die zich
richten op specifieke
groepen of thema’s
Jeugdwerk Sociaal-culturele Jeugdbewegingen,
organisaties die speelpleinwerkingen
groepsgericht werken
voor/door kinderen en
jongeren
Etnisch-culturele Verenigingen met en FMDO, Federatie
federaties voor bepaalde groepen Wereldvrouwen
van etnisch-culturele
minderheden
3
, Religieuze Organisaties die actief Kerknet, Federatie
organisaties zijn rond religie, Vrijzinnige Centra
zingeving en
levensbeschouwing
EEN KLEINE GESCHIEDENIS
• De sociale kwestie als oorsprong
- Morele verloedering van de arbeidersklasse, de onderstand, de paupers, …
- Industrialisatie ontwricht gezinnen van de arbeidersklasse en buurtgemeenschappen, levert
mensen uit aan armoede, ziekte en alcohol
- Oplossingen niet hoofzakelijk gezocht binnen het juridische, oplossingen zoeken op vlak van
opvoeding vanuit een verlichtingsdenken
- Verlichtingsdenken: opvoeding en cultuur als antwoord
Sociaal-pedagogisch verheffingsmotief: via vorming, opleiding en cultuur bij kinderen en
jongeren hen de juiste waarden bij te brengen, te scholen
Pedagogisering van maatschappelijke problemen
Burgerlijk beschavingsoffensief
- Initiatief bij de zuilen: privaat initiatief in een nachtwakersstaat
Katholieke zuil: bescherming arbeidersklasse tegen verderfelijke invloeden
Liberale zuil: kennisverwerving en culturele verheffing, collectieve vooruitgang
Socialistische zuil: emancipatie van arbeiders, bewustwording en klassenstrijd
- Cultuurfondsen
1784 Maatschappij tot ’t Nut van ’t
Algemeen (fatsoen bij brengen)
1851 Willemfonds (Vlaamse strijd en
cultuurspreiding)
1875 Davidsfonds (katholiek)
1945 Vermeylenfonds (socialistisch)
- Settlements en university extensions
Liberale initiatieven voor kennisspreiding (vb.: dierentuinen, musea, …)
Settlements: geëngageerde wetenschappers die lezingen en vormingsactiviteiten
organiseren in wijken, tussen de mensen, vanuit universiteiten, …
Centraal idee: mensen heropvoeden, mensen beschaven
- Arbeidersbeweging
Kennis is macht – macht is kennis
Toegenomen vrijetijd – zinvolle vrijetijdsbesteding en ontplooiing gericht
Ontvoogding van de arbeidersklasse
- Afzijdige overheid: twee leidinggevende principes
Liberté subsidiée: overlaat, worden financiële subsidies voorzien waartegenover weinig
tot geen inhoudelijke eisen worden gesteld, hooguit kwantitatieve (aantal activiteiten,
deelnemers, …)
4
ORGANISATIE VAN HET WERKVELD
LES 1 – OVERHEID, GEMEENSCHAP, MARKT EN ORGANISATIE
Het maatschappelijk middenveld staat tussen staat, markt en burgers
WELFARE MIX
• Welfare mix (schema)
- De interactie tussen staat, markt en burgermaatschappij wordt beschreven aan de hand van het
concept welfare mix – gaat om het bepalen wie er verantwoordelijk is voor de zorg en verzorging
van de sociaal zwakkeren in de samenleving – vooral gebruikt bij de theorievorming over sociaal
beleid
- Er worden diverse welfare regimes of zorgscenario’s onderscheiden (naargelang invalshoek)
Sociaal-democratisch model: accent op overheidsverantwoordelijkheid
Liberale model: nadruk op verantwoordelijkheid van de markt
Conservatieve model: nadruk op de community
• Collectieve welvaart/welzijn
- Wordt gecreëerd door combinatie van overheid, gemeenschap en vrije markt
- Democratische driehoek (Zijderveld): kwaliteit van democratie en samenleving zijn
afhankelijk van een goede balans tussen de drie samenstellende hoekstenen
Staat, markt en burgermaatschappij
Accentuering of eenzijdige ontwikkeling van een van deze hoekstenen leidt tot een
verschraling van de kwaliteit van het bestaan en mogelijk tot ernstige crisissituaties
• Overheid
- Staat bekend om zijn wetten, regels, procedures, toeslagen, uitkeringen, voorzieningen en
gelijkheidsprincipes
- Via de politiek ervoor zorgen dat de verdeelde individuele belangen omgevormd worden tot
een min of meer gedeeld politiek belang
- Bepaalt en bewaakt als democratisch gekozen orgaan de rechten en plichten van individuele
burgers en de inrichting van publieke voorzieningen (vb.: zorg, welzijn, onderwijs)
- Zorgt voor het garanderen van vrijheid en gelijkheid en willen uitsluiting en
meerderheidsbesluiten voorkomen
- Mens als burgers
1
,• Markt of economie
- Staat bekend om zijn ondernemerschap, ruilhandel, onderlinge concurrentie, efficiency,
groeidenken, innovatie, schaalvoordelen en commerciële belangen
- Vanuit economisch belang op zoek naar efficiënt en doelmatig werken
- Goedkope en werkzame oplossingen aanbieden voor problemen en behoeftes van overheid
of burger
- Mens als consument
• Burgermaatschappij
- Bestaat uit verschillende gemeenschappen (vb.: gezin, familie, vereniging, whatsapp, …)
waar mensen hun individuele en collectieve identiteit aan ontlenen
- Sociale groepen in allerlei grootte en vormen die op basis van gelijke interesses, waarden,
loyaliteit naar elkaar en aan de hand van sociale interacties vorm geven aan hun leven
- Verschaft tegelijkertijd een bepaalde identiteit
- Mens als zingever
• Positie sociaal werk
- Overvloedige staatsinterventie voert een ondermijning van de vrije markt en een uitholling
van de betekenis van mediating structures in de samenleving
- Teveel markt leidt tot een wereld waarin het recht van de sterkste de maat wordt en
onderlinge samenhorigheid en solidariteit plaatsmaken voor het individualisme
- Teveel burgermaatschappij kan leiden tot onvoorwaardelijk groepsconfirmisme waarin geen
plaats is voor individueel initiatief en waarin wet-en regelgeving gezien worden als een
overbodige inbreuk op de interne gemeenschapsverhoudingen
• Het middenveld
- Bevindt zich tussen de drie andere entiteiten (vb.: maatschappelijke ondernemingen zoals
zorginstellingen, onderwijsorganisaties, …)
- Ontstaan vanuit burgerinitiatief en zijn uitgegroeid tot semi-publieke ondernemingen zonder
winstoogmerk en met een taak in het publiek domein
- Gericht op maatschappelijk rendement
- Functioneren op afstand van de overheid, maar staan wel onder invloed van de overheid
- Hybride organisaties zijn gepositioneerd tussen een aantal spanningsvelden: zijn geen harde
scheidingslijnen, maar eerder geleidelijke schalen van overgang
➔ Formeel versus
informeel
➔ Profit versus non-
profit
➔ Publiek versus
privaat
• Verschuivende verhoudingen
- Overheid → gemeenschap: vermaatschappelijking en activering
- Overheid → markt: vermarkting
- Gemeenschap → overheid: participatiesamenleving
- Markt → overheid: social profit
- Gemeenschap → markt: transitiebeweging
2
,LES 2 – GESCHIEDENIS VAN HET MIDDENVELD
MIDDENVELD IN KAART
• Het sociale middenveld (3 grote sectoren)
Het grootste, complexe, meest gelaagde werkveld binnen het maatschappelijke
middenveld
SECTOR SEGMENTEN OMSCHRIJVING VOORBEELDEN
WELZIJN Welzijnsinstellingen Instellingen die actief CAW, Tele-Onthaal,
zijn in de Samenlevingsopbouw
gehandicaptenzorg,
jeugdhulp en bredere
welzijnsthema’s
Welzijnsverenigingen Verenigingen die Verenigingen waar
werken rond armoede, armen het woord
sociale inclusie en nemen, sociale
bredere kruideniers
welzijnsthema’s
SOCIALE Sociale economie Maatwerkbedrijven Kringwinkels, sociale
ECONOMIE werkplaatsen,
beschutte
werkplaatsen
SOCIAAL- Werk, beroep, Vakbonden, beroeps- Confederatie bouw,
CULTUREEL economie en Vlaamse
werkgeversverenigingen auteursvereniging,
en serviceclubs ACOD
Gezondheid, ziekte Patiëntenverenigingen, CM, Sensoa,
en handicap verenigingen rond Holebifoon
bredere
gezondheidsthema’s
Nieuwe sociale Bewegingen die werken Fairtrade, Oxfam,
bewegingen rond actuele Fietsersbond
maatschappelijke
thema’s zoals milieu,
mobiliteit, vrede, …
Politieke organisaties Bewegingen die Liga voor
politieke actie voeren Mensenrechten,
en politieke positie Vlaamse
innemen Volksbeweging
Volwassenenwerk Sociaal-culturele Seniorenorganisaties,
organisaties voor vrouwenverenigingen
volwassenen die zich
richten op specifieke
groepen of thema’s
Jeugdwerk Sociaal-culturele Jeugdbewegingen,
organisaties die speelpleinwerkingen
groepsgericht werken
voor/door kinderen en
jongeren
Etnisch-culturele Verenigingen met en FMDO, Federatie
federaties voor bepaalde groepen Wereldvrouwen
van etnisch-culturele
minderheden
3
, Religieuze Organisaties die actief Kerknet, Federatie
organisaties zijn rond religie, Vrijzinnige Centra
zingeving en
levensbeschouwing
EEN KLEINE GESCHIEDENIS
• De sociale kwestie als oorsprong
- Morele verloedering van de arbeidersklasse, de onderstand, de paupers, …
- Industrialisatie ontwricht gezinnen van de arbeidersklasse en buurtgemeenschappen, levert
mensen uit aan armoede, ziekte en alcohol
- Oplossingen niet hoofzakelijk gezocht binnen het juridische, oplossingen zoeken op vlak van
opvoeding vanuit een verlichtingsdenken
- Verlichtingsdenken: opvoeding en cultuur als antwoord
Sociaal-pedagogisch verheffingsmotief: via vorming, opleiding en cultuur bij kinderen en
jongeren hen de juiste waarden bij te brengen, te scholen
Pedagogisering van maatschappelijke problemen
Burgerlijk beschavingsoffensief
- Initiatief bij de zuilen: privaat initiatief in een nachtwakersstaat
Katholieke zuil: bescherming arbeidersklasse tegen verderfelijke invloeden
Liberale zuil: kennisverwerving en culturele verheffing, collectieve vooruitgang
Socialistische zuil: emancipatie van arbeiders, bewustwording en klassenstrijd
- Cultuurfondsen
1784 Maatschappij tot ’t Nut van ’t
Algemeen (fatsoen bij brengen)
1851 Willemfonds (Vlaamse strijd en
cultuurspreiding)
1875 Davidsfonds (katholiek)
1945 Vermeylenfonds (socialistisch)
- Settlements en university extensions
Liberale initiatieven voor kennisspreiding (vb.: dierentuinen, musea, …)
Settlements: geëngageerde wetenschappers die lezingen en vormingsactiviteiten
organiseren in wijken, tussen de mensen, vanuit universiteiten, …
Centraal idee: mensen heropvoeden, mensen beschaven
- Arbeidersbeweging
Kennis is macht – macht is kennis
Toegenomen vrijetijd – zinvolle vrijetijdsbesteding en ontplooiing gericht
Ontvoogding van de arbeidersklasse
- Afzijdige overheid: twee leidinggevende principes
Liberté subsidiée: overlaat, worden financiële subsidies voorzien waartegenover weinig
tot geen inhoudelijke eisen worden gesteld, hooguit kwantitatieve (aantal activiteiten,
deelnemers, …)
4
