1
,TRAINEN
Er worden in totaal twee grote hoorcolleges gegeven. Dit document is een cursustekst van deze
hoorcolleges. Het behandelt de fundamenten van trainen (HCO1) en groepsproces en feedback
(HCO2) en gaat dieper in op actieve werkvormen en de opbouw van een trainingssessie (PRA 3).
HCO 1: fundamenten van trainen1
Dit hoofdstuk is opgedeeld in drie delen: (1) wat is trainen (2) hoe ontwerp ik een training en (3)
inspiratie rond online trainingen.
In het eerste deel (wat is trainen) wordt uitgelegd wat trainen is, hoe het vorm krijgt in de
verschillende werkvelden van de psychologisch consulent. Vervolgens leren we het verschil tussen
trainen en procesbegeleiding en worden de vier fasen van leren volgens Maslow toegelicht met het
voorbeeld van autorijden. Tot slot is er uitleg over de zes principes van Andragogiek (leren voor
volwassenen).
Het tweede deel (hoe ontwerp ik een training) is opgebouwd uit het ADDIE-model, de 8 didactische
principes en 4 trainingsstijlen.
Het laatste deel van dit hoofdstuk gaat over online trainingen. We staan stil bij de gelijkenissen en
verschillen tussen online trainingen en fysieke trainingen en bekijken enkele voorbeelden.
(1) Wat is trainen?
Trainen is het faciliteren van gedragsverandering. Het gaat over het bieden van doelgerichte steun
bij het leren van nieuw, effectiever gedrag en heeft als doel dat de trainee beter functioneert in de
praktijk. Effectief gedrag wil zeggen: nieuwe kennis, vaardigheden en houding.
Als psychologisch consulent kan je training geven in de vijf verschillende werkvelden. Wat volgt is
een opsomming met voorbeelden van soorten trainingen. In het klinische werkveld kunnen
trainingen gegeven worden rond stressmanagement, zelfzorg en veerkracht, psycho-educatie, sociale
vaardigheden, enzoverder. In de context van gezins- en leefomgeving kunnen trainingen gegeven
worden rond communicatievaardigheden binnen het gezin, opvoedingsvaardigheden,
conflictmanagement binnen relaties, geweldloos verzet bij jongeren, enzoverder. Binnen het
onderwijs kan er getraind worden rond omgaan met faalangst, pestpreventie, uitstelgedrag, leren
‘leren’, omgaan met sociale media, zelfregulatie en studievaardigheden, en meer. Het forensische
werkveld kan trainingen gebruiken als agressieregulatie en woedebeheersing, empathie en sociale
vaardigheidstraining, herstelgericht werken/bemiddelen, enzovoort. En dan, in het laatste werkveld,
arbeid en organisatie, kunnen trainingen gegeven worden rond burn-out preventie, stress- of
timemanagement, moeilijke feedbackgesprekken, leiderschap, omgaan met weerstand,
samenwerken in team, etc.
Het verschil tussen trainen en procesbegeleiding, is dat procesbegeleiding niet gaat over de inhoud.
Alles komt uit de groep. Trainen daarentegen werkt wél op inhoud: een trainer heeft kennis over de
1
Bron: Powerpoint HCO 1 trainen: 131 dia’s (2025) + aangevuld met extra informatie van Google.
2
, inhoud die die geeft. Het tweede gebied van trainen is didactiek: het geven van de inhoud zodat
iedereen ervan leert. Het derde gebied, tot slot, handelt over het groepsproces: kennis over groepen
en groepsdynamieken, waar in HCO2 dieper op wordt ingegaan.
Maslow onderscheidt vier fasen van leren op twee assen: mate van bewustwording (onbewust en
bewust) en de mate van bekwaamheid (onbekwaam en bekwaam). De eerste fase, onbewust
onbekwaam (je overschat jezelf, beseft niet dat je iets eigenlijk niet zo goed kan), de tweede fase,
bewust onbekwaam (je beseft dat je iets nog niet zo goed kan, dit kan frustrerend zijn maar is
eigenlijk een teken van leren), de derde fase, bewust bekwaam (je bewust zijn van dat je iets kan) en
tot slot, de vierde fase, onbewust bekwaam (je bent je onbewust dat je iets goed beheerst). Als
voorbeeld het leren autorijden: in de eerste fase heb je nog geen ervaring en weet je niet of het
makkelijk of moeilijk is. In de tweede fase blijkt dat het moeilijker is dan je dacht. Het is zweten en
stressen om alle handelingen tegelijk uit te voeren. In de derde fase kan je rijden, maar moet je nog
bewust nadenken over schakelen, spiegels, verkeer, … In de vierde fase besef je na een autorit dat je
niet bewust herinnert welke handelingen je hebt uitgevoerd (schakelen, remmen, in spiegels kijken,
zonder erover na te denken).
Andragogiek is de wetenschap en praktijk van het onderwijs, de vorming en begeleiding van
volwassenen, oftewel het ‘volwassen leren’. De grondlegger is de Amerikaanse opvoedkundige
Malcolm Knowles. Pedagogiek is het leren bij kinderen.
Knowles noemde zes principes van de andragogiek, die werden in het HCO in zes tips gegoten. Tip 1:
zet het belang van de trainee centraal. Tip 2: bouw voort op aanwezige (levens)ervaring. Tip 3: maak
de trainee verantwoordelijk. Tip 4: help de trainee problemen oplossen. Tip 5: spits de training toe
op praktijksituaties. Tip 6: ga op zoek naar intrinsieke motivatie. Daarover later meer.
3
,TRAINEN
Er worden in totaal twee grote hoorcolleges gegeven. Dit document is een cursustekst van deze
hoorcolleges. Het behandelt de fundamenten van trainen (HCO1) en groepsproces en feedback
(HCO2) en gaat dieper in op actieve werkvormen en de opbouw van een trainingssessie (PRA 3).
HCO 1: fundamenten van trainen1
Dit hoofdstuk is opgedeeld in drie delen: (1) wat is trainen (2) hoe ontwerp ik een training en (3)
inspiratie rond online trainingen.
In het eerste deel (wat is trainen) wordt uitgelegd wat trainen is, hoe het vorm krijgt in de
verschillende werkvelden van de psychologisch consulent. Vervolgens leren we het verschil tussen
trainen en procesbegeleiding en worden de vier fasen van leren volgens Maslow toegelicht met het
voorbeeld van autorijden. Tot slot is er uitleg over de zes principes van Andragogiek (leren voor
volwassenen).
Het tweede deel (hoe ontwerp ik een training) is opgebouwd uit het ADDIE-model, de 8 didactische
principes en 4 trainingsstijlen.
Het laatste deel van dit hoofdstuk gaat over online trainingen. We staan stil bij de gelijkenissen en
verschillen tussen online trainingen en fysieke trainingen en bekijken enkele voorbeelden.
(1) Wat is trainen?
Trainen is het faciliteren van gedragsverandering. Het gaat over het bieden van doelgerichte steun
bij het leren van nieuw, effectiever gedrag en heeft als doel dat de trainee beter functioneert in de
praktijk. Effectief gedrag wil zeggen: nieuwe kennis, vaardigheden en houding.
Als psychologisch consulent kan je training geven in de vijf verschillende werkvelden. Wat volgt is
een opsomming met voorbeelden van soorten trainingen. In het klinische werkveld kunnen
trainingen gegeven worden rond stressmanagement, zelfzorg en veerkracht, psycho-educatie, sociale
vaardigheden, enzoverder. In de context van gezins- en leefomgeving kunnen trainingen gegeven
worden rond communicatievaardigheden binnen het gezin, opvoedingsvaardigheden,
conflictmanagement binnen relaties, geweldloos verzet bij jongeren, enzoverder. Binnen het
onderwijs kan er getraind worden rond omgaan met faalangst, pestpreventie, uitstelgedrag, leren
‘leren’, omgaan met sociale media, zelfregulatie en studievaardigheden, en meer. Het forensische
werkveld kan trainingen gebruiken als agressieregulatie en woedebeheersing, empathie en sociale
vaardigheidstraining, herstelgericht werken/bemiddelen, enzovoort. En dan, in het laatste werkveld,
arbeid en organisatie, kunnen trainingen gegeven worden rond burn-out preventie, stress- of
timemanagement, moeilijke feedbackgesprekken, leiderschap, omgaan met weerstand,
samenwerken in team, etc.
Het verschil tussen trainen en procesbegeleiding, is dat procesbegeleiding niet gaat over de inhoud.
Alles komt uit de groep. Trainen daarentegen werkt wél op inhoud: een trainer heeft kennis over de
1
Bron: Powerpoint HCO 1 trainen: 131 dia’s (2025) + aangevuld met extra informatie van Google.
2
, inhoud die die geeft. Het tweede gebied van trainen is didactiek: het geven van de inhoud zodat
iedereen ervan leert. Het derde gebied, tot slot, handelt over het groepsproces: kennis over groepen
en groepsdynamieken, waar in HCO2 dieper op wordt ingegaan.
Maslow onderscheidt vier fasen van leren op twee assen: mate van bewustwording (onbewust en
bewust) en de mate van bekwaamheid (onbekwaam en bekwaam). De eerste fase, onbewust
onbekwaam (je overschat jezelf, beseft niet dat je iets eigenlijk niet zo goed kan), de tweede fase,
bewust onbekwaam (je beseft dat je iets nog niet zo goed kan, dit kan frustrerend zijn maar is
eigenlijk een teken van leren), de derde fase, bewust bekwaam (je bewust zijn van dat je iets kan) en
tot slot, de vierde fase, onbewust bekwaam (je bent je onbewust dat je iets goed beheerst). Als
voorbeeld het leren autorijden: in de eerste fase heb je nog geen ervaring en weet je niet of het
makkelijk of moeilijk is. In de tweede fase blijkt dat het moeilijker is dan je dacht. Het is zweten en
stressen om alle handelingen tegelijk uit te voeren. In de derde fase kan je rijden, maar moet je nog
bewust nadenken over schakelen, spiegels, verkeer, … In de vierde fase besef je na een autorit dat je
niet bewust herinnert welke handelingen je hebt uitgevoerd (schakelen, remmen, in spiegels kijken,
zonder erover na te denken).
Andragogiek is de wetenschap en praktijk van het onderwijs, de vorming en begeleiding van
volwassenen, oftewel het ‘volwassen leren’. De grondlegger is de Amerikaanse opvoedkundige
Malcolm Knowles. Pedagogiek is het leren bij kinderen.
Knowles noemde zes principes van de andragogiek, die werden in het HCO in zes tips gegoten. Tip 1:
zet het belang van de trainee centraal. Tip 2: bouw voort op aanwezige (levens)ervaring. Tip 3: maak
de trainee verantwoordelijk. Tip 4: help de trainee problemen oplossen. Tip 5: spits de training toe
op praktijksituaties. Tip 6: ga op zoek naar intrinsieke motivatie. Daarover later meer.
3
