Strafbeleid en criminologie
Theorie
Inhoudstafel
,Hoofdstuk 1: Inleiding......................................................................................................................................5
1. De belangrijkste concepten van deze cursus.................................................................................5
1.1. Wat is strafrechtelijk beleid.......................................................................................................5
1.2. Waarin is het strafrechtelijk beleid ingebed?.......................................................................5
1.3. ..............................................................................................................................................................5
1.4. Definitie van strafrechtelijk beleid............................................................................................5
1.5. Veiligheidsbeleid en beheer van de veiligheid.....................................................................6
1.6. Wat zijn en zouden de doelstellingen van het strafrechtelijk beleid moeten zijn?. 6
1.7. Soorten theorieën..........................................................................................................................6
1.8. Wat is de relatie tussen criminologische theorie en onderzoek en strafrechtelijk
beleid..........................................................................................................................................................7
2. Wat is beleidsanalyse...........................................................................................................................7
2.1. Beleidsanalyse kan het antwoord zijn… Maar wat is het?...............................................7
2.2. Probleemstructurering is essentieel........................................................................................8
Hoofdstuk 2: De vijf stappen van beleidsanalyse en instructies voor uw beleidsplannen......9
1. Probleem structureren...........................................................................................................................9
1.1. Drie types problemen................................................................................................................10
1.2. Fasen van probleemstructurering..........................................................................................10
2. Voorspellen (= forecasting)...............................................................................................................11
2.1. Betekenis........................................................................................................................................11
3. Voorschrift (=prescribing)..................................................................................................................13
4. Controle (bewaking)............................................................................................................................16
5. Evaluatie (Evaluation).........................................................................................................................17
Hoofdstuk 3: Principes, doelstellingen, groeiende reikwijdte en effectiviteit van het
strafrechtelijk beleid: normatieve reflecties en evaluaties................................................................19
1. Principes en doelstellingen van het strafrecht en beleid in het licht van de groeiende
reikwijdte van het strafrechtelijk beleid.............................................................................................19
1.1. Waarom hebben we een strafwet en strafrechtelijk beleid nodig?...........................19
1.2. Instrumentalistische opvattingen (consequentialisme):.................................................21
1.3. Juridisch moralisme / retributivisme:.....................................................................................22
2. In hoeverre worden de doelstellingen bereikt?..........................................................................24
2.1. Afschrikking...................................................................................................................................24
2.2. Incapacitatie..................................................................................................................................25
2.3. Morele opvoeding.......................................................................................................................25
2.4. Retributieve rechtvaardigheid.................................................................................................26
3. Conclusie en discussie........................................................................................................................29
Hoofdstuk 4: Vergelijking strafrechtelijk beleid: Resultaten, trends en determinanten.........29
1. Vergelijking strafrechtelijk beleid: middelen, resultaten en trends.....................................29
1.1. Grote verschillen in…..................................................................................................................30
1.1.1. Misdaden: moordcijfers....................................................................................................30
1
, 1.1.2. Middelen...............................................................................................................................31
1.1.3. Budgetten.............................................................................................................................31
1.1.4. Resultaten............................................................................................................................31
..............................................................................................................................................................34
1.1.5. Trends in het aantal gevangenisstraffen...................................................................36
2. Veranderingen in principes, resultaten en praktijken...............................................................37
2.1. Opportunisme naast normatief redeneren.........................................................................37
2.2. Veranderingen in filosofieën en doeleinden.......................................................................37
2.3. Veranderingen in het gebruik van gevangenisstraffen..................................................39
2.4. Goedkeuring van afleidingsprogramma's, met variërende impact.............................40
2.5. Veranderingen in gevangenisomstandigheden en -programma's.............................41
2.6. Vijf generalisaties (Tonry, 2022)............................................................................................41
3. Determinanten van strafrechtelijk (crimineel) beleid)..............................................................42
3.1. Risico, beschermende en niet-factoren................................................................................42
3.2. Risicofactoren uit nationale casestudies (Tonry)..............................................................44
3.2.1. Algemene politieke cultuur............................................................................................44
3.2.2. Constitutionele structuur.................................................................................................45
3.2.3. Kenmerken van de massamedia...................................................................................46
3.2.4. Angelsaksische cultuur....................................................................................................47
3.2.5. Populistische opvattingen over democratie..............................................................47
3.3. Statistische analyse van risicofactoren................................................................................48
3.4. Beschermende factoren............................................................................................................50
4. Beoordeling en conclusie...................................................................................................................50
Hoofdstuk 5: Strafrechtelijk beleid in België.........................................................................................50
1. De beginselen van het Belgische strafrechtelijke beleid en de resultaten ervan...........50
1.1. Aanhoudende neoklassieke aanpak met enkele updates.............................................50
1.2. Weinig grote hervormingen van het strafrechtelijk beleid...........................................52
1.3. Belangrijkste kenmerken van het nieuwe wetboek van strafrecht............................52
1.4. Beginselen en resultaten..........................................................................................................53
1.5. Gevangenis....................................................................................................................................54
1.6. Beleid..............................................................................................................................................57
2. Van strafbeleid naar veiligheidsbeleid..........................................................................................59
2.1. Recente positieve ontwikkelingen.........................................................................................61
2.2. Aanhoudende, minder positieve eigenschappen..............................................................61
2.3. Maar een geïntegreerde aanpak wordt de facto al in veel sectoren toegepast.....62
2.4. Plan van nieuwe regeringscoalitie.........................................................................................62
3. Strafbeleid in België: Op zoek naar determinanten..................................................................62
4. Conclusies...............................................................................................................................................64
Hoofdstuk 6: Strafrechtelijk beleid in Nederland en andere Europese landen..........................65
1. Strafrechtelijk beleid in Nederland.................................................................................................65
2
, 1.1. Drie fases in het nederlands strafrechtelijk beleid..........................................................65
1.2. Verklarende factoren Swaaningen........................................................................................66
1.3. Factoren Boone et al. (2002) bespreken de achteruitgang na 2005.........................71
1.4. De uitbreiding van het strafrechtelijk beleid en de opkomst van integraal
veiligheidsbeleid..................................................................................................................................72
1.4.1. De uitbreiding van het strafrechtelijk beleid en de opkomst van integraal
veiligheidsbeleid.............................................................................................................................72
1.4.2. Voortdurende beleidsaandacht voor veiligheid in 21st security........................72
1.4.3. Nederlands veiligheidsbeleid gebaseerd op gedegen conceptualiseringen en
analyses............................................................................................................................................72
1.4.4. Veiligheidsbeeld in laatste veiligheidsstrategie 2023-2029..............................73
1.4.5. Drie doelstellingen en twaalf actielijnen in de veiligheidsstrategie 2023-
2029...................................................................................................................................................73
1.4.6. Harde maatregelen beloofd in programma nieuwe Nederlandse regering...74
2. Strafrechtelijk beleid in Scandinavië..............................................................................................74
2.1. Strafbeleid en hun determinanten.........................................................................................74
2.2. Het buitengewone geval van Finland..................................................................................76
2.3. de opkomst van bende criminaliteit en de invoering van repressieve maatregelen
in Zweden...............................................................................................................................................80
3. Conclusies en discussie......................................................................................................................82
3.1. Kernpunten Nederland..............................................................................................................82
3.2. Kernpunten Scandinavië...........................................................................................................82
Hoofdstuk 7: De opkomst van experimentele criminologie..............................................................83
Hoofdstuk 8: De opkomst van zemiologie en andere op schade gebaseerde zaken benadert
...............................................................................................................................................................................83
1. Zemiologie: een nieuwe aanpak voorgesteld door Paddy Hillyard, Steve Tombs en
andere kritische criminologen...............................................................................................................83
2. De op schade gebaseerde aanpak van Victoria Greenfield en Letizia Paoli.....................85
2.1. De relevantie van schade en schadebeperking voor misdaad en strafrechtelijk
beleid.......................................................................................................................................................86
2.1.1. Schade in relatie tot criminaliteit in de rechtsgeschiedenis, rechtstheorie en
criminologie......................................................................................................................................86
2.1.2. Schade in verband met het strafrechtelijk beleid....................................................87
2.2. Conceptualisering van schade en het schade beoordelingskader..............................89
2.3. Potentiële bijdrage van schadebeoordeling.......................................................................91
2.4. Tomb's recensie en de ESC-boekprijs..................................................................................93
3. Andere op schade gebaseerde benaderingen in de criminologie........................................93
4. Conclusie en discussie........................................................................................................................94
Hoofdstuk 10: De opkomst van groene criminologie.........................................................................94
Hoofdstuk 11: Normatieve discussie over strafrechtelijk beleid.....................................................94
3
,doelstellingen...................................................................................................................................................94
Gastcollege 1: Misdaad en strafrechtelijk beleid, aanklagers en yakuza en de paradoxen van
een ordelijke samenleving...........................................................................................................................94
1. Context.....................................................................................................................................................94
2. Verklaring van de uitzonderlijk lage criminaliteit in Japan......................................................95
3. De andere kant van de medaille......................................................................................................96
4. Organiseer de misdaad in Japan; Veranderingen en continuïteiten....................................96
5. Omgaan met de georganiseerde misdaad in Japan: verandering en continuïteit...........98
6. Beleid en misdaad in Japan...............................................................................................................99
4
,Hoofdstuk 1: Inleiding
1. De belangrijkste concepten van deze cursus
1.1. Wat is strafrechtelijk beleid
● Strategie voor de aanpak van criminaliteit: voorkomen van seksuele intimidatie op
de campus, …
● Omvat ook straffen voor deze misdaden
● ≠ strafrechtelijk beleid: pp is het
strafrechtsysteem (rechtbanken,
gevangenisstraffen, ...), het strafrechtelijk
beleid is meer dan dat, het is meer dan het
straffen zelf (bv. Beccaria: straf als laatste
redmiddel)
1.2. Waarin is het strafrechtelijk beleid
ingebed?
● In veel landen is het een onderdeel van veiligheid en veiligheid veiligheidsbeleid is
breder en proactiever: ook preventie van natuurrampen, subjectieve veiligheid
(mensen zich veiliger laten voelen), …
○ Publiek-private partnerschappen
○ Interventies ter bevordering van objectieve en subjectieve veiligheid
● Deze zaken zijn verder ingebed bestuur van de veiligheid: bedrijven, huishoudens
etc. worden steeds meer verantwoordelijk voor hun eigen veiligheid:
○ Preventieve maatregelen van bedrijven
○ Preventieve maatregelen van huishoudens
1.3.
1.4. Definitie van strafrechtelijk beleid
● “Alle criminele en niet-criminele maatregelen om de samenleving te beschermen
tegen misdaad (1), om het lot van daders te bepalen (2) en om de rechten van
slachtoffers te garanderen (3)” – Raad van Europa, rapport van aanbeveling nr.
R(83) )7 over deelname van de publieke misdaad aan het beleid, 1983
● Het omvat dus het strafrechtelijk beleid, maar is vooral sinds de jaren vijftig veel
breder geworden
5
,1.5. Veiligheidsbeleid en beheer van de veiligheid
● Geen duidelijk onderscheid tussen veiligheid en veiligheidsregering in veel landen
(maar in BE en NED een duidelijk misdaadgerelateerd veiligheidsbeleid)
● Het veiligheidsbeleid heeft tot doel zowel de objectieve als de subjectieve veiligheid
te garanderen:
○ Bv bescherming tegen natuurrampen en andere niet-militaire
veiligheidsbedreigingen + bevordering van veiligheidsgevoelens
○ Vaak onderdeel van een breder nationaal veiligheidsbeleid
● Veiligheidsbestuur (zie groen): focus op maatregelen genomen door particuliere
sectoren, voornamelijk bedrijven en huishoudens, soms in samenwerking met
overheidsinstanties, om hun belangen te beschermen
1.6. Wat zijn en zouden de doelstellingen van het strafrechtelijk beleid
moeten zijn?
● Doelstellingen zijn vaak niet duidelijk geformuleerd
● Het terugdringen van criminaliteit kan niet het uiteindelijke doel zijn... (aangezien
misdaad een geconstrueerde categorie is) → zie hoofdstuk 3
○ Evenmin als de rehabilitatie van overtreders
○ Ook geen afschrikking
○ Ook geen slachtofferhulp (omdat veel misdaden slachtofferloos zijn)
○ Ook de procedurele bescherming van de mensenrechten (bv eerlijk proces)
1.7. Soorten theorieën
Verschillende soorten theorieën: losser begrip van theorieën in de criminologie en andere
sociale wetenschappen.
● Inhoudelijke theorieën:
○ Etiologische theorieën over criminaliteit (biologisch, psychologisch,
sociologisch, geïntegreerd) + gerelateerd onderzoek
○ (Etiologische) theorieën over crimineel beleid, specifieke interventies of de
effecten daarvan + gerelateerd onderzoek
○ Concepten en Algemene Sociale Theorieën (GST)
→ Normatieve theorieën: over strafrecht / beleid, straf en alternatieve
benaderingen → wat moet er gebeuren.
● "Achtergrond" theorieën:
○ Theorieën in de epistemologie (filosofie van de aard van de kennis)
○ Theorieën in de ontologie (filosofie die nadenkt over het zijn en de aard van
de menselijke conditie)
○ Theorieën in methodologie (filosofie van de wetenschappelijke methode)
6
,1.8. Wat is de relatie tussen criminologische theorie en onderzoek en
strafrechtelijk beleid
● Criminologische theorieën hebben het strafrechtbeleid herhaaldelijk beïnvloed (zie
voorbeelden):
○ (Beccaria: adoptie van moderne wetboeken van strafrecht in het begin van
de 19e eeuw)
○ Lombroso + Nieuwe Richting: adaptation offender-based criminal law in late
○ Psychologische criminologie: focus op rehabilitatie van daders vanaf de jaren
vijftig
○ Etiketteringsaanpak: hervorming van het jeugdstrafrecht vanaf de jaren
zestig
○ RAT en rationele keuzetheorie: situationele misdaadpreventie vanaf de jaren
tachtig
○ .... (Zie ppt voor meer voorbeelden)
● MAAR beperkt onderzoek naar vergelijking en evaluatie van strafrechtelijk beleid:
○ Groeiende hoeveelheid evaluatiewerk over specifieke interventies (bv.
hotspots, bodycams)
○ Opkomst van de (vergelijkende) penologie pas sinds de jaren negentig
(voordat het strafrechtbeleid automatische reacties op misdaad overwoog)
○ Beperkte reflecties op/evaluatie van strafrechtelijk beleid in academische
kringen..
■ Debat vooral in het strafrecht
■ Normatieve reflecties worden door veel reguliere criminologen nog
steeds als onwetenschappelijk beschouwd
○ ... en nog minder in het beleid en het publieke debat:
■ Strafrechtelijk beleid wordt gezien als een gepaste/automatische
reactie op misdaden
■ Veel politici zijn bang om ‘zacht tegen misdaad’ te lijken
→ Vooruitgang in het strafrechtelijk beleid is alleen mogelijk door het identificeren van
doelstellingen en beleidsevaluatie
2. Wat is beleidsanalyse
2.1. Beleidsanalyse kan het antwoord zijn… Maar wat is het?
Beleidsanalyse = toegepaste sociaalwetenschappelijke
discipline die is ontworpen voor het verbeteren van de
beleidsvorming (“in” en “over” beleidsvorming)
7
, ○ Hoe werkt het en draagt het bij aan de beleidsvorming
● Het is gericht op het creëren, kritisch beoordelen en communiceren van
beleidsrelevante kennis:
○ Ondersteuning van op bewijs gebaseerd beleid (bewijs is terloops relevante
kennis van de relaties tussen (1) beleid en (2) beleidsresultaten op de korte,
middellange en lange termijn)
○ Uitdagende argumenten van anderen
● Eclectisch, pragmatisch en multidisciplinair, vooral economie en politieke
wetenschappen maar ook ethiek
■ Gaat over publieke beleidsanalyse + ethiek, want ook kijken naar wat
er gedaan moet worden en wat het beleid moet bereiken
■ Pragmatisch: doel is het oplossen van problemen en het tot stand
brengen van beter beleid
● Beschrijvend en normatief: wat het probleem of beleid is en wat het zou moeten zijn
(zowel voor doelstellingen als voor middelen)
2.2. Probleemstructurering is essentieel
● Is het centrale begeleidingssysteem voor beleidsanalyse: regelt de productie en
transformatie van kennis geproduceerd door andere methoden
● Is een metamethode om een “probleemsituatie” om te zetten in een
“beleidsprobleem”: het definiëren van een verkeerd probleem (Type II-fout) is een
fataal probleem bij beleidsvorming en analyse!!
→ Verschillende theorieën (kunnen) verschillende rollen spelen in beleidsanalyse/proces:
8
, Hoofdstuk 2: De vijf stappen van beleidsanalyse en
instructies voor uw beleidsplannen
1. Probleem structureren
● Sleutelmoment van beleidsanalyse, metamethode: probleemstructurering is
centrale sturing (definiëren van je probleem), beïnvloedt je beleid.
○ Centrale sturingssysteem die de volgende fasen beïnvloedt
● Uitgangspunten zijn meestal diffuse zorgen en tekenen van stress:
"probleemsituatie".
○ Omgevormd tot "beleidsproblemen" door probleemstructurering
● Kenmerken van problemen: er zijn verschillende fasen in problemen.
○ Onderlinge afhankelijkheid: "messes", vandaar holistische benadering (= een
geheel van verweven problemen).
○ Subjectiviteit: deels subjectief en deels objectief.
○ Kunstmatigheid: sociaal geconstrueerd.
○ Instabiliteit: voortdurend in beweging, dingen veranderen voortdurend,
misschien bekijken we dingen op verschillende manieren. Besteed enige tijd
om er zeker van te zijn dat u een probleem goed begrijpt..
■ Vandaar mogelijke onverwachte gevolgen.
→ Beleidskwesties (een variant):
● Beleidskwesties betreffen meningsverschillen / onenigheid over feitelijke of
mogelijke acties: weerspiegelen concurrerende opvattingen over de aard van de
problemen zelf.
○ Bv. camera’s in de straten van Antwerpen
● Hiërarchie van problemen:
○ 1. Belangrijkste kwesties / hoofdzaken: missies van de dienst.
■ Bv. wat moet de politie doen?
○ 2. Secundaire kwesties: programma's van het agentschap.
■ Bv. elke 5 jaar is er een veiligheidsnota in België, een kader voor de
integrale veiligheid.
○ 3. Functionele kwesties: budgettering, financiën en aankopen voor zowel
programma's als projecten.
■ Bv. hoeveel geld moeten we besteden aan
een bepaald probleem?
○ 4. Minder belangrijke kwesties: personeel en
standaard operationele procedures en regels.
9
Theorie
Inhoudstafel
,Hoofdstuk 1: Inleiding......................................................................................................................................5
1. De belangrijkste concepten van deze cursus.................................................................................5
1.1. Wat is strafrechtelijk beleid.......................................................................................................5
1.2. Waarin is het strafrechtelijk beleid ingebed?.......................................................................5
1.3. ..............................................................................................................................................................5
1.4. Definitie van strafrechtelijk beleid............................................................................................5
1.5. Veiligheidsbeleid en beheer van de veiligheid.....................................................................6
1.6. Wat zijn en zouden de doelstellingen van het strafrechtelijk beleid moeten zijn?. 6
1.7. Soorten theorieën..........................................................................................................................6
1.8. Wat is de relatie tussen criminologische theorie en onderzoek en strafrechtelijk
beleid..........................................................................................................................................................7
2. Wat is beleidsanalyse...........................................................................................................................7
2.1. Beleidsanalyse kan het antwoord zijn… Maar wat is het?...............................................7
2.2. Probleemstructurering is essentieel........................................................................................8
Hoofdstuk 2: De vijf stappen van beleidsanalyse en instructies voor uw beleidsplannen......9
1. Probleem structureren...........................................................................................................................9
1.1. Drie types problemen................................................................................................................10
1.2. Fasen van probleemstructurering..........................................................................................10
2. Voorspellen (= forecasting)...............................................................................................................11
2.1. Betekenis........................................................................................................................................11
3. Voorschrift (=prescribing)..................................................................................................................13
4. Controle (bewaking)............................................................................................................................16
5. Evaluatie (Evaluation).........................................................................................................................17
Hoofdstuk 3: Principes, doelstellingen, groeiende reikwijdte en effectiviteit van het
strafrechtelijk beleid: normatieve reflecties en evaluaties................................................................19
1. Principes en doelstellingen van het strafrecht en beleid in het licht van de groeiende
reikwijdte van het strafrechtelijk beleid.............................................................................................19
1.1. Waarom hebben we een strafwet en strafrechtelijk beleid nodig?...........................19
1.2. Instrumentalistische opvattingen (consequentialisme):.................................................21
1.3. Juridisch moralisme / retributivisme:.....................................................................................22
2. In hoeverre worden de doelstellingen bereikt?..........................................................................24
2.1. Afschrikking...................................................................................................................................24
2.2. Incapacitatie..................................................................................................................................25
2.3. Morele opvoeding.......................................................................................................................25
2.4. Retributieve rechtvaardigheid.................................................................................................26
3. Conclusie en discussie........................................................................................................................29
Hoofdstuk 4: Vergelijking strafrechtelijk beleid: Resultaten, trends en determinanten.........29
1. Vergelijking strafrechtelijk beleid: middelen, resultaten en trends.....................................29
1.1. Grote verschillen in…..................................................................................................................30
1.1.1. Misdaden: moordcijfers....................................................................................................30
1
, 1.1.2. Middelen...............................................................................................................................31
1.1.3. Budgetten.............................................................................................................................31
1.1.4. Resultaten............................................................................................................................31
..............................................................................................................................................................34
1.1.5. Trends in het aantal gevangenisstraffen...................................................................36
2. Veranderingen in principes, resultaten en praktijken...............................................................37
2.1. Opportunisme naast normatief redeneren.........................................................................37
2.2. Veranderingen in filosofieën en doeleinden.......................................................................37
2.3. Veranderingen in het gebruik van gevangenisstraffen..................................................39
2.4. Goedkeuring van afleidingsprogramma's, met variërende impact.............................40
2.5. Veranderingen in gevangenisomstandigheden en -programma's.............................41
2.6. Vijf generalisaties (Tonry, 2022)............................................................................................41
3. Determinanten van strafrechtelijk (crimineel) beleid)..............................................................42
3.1. Risico, beschermende en niet-factoren................................................................................42
3.2. Risicofactoren uit nationale casestudies (Tonry)..............................................................44
3.2.1. Algemene politieke cultuur............................................................................................44
3.2.2. Constitutionele structuur.................................................................................................45
3.2.3. Kenmerken van de massamedia...................................................................................46
3.2.4. Angelsaksische cultuur....................................................................................................47
3.2.5. Populistische opvattingen over democratie..............................................................47
3.3. Statistische analyse van risicofactoren................................................................................48
3.4. Beschermende factoren............................................................................................................50
4. Beoordeling en conclusie...................................................................................................................50
Hoofdstuk 5: Strafrechtelijk beleid in België.........................................................................................50
1. De beginselen van het Belgische strafrechtelijke beleid en de resultaten ervan...........50
1.1. Aanhoudende neoklassieke aanpak met enkele updates.............................................50
1.2. Weinig grote hervormingen van het strafrechtelijk beleid...........................................52
1.3. Belangrijkste kenmerken van het nieuwe wetboek van strafrecht............................52
1.4. Beginselen en resultaten..........................................................................................................53
1.5. Gevangenis....................................................................................................................................54
1.6. Beleid..............................................................................................................................................57
2. Van strafbeleid naar veiligheidsbeleid..........................................................................................59
2.1. Recente positieve ontwikkelingen.........................................................................................61
2.2. Aanhoudende, minder positieve eigenschappen..............................................................61
2.3. Maar een geïntegreerde aanpak wordt de facto al in veel sectoren toegepast.....62
2.4. Plan van nieuwe regeringscoalitie.........................................................................................62
3. Strafbeleid in België: Op zoek naar determinanten..................................................................62
4. Conclusies...............................................................................................................................................64
Hoofdstuk 6: Strafrechtelijk beleid in Nederland en andere Europese landen..........................65
1. Strafrechtelijk beleid in Nederland.................................................................................................65
2
, 1.1. Drie fases in het nederlands strafrechtelijk beleid..........................................................65
1.2. Verklarende factoren Swaaningen........................................................................................66
1.3. Factoren Boone et al. (2002) bespreken de achteruitgang na 2005.........................71
1.4. De uitbreiding van het strafrechtelijk beleid en de opkomst van integraal
veiligheidsbeleid..................................................................................................................................72
1.4.1. De uitbreiding van het strafrechtelijk beleid en de opkomst van integraal
veiligheidsbeleid.............................................................................................................................72
1.4.2. Voortdurende beleidsaandacht voor veiligheid in 21st security........................72
1.4.3. Nederlands veiligheidsbeleid gebaseerd op gedegen conceptualiseringen en
analyses............................................................................................................................................72
1.4.4. Veiligheidsbeeld in laatste veiligheidsstrategie 2023-2029..............................73
1.4.5. Drie doelstellingen en twaalf actielijnen in de veiligheidsstrategie 2023-
2029...................................................................................................................................................73
1.4.6. Harde maatregelen beloofd in programma nieuwe Nederlandse regering...74
2. Strafrechtelijk beleid in Scandinavië..............................................................................................74
2.1. Strafbeleid en hun determinanten.........................................................................................74
2.2. Het buitengewone geval van Finland..................................................................................76
2.3. de opkomst van bende criminaliteit en de invoering van repressieve maatregelen
in Zweden...............................................................................................................................................80
3. Conclusies en discussie......................................................................................................................82
3.1. Kernpunten Nederland..............................................................................................................82
3.2. Kernpunten Scandinavië...........................................................................................................82
Hoofdstuk 7: De opkomst van experimentele criminologie..............................................................83
Hoofdstuk 8: De opkomst van zemiologie en andere op schade gebaseerde zaken benadert
...............................................................................................................................................................................83
1. Zemiologie: een nieuwe aanpak voorgesteld door Paddy Hillyard, Steve Tombs en
andere kritische criminologen...............................................................................................................83
2. De op schade gebaseerde aanpak van Victoria Greenfield en Letizia Paoli.....................85
2.1. De relevantie van schade en schadebeperking voor misdaad en strafrechtelijk
beleid.......................................................................................................................................................86
2.1.1. Schade in relatie tot criminaliteit in de rechtsgeschiedenis, rechtstheorie en
criminologie......................................................................................................................................86
2.1.2. Schade in verband met het strafrechtelijk beleid....................................................87
2.2. Conceptualisering van schade en het schade beoordelingskader..............................89
2.3. Potentiële bijdrage van schadebeoordeling.......................................................................91
2.4. Tomb's recensie en de ESC-boekprijs..................................................................................93
3. Andere op schade gebaseerde benaderingen in de criminologie........................................93
4. Conclusie en discussie........................................................................................................................94
Hoofdstuk 10: De opkomst van groene criminologie.........................................................................94
Hoofdstuk 11: Normatieve discussie over strafrechtelijk beleid.....................................................94
3
,doelstellingen...................................................................................................................................................94
Gastcollege 1: Misdaad en strafrechtelijk beleid, aanklagers en yakuza en de paradoxen van
een ordelijke samenleving...........................................................................................................................94
1. Context.....................................................................................................................................................94
2. Verklaring van de uitzonderlijk lage criminaliteit in Japan......................................................95
3. De andere kant van de medaille......................................................................................................96
4. Organiseer de misdaad in Japan; Veranderingen en continuïteiten....................................96
5. Omgaan met de georganiseerde misdaad in Japan: verandering en continuïteit...........98
6. Beleid en misdaad in Japan...............................................................................................................99
4
,Hoofdstuk 1: Inleiding
1. De belangrijkste concepten van deze cursus
1.1. Wat is strafrechtelijk beleid
● Strategie voor de aanpak van criminaliteit: voorkomen van seksuele intimidatie op
de campus, …
● Omvat ook straffen voor deze misdaden
● ≠ strafrechtelijk beleid: pp is het
strafrechtsysteem (rechtbanken,
gevangenisstraffen, ...), het strafrechtelijk
beleid is meer dan dat, het is meer dan het
straffen zelf (bv. Beccaria: straf als laatste
redmiddel)
1.2. Waarin is het strafrechtelijk beleid
ingebed?
● In veel landen is het een onderdeel van veiligheid en veiligheid veiligheidsbeleid is
breder en proactiever: ook preventie van natuurrampen, subjectieve veiligheid
(mensen zich veiliger laten voelen), …
○ Publiek-private partnerschappen
○ Interventies ter bevordering van objectieve en subjectieve veiligheid
● Deze zaken zijn verder ingebed bestuur van de veiligheid: bedrijven, huishoudens
etc. worden steeds meer verantwoordelijk voor hun eigen veiligheid:
○ Preventieve maatregelen van bedrijven
○ Preventieve maatregelen van huishoudens
1.3.
1.4. Definitie van strafrechtelijk beleid
● “Alle criminele en niet-criminele maatregelen om de samenleving te beschermen
tegen misdaad (1), om het lot van daders te bepalen (2) en om de rechten van
slachtoffers te garanderen (3)” – Raad van Europa, rapport van aanbeveling nr.
R(83) )7 over deelname van de publieke misdaad aan het beleid, 1983
● Het omvat dus het strafrechtelijk beleid, maar is vooral sinds de jaren vijftig veel
breder geworden
5
,1.5. Veiligheidsbeleid en beheer van de veiligheid
● Geen duidelijk onderscheid tussen veiligheid en veiligheidsregering in veel landen
(maar in BE en NED een duidelijk misdaadgerelateerd veiligheidsbeleid)
● Het veiligheidsbeleid heeft tot doel zowel de objectieve als de subjectieve veiligheid
te garanderen:
○ Bv bescherming tegen natuurrampen en andere niet-militaire
veiligheidsbedreigingen + bevordering van veiligheidsgevoelens
○ Vaak onderdeel van een breder nationaal veiligheidsbeleid
● Veiligheidsbestuur (zie groen): focus op maatregelen genomen door particuliere
sectoren, voornamelijk bedrijven en huishoudens, soms in samenwerking met
overheidsinstanties, om hun belangen te beschermen
1.6. Wat zijn en zouden de doelstellingen van het strafrechtelijk beleid
moeten zijn?
● Doelstellingen zijn vaak niet duidelijk geformuleerd
● Het terugdringen van criminaliteit kan niet het uiteindelijke doel zijn... (aangezien
misdaad een geconstrueerde categorie is) → zie hoofdstuk 3
○ Evenmin als de rehabilitatie van overtreders
○ Ook geen afschrikking
○ Ook geen slachtofferhulp (omdat veel misdaden slachtofferloos zijn)
○ Ook de procedurele bescherming van de mensenrechten (bv eerlijk proces)
1.7. Soorten theorieën
Verschillende soorten theorieën: losser begrip van theorieën in de criminologie en andere
sociale wetenschappen.
● Inhoudelijke theorieën:
○ Etiologische theorieën over criminaliteit (biologisch, psychologisch,
sociologisch, geïntegreerd) + gerelateerd onderzoek
○ (Etiologische) theorieën over crimineel beleid, specifieke interventies of de
effecten daarvan + gerelateerd onderzoek
○ Concepten en Algemene Sociale Theorieën (GST)
→ Normatieve theorieën: over strafrecht / beleid, straf en alternatieve
benaderingen → wat moet er gebeuren.
● "Achtergrond" theorieën:
○ Theorieën in de epistemologie (filosofie van de aard van de kennis)
○ Theorieën in de ontologie (filosofie die nadenkt over het zijn en de aard van
de menselijke conditie)
○ Theorieën in methodologie (filosofie van de wetenschappelijke methode)
6
,1.8. Wat is de relatie tussen criminologische theorie en onderzoek en
strafrechtelijk beleid
● Criminologische theorieën hebben het strafrechtbeleid herhaaldelijk beïnvloed (zie
voorbeelden):
○ (Beccaria: adoptie van moderne wetboeken van strafrecht in het begin van
de 19e eeuw)
○ Lombroso + Nieuwe Richting: adaptation offender-based criminal law in late
○ Psychologische criminologie: focus op rehabilitatie van daders vanaf de jaren
vijftig
○ Etiketteringsaanpak: hervorming van het jeugdstrafrecht vanaf de jaren
zestig
○ RAT en rationele keuzetheorie: situationele misdaadpreventie vanaf de jaren
tachtig
○ .... (Zie ppt voor meer voorbeelden)
● MAAR beperkt onderzoek naar vergelijking en evaluatie van strafrechtelijk beleid:
○ Groeiende hoeveelheid evaluatiewerk over specifieke interventies (bv.
hotspots, bodycams)
○ Opkomst van de (vergelijkende) penologie pas sinds de jaren negentig
(voordat het strafrechtbeleid automatische reacties op misdaad overwoog)
○ Beperkte reflecties op/evaluatie van strafrechtelijk beleid in academische
kringen..
■ Debat vooral in het strafrecht
■ Normatieve reflecties worden door veel reguliere criminologen nog
steeds als onwetenschappelijk beschouwd
○ ... en nog minder in het beleid en het publieke debat:
■ Strafrechtelijk beleid wordt gezien als een gepaste/automatische
reactie op misdaden
■ Veel politici zijn bang om ‘zacht tegen misdaad’ te lijken
→ Vooruitgang in het strafrechtelijk beleid is alleen mogelijk door het identificeren van
doelstellingen en beleidsevaluatie
2. Wat is beleidsanalyse
2.1. Beleidsanalyse kan het antwoord zijn… Maar wat is het?
Beleidsanalyse = toegepaste sociaalwetenschappelijke
discipline die is ontworpen voor het verbeteren van de
beleidsvorming (“in” en “over” beleidsvorming)
7
, ○ Hoe werkt het en draagt het bij aan de beleidsvorming
● Het is gericht op het creëren, kritisch beoordelen en communiceren van
beleidsrelevante kennis:
○ Ondersteuning van op bewijs gebaseerd beleid (bewijs is terloops relevante
kennis van de relaties tussen (1) beleid en (2) beleidsresultaten op de korte,
middellange en lange termijn)
○ Uitdagende argumenten van anderen
● Eclectisch, pragmatisch en multidisciplinair, vooral economie en politieke
wetenschappen maar ook ethiek
■ Gaat over publieke beleidsanalyse + ethiek, want ook kijken naar wat
er gedaan moet worden en wat het beleid moet bereiken
■ Pragmatisch: doel is het oplossen van problemen en het tot stand
brengen van beter beleid
● Beschrijvend en normatief: wat het probleem of beleid is en wat het zou moeten zijn
(zowel voor doelstellingen als voor middelen)
2.2. Probleemstructurering is essentieel
● Is het centrale begeleidingssysteem voor beleidsanalyse: regelt de productie en
transformatie van kennis geproduceerd door andere methoden
● Is een metamethode om een “probleemsituatie” om te zetten in een
“beleidsprobleem”: het definiëren van een verkeerd probleem (Type II-fout) is een
fataal probleem bij beleidsvorming en analyse!!
→ Verschillende theorieën (kunnen) verschillende rollen spelen in beleidsanalyse/proces:
8
, Hoofdstuk 2: De vijf stappen van beleidsanalyse en
instructies voor uw beleidsplannen
1. Probleem structureren
● Sleutelmoment van beleidsanalyse, metamethode: probleemstructurering is
centrale sturing (definiëren van je probleem), beïnvloedt je beleid.
○ Centrale sturingssysteem die de volgende fasen beïnvloedt
● Uitgangspunten zijn meestal diffuse zorgen en tekenen van stress:
"probleemsituatie".
○ Omgevormd tot "beleidsproblemen" door probleemstructurering
● Kenmerken van problemen: er zijn verschillende fasen in problemen.
○ Onderlinge afhankelijkheid: "messes", vandaar holistische benadering (= een
geheel van verweven problemen).
○ Subjectiviteit: deels subjectief en deels objectief.
○ Kunstmatigheid: sociaal geconstrueerd.
○ Instabiliteit: voortdurend in beweging, dingen veranderen voortdurend,
misschien bekijken we dingen op verschillende manieren. Besteed enige tijd
om er zeker van te zijn dat u een probleem goed begrijpt..
■ Vandaar mogelijke onverwachte gevolgen.
→ Beleidskwesties (een variant):
● Beleidskwesties betreffen meningsverschillen / onenigheid over feitelijke of
mogelijke acties: weerspiegelen concurrerende opvattingen over de aard van de
problemen zelf.
○ Bv. camera’s in de straten van Antwerpen
● Hiërarchie van problemen:
○ 1. Belangrijkste kwesties / hoofdzaken: missies van de dienst.
■ Bv. wat moet de politie doen?
○ 2. Secundaire kwesties: programma's van het agentschap.
■ Bv. elke 5 jaar is er een veiligheidsnota in België, een kader voor de
integrale veiligheid.
○ 3. Functionele kwesties: budgettering, financiën en aankopen voor zowel
programma's als projecten.
■ Bv. hoeveel geld moeten we besteden aan
een bepaald probleem?
○ 4. Minder belangrijke kwesties: personeel en
standaard operationele procedures en regels.
9
