H1. Het moderne staatsbegrip
1. Inleiding
● We regelen de manier waarop we onszelf structureren om chaos te voorkomen
○ “Regelen” veronderstelt ‘regels’ dat ‘normativiteit’ inhoudt, wat dan weer herleid
wordt naar ‘het recht’
● De gemeenschappelijke elementen in het bestuur van staten (of m.a.w. het publiekrecht):
○ 1) Legitimiteit = de rechtvaardiging van de bestuurder tegenover de bestuurden
■ Verschilt van staat tot staat (plaats)
■ Verschilt van periode (tijd)
■ Geen uniform model
○ 2) Representativiteit = de bevolking kan zich laten vertegenwoordigen
■ Verschilt van staat tot staat (plaats)
■ Verschilt van periode (tijd)
■ Representatief regime is het meest gangbaar bestuurlijk model, maar het is
geen uniform model
● MAAR: Hoe waarborgen we de rechten en vrijheden van burgers tegenover de staat
(overheid)? Hoe waarborgen we de rechten van de minderheid tegenover de
(democratische) meerderheid?
○ Hoe kunnen we de rechten op een institutionele manier waarborgen? (staatsrecht)
■ Intellectuele achtergrond van de ontwikkeling van de liberale staat
2. De idee van ‘de staat’
2.1 Middeleeuwen
● Mediëvisten zouden zeggen dat de oorsprong van de staat zich eigenlijk al in de
middeleeuwen, namelijk in het leenrecht (= feodalisme) (vanaf 10e tot 18e eeuw)
○ Feodalisme = een leenheer (vorst of edelman) geeft grond en rechten in bruikleen
aan een leenman (vazal) in ruil voor militaire steun, economische steun en
privaatrechtelijke relaties
● Dus: iets of iemand is nodig om het samenleven te waarborgen, en om chaos en geweld te
verhinderen
● Hiervoor heb je: (1) een persoon / instelling nodig die de macht heeft om beslissingen te
nemen en bevelen op te leggen; (2) het gezag van de persoon / instelling zal zich gradueel
omzetten naar de wet die op iedereen van toepassing is; (3) de persoon / instelling heeft
een geweldsmonopolie om de wil af te dwingen
○ Theorie: ‘conceptie van de staat’ (= wie of wat als staat beschouwen en waarom?)
■ De invulling van de theorie hangt af van het perspectief (tijd en plaats)
● De middeleeuwse samenleving is een standenmaatschappij; elke stand draagt op een
eigen manier bij aan de samenleving.
○ Zij die bidden (1e stand: clerus en soms ook adel), zij die strijden (2e stand:
ridders), en zij die werken (‘derde stand’).
● De standen zorgen voor de organisatie van ‘de natie’.
● Er bestaat een soort autonomie:
○ De vorst heerst bij gratie van God en is de uitdrukking van ‘Gods gewilde orde’. De
vorst geeft macht aan de leenheren. Iedereen moet luisteren naar de vorst, tenzij de
vorst de gevestigde orde zou verstoren. Dan kan (eventueel) de vorst worden
afgezet of vermoord. De adel en de clerus bieden tegenkanting.
, ● Er bestaat dus een vorm van collectieve weerstand, maar in de middeleeuwen is dat
eigenlijk niet de bedoeling, want alles is gericht op maatschappelijke ordening.
2.2 Vroegmoderne / nieuwe geschiedenis
● In de 16e en 17e eeuw begon een proces van vorstelijke machtsconsolidatie; lokale
machthebbers verloren langzaam hun macht aan één centrale vorst.
● Gevolg: ontstaan van de centrale staat.
● Heel veel religieuze spanning (katholieken vs. protestanten)
○ Bv. het bloedbad van Wassy (1562)
○ Macht van de vorst wordt hierdoor beïnvloed door bv. concessies met katholieken
en/of protestanten.
● Gevolg: ontstaan van ideeën om spanningen te temperen.
○ Het uitdenken van politieke modellen waarbij macht wordt gecentraliseerd.
● Tijdens de 17e eeuw ontstonden er ideeën dat, naast de vorst, ook de bestuurden een
stem moesten krijgen en bij het bestuur betrokken dienden te worden
○ Bv. een volksraadpleging, een parlement, een republiek, …
2.3 Moderne / hedendaagse geschiedenis
● De staat is (vanaf de 19e eeuw) democratisch en liberaal.
● Staat begrepen als ‘democratische staat’ (= collectief kan zelf besturen via representatie).
● Staat begrepen als ‘liberale staat’ (= vrijheid van het individu zonder inmenging van de
overheid, bv. vrijheid van meningsuiting).
● Liberale staat steunt op:
○ 1) machtenscheiding / trias politica;
○ 2) de overheid die gebonden is aan het recht die door henzelf is gecreëerd;
○ 3) de waarborging van grondrechten via wetsbepalingen en via instellingen
■ Constitutioneel en buiten-constitutioneel, bv. machtenscheiding en de pers
3. De notie ‘soevereiniteit’
3.1 Het begrip ‘soevereiniteit
● Om te kunnen spreken van ‘soevereiniteit’ moet er sprake zijn van (1) een grondgebied
waarop (2) een bevolking leeft, waarover (3) gezag wordt uitgeoefend door
overheidsinstellingen
● Macht op een bepaald territorium neemt 2 vormen aan: externe soevereiniteit en interne
soevereiniteit
3.2 Externe soevereiniteit
● Externe soevereiniteit = een staat wordt erkend door andere staten en is niet
onderworpen aan het gezag van een andere macht
3.3 Interne soevereiniteit
● Interne soevereiniteit = de ‘staat’ is de hoogste macht binnen het territorium
● Veronderstelt van de staat: het vermogen om zichzelf te organiseren, de staatswil (= het
afdwingen van staatsbeslissing), de staatsmonopolie op het creëren van recht, en een
geweldsmonopolie
, ● Verplichtingen en verwachtingen om legitiem te blijven: een administratief bestuur, de
handhaving van de openbare orde, recht spreken, nationale defensie (zowel extern als
intern), en een economisch systeem
● Soevereiniteit wordt geregeld op nationaal vlak (grondwet) en op internationaal vlak
(verdragen)
● Zowel interne als externe soevereiniteit is nodig voor “absolute” soevereiniteit
4. De democratisering van de staat
● Het idee van soevereiniteit is ontstaan vanwege een nood aan stabiliteit en orde door de
religieuze oorlogen in de 16e-17e eeuw
● Uitgangspunt: chaos (hoe beschermen we burgers) → hoe vrijheid van burgers creëren en
waarborgen
● Gevolg: idee van secularisering of democratisering van het staatsgezag
4.1 Jean Bodin en de absolute soevereiniteit
● Jean Bodin schrijft ‘Les Six Livres de la République’ (1576)
● Context: de Franse godsdienstenoorlog tussen de katholieken en de protestanten
(hugenoten)
○ Zorgt voor de desintegratie van de maatschappij + de aantasting van het vorstelijk
gezag
○ Macht van de vorst werd niet meer gerespecteerd. Adelijke families probeerden de
baas te spelen en andere landen (Duitse vorsten, Nederlandse vorsten, Spaanse
vorsten, …) bemoeiden zich met Frankrijk
● Oorzaak van zijn boek: het Bloedbad van Saint-Barthélemy
○ De zus van de Franse koning zou trouwen met een belangrijke protestantse
edelman. Catherine de’ Medici, de moeder van de koning, hielp mee aan dit
huwelijk in de hoop dat het de katholieken en de hugenoten samen zou brengen. In
plaats van vrede liep de situatie volledig uit de hand. De protestanten die voor de
bruiloft naar de stad waren gekomen, werden plotseling massaal aangevallen.
Niemand werd gespaard: mannen, vrouwen en zelfs kinderen werden vermoord.
● Gevolg: Bodins idee over de centralisatie van macht (bij de vorst), soevereiniteit (=
hoogste absolute en eeuwige macht)
○ MAAR: de absolute soevereiniteit van de vorst is een ambt. De vorst gebruikt zijn
publieke macht om via de wet orde te scheppen en de bevolking te sturen.
● Realiteit: vorstelijke macht ≠ absoluut:
○ 1) vorst is gebonden aan fundamentele wetten die worden getoetst door de
parlementen (rechtscolleges bestaande uit magistraten) → verbod op
troonsafstand, verbod op vrouwelijke erfopvolging, …;
○ 2) Parlement de Paris ontwikkelt rechtsbeginselen;
○ 3) Parlement de Paris heeft het recht om opmerkingen te formuleren bij koninklijke
wetgeving;
○ 4) Frankrijk na de Franse revolutie: machtsbeperking van de vorst door bankroet →
machtsbeperking blijft aanhouden door de nood aan leningen (infra)
, 4.2 Thomas Hobbes en de secularisering van de soevereine macht
● Context van pessimistisch wereldbeeld: de Engelse burgeroorlog tussen royalisten en
aanhangers van Parlement + een pest uitbraak
○ Natuurtoestand = oorlog van allen tegen allen = chaos
● Thomas Hobbes schrijft ‘Leviathan’ (1651)
○ Leviathan = een soeverein met absolute en ondeelbare macht (≠ liberaal)
○ Sociaal contract = individuen (burgers) geven rechten aan de Leviathan, in ruil
voor de afgifte van die rechten zal de Leviathan hen beschermen
○ Uitgangspunt: angst → veiligheid
● De idee van het sociaal contract is het startpunt van de secularisering van de soevereiniteit
○ De macht van een soevereiniteit komt niet van God, maar van het volk dat een
contract heeft getekend
4.3 John Locke en de verwerping van de absolute soevereiniteit
● John Locke schreef ‘Two Treatises of Government’ (1689)
● Context: de Engelse burgeroorlog tussen de liberale Whigs en koning Jacobus II. De Whigs
willen een constitutionele monarchie (= de macht van de monarch is beperkt door de
grondwet, in dit geval het parlement). Jacobus II heeft een absolutistische visie. Hij zal
uiteindelijk verslagen worden en vluchten naar het Franse hof van Lodewijk XIV, zijn neef
en een medekatholiek.
● Uitgangspunt van Locke: de macht van de staat komt van het volk, dat bestaat uit vrije
individuen. De staat moet hierdoor de steun krijgen van het volk. In tegenstelling tot
Hobbes, gelooft Locke grotendeels in de inherente goedheid en rationaliteit van de mens
(positief mensbeeld), waardoor de macht van de staat nog altijd gecontroleerd kan worden
door het volk
● De idee: een rechtsorde dat steunt op natuurrechtelijke principes
○ Gebaseerd op natuurwetten (= wetten die niet in een boek staan, maar rechten die
je simpelweg hebt omdat je als mens geboren bent):
■ Gelijkheid en onafhankelijkheid van de mens
■ Vrijheid van de mens (individuele vrijheid)
○ De natuurwetten moeten door de staat worden gerespecteerd. Zijzelf zijn ook
onderworpen aan die wetten.
○ Indien de staat de natuurwet schendt, ontstaat er een recht voor het volk op
collectief verzet.
● Invloed John Locke:
○ Engeland: aan het eind van de 17e eeuw werd de macht van de Engelse koning
definitief ingeperkt: hij kon niet meer in zijn eentje beslissen; hij moest altijd
overleggen met het Parlement (constitutionele monarchie).
○ Verenigde Staten: in 1776 wilden de Amerikanen onafhankelijk worden van de
Britse koning. De beroemde Onafhankelijkheidsverklaring is eigenlijk één grote
samenvatting van de ideeën van John Locke (vrijheid).
4.4 Montesquieu en opdeling van de soevereiniteit
● Mensbeeld: vrijheid van de burger moet gewaarborgd worden, terwijl de soevereine macht
beperkt moet worden.
● In ‘De l’Esprit des Lois’ (1748) legt Montesquieu uit hoe een staat het beste georganiseerd
kan worden.
1. Inleiding
● We regelen de manier waarop we onszelf structureren om chaos te voorkomen
○ “Regelen” veronderstelt ‘regels’ dat ‘normativiteit’ inhoudt, wat dan weer herleid
wordt naar ‘het recht’
● De gemeenschappelijke elementen in het bestuur van staten (of m.a.w. het publiekrecht):
○ 1) Legitimiteit = de rechtvaardiging van de bestuurder tegenover de bestuurden
■ Verschilt van staat tot staat (plaats)
■ Verschilt van periode (tijd)
■ Geen uniform model
○ 2) Representativiteit = de bevolking kan zich laten vertegenwoordigen
■ Verschilt van staat tot staat (plaats)
■ Verschilt van periode (tijd)
■ Representatief regime is het meest gangbaar bestuurlijk model, maar het is
geen uniform model
● MAAR: Hoe waarborgen we de rechten en vrijheden van burgers tegenover de staat
(overheid)? Hoe waarborgen we de rechten van de minderheid tegenover de
(democratische) meerderheid?
○ Hoe kunnen we de rechten op een institutionele manier waarborgen? (staatsrecht)
■ Intellectuele achtergrond van de ontwikkeling van de liberale staat
2. De idee van ‘de staat’
2.1 Middeleeuwen
● Mediëvisten zouden zeggen dat de oorsprong van de staat zich eigenlijk al in de
middeleeuwen, namelijk in het leenrecht (= feodalisme) (vanaf 10e tot 18e eeuw)
○ Feodalisme = een leenheer (vorst of edelman) geeft grond en rechten in bruikleen
aan een leenman (vazal) in ruil voor militaire steun, economische steun en
privaatrechtelijke relaties
● Dus: iets of iemand is nodig om het samenleven te waarborgen, en om chaos en geweld te
verhinderen
● Hiervoor heb je: (1) een persoon / instelling nodig die de macht heeft om beslissingen te
nemen en bevelen op te leggen; (2) het gezag van de persoon / instelling zal zich gradueel
omzetten naar de wet die op iedereen van toepassing is; (3) de persoon / instelling heeft
een geweldsmonopolie om de wil af te dwingen
○ Theorie: ‘conceptie van de staat’ (= wie of wat als staat beschouwen en waarom?)
■ De invulling van de theorie hangt af van het perspectief (tijd en plaats)
● De middeleeuwse samenleving is een standenmaatschappij; elke stand draagt op een
eigen manier bij aan de samenleving.
○ Zij die bidden (1e stand: clerus en soms ook adel), zij die strijden (2e stand:
ridders), en zij die werken (‘derde stand’).
● De standen zorgen voor de organisatie van ‘de natie’.
● Er bestaat een soort autonomie:
○ De vorst heerst bij gratie van God en is de uitdrukking van ‘Gods gewilde orde’. De
vorst geeft macht aan de leenheren. Iedereen moet luisteren naar de vorst, tenzij de
vorst de gevestigde orde zou verstoren. Dan kan (eventueel) de vorst worden
afgezet of vermoord. De adel en de clerus bieden tegenkanting.
, ● Er bestaat dus een vorm van collectieve weerstand, maar in de middeleeuwen is dat
eigenlijk niet de bedoeling, want alles is gericht op maatschappelijke ordening.
2.2 Vroegmoderne / nieuwe geschiedenis
● In de 16e en 17e eeuw begon een proces van vorstelijke machtsconsolidatie; lokale
machthebbers verloren langzaam hun macht aan één centrale vorst.
● Gevolg: ontstaan van de centrale staat.
● Heel veel religieuze spanning (katholieken vs. protestanten)
○ Bv. het bloedbad van Wassy (1562)
○ Macht van de vorst wordt hierdoor beïnvloed door bv. concessies met katholieken
en/of protestanten.
● Gevolg: ontstaan van ideeën om spanningen te temperen.
○ Het uitdenken van politieke modellen waarbij macht wordt gecentraliseerd.
● Tijdens de 17e eeuw ontstonden er ideeën dat, naast de vorst, ook de bestuurden een
stem moesten krijgen en bij het bestuur betrokken dienden te worden
○ Bv. een volksraadpleging, een parlement, een republiek, …
2.3 Moderne / hedendaagse geschiedenis
● De staat is (vanaf de 19e eeuw) democratisch en liberaal.
● Staat begrepen als ‘democratische staat’ (= collectief kan zelf besturen via representatie).
● Staat begrepen als ‘liberale staat’ (= vrijheid van het individu zonder inmenging van de
overheid, bv. vrijheid van meningsuiting).
● Liberale staat steunt op:
○ 1) machtenscheiding / trias politica;
○ 2) de overheid die gebonden is aan het recht die door henzelf is gecreëerd;
○ 3) de waarborging van grondrechten via wetsbepalingen en via instellingen
■ Constitutioneel en buiten-constitutioneel, bv. machtenscheiding en de pers
3. De notie ‘soevereiniteit’
3.1 Het begrip ‘soevereiniteit
● Om te kunnen spreken van ‘soevereiniteit’ moet er sprake zijn van (1) een grondgebied
waarop (2) een bevolking leeft, waarover (3) gezag wordt uitgeoefend door
overheidsinstellingen
● Macht op een bepaald territorium neemt 2 vormen aan: externe soevereiniteit en interne
soevereiniteit
3.2 Externe soevereiniteit
● Externe soevereiniteit = een staat wordt erkend door andere staten en is niet
onderworpen aan het gezag van een andere macht
3.3 Interne soevereiniteit
● Interne soevereiniteit = de ‘staat’ is de hoogste macht binnen het territorium
● Veronderstelt van de staat: het vermogen om zichzelf te organiseren, de staatswil (= het
afdwingen van staatsbeslissing), de staatsmonopolie op het creëren van recht, en een
geweldsmonopolie
, ● Verplichtingen en verwachtingen om legitiem te blijven: een administratief bestuur, de
handhaving van de openbare orde, recht spreken, nationale defensie (zowel extern als
intern), en een economisch systeem
● Soevereiniteit wordt geregeld op nationaal vlak (grondwet) en op internationaal vlak
(verdragen)
● Zowel interne als externe soevereiniteit is nodig voor “absolute” soevereiniteit
4. De democratisering van de staat
● Het idee van soevereiniteit is ontstaan vanwege een nood aan stabiliteit en orde door de
religieuze oorlogen in de 16e-17e eeuw
● Uitgangspunt: chaos (hoe beschermen we burgers) → hoe vrijheid van burgers creëren en
waarborgen
● Gevolg: idee van secularisering of democratisering van het staatsgezag
4.1 Jean Bodin en de absolute soevereiniteit
● Jean Bodin schrijft ‘Les Six Livres de la République’ (1576)
● Context: de Franse godsdienstenoorlog tussen de katholieken en de protestanten
(hugenoten)
○ Zorgt voor de desintegratie van de maatschappij + de aantasting van het vorstelijk
gezag
○ Macht van de vorst werd niet meer gerespecteerd. Adelijke families probeerden de
baas te spelen en andere landen (Duitse vorsten, Nederlandse vorsten, Spaanse
vorsten, …) bemoeiden zich met Frankrijk
● Oorzaak van zijn boek: het Bloedbad van Saint-Barthélemy
○ De zus van de Franse koning zou trouwen met een belangrijke protestantse
edelman. Catherine de’ Medici, de moeder van de koning, hielp mee aan dit
huwelijk in de hoop dat het de katholieken en de hugenoten samen zou brengen. In
plaats van vrede liep de situatie volledig uit de hand. De protestanten die voor de
bruiloft naar de stad waren gekomen, werden plotseling massaal aangevallen.
Niemand werd gespaard: mannen, vrouwen en zelfs kinderen werden vermoord.
● Gevolg: Bodins idee over de centralisatie van macht (bij de vorst), soevereiniteit (=
hoogste absolute en eeuwige macht)
○ MAAR: de absolute soevereiniteit van de vorst is een ambt. De vorst gebruikt zijn
publieke macht om via de wet orde te scheppen en de bevolking te sturen.
● Realiteit: vorstelijke macht ≠ absoluut:
○ 1) vorst is gebonden aan fundamentele wetten die worden getoetst door de
parlementen (rechtscolleges bestaande uit magistraten) → verbod op
troonsafstand, verbod op vrouwelijke erfopvolging, …;
○ 2) Parlement de Paris ontwikkelt rechtsbeginselen;
○ 3) Parlement de Paris heeft het recht om opmerkingen te formuleren bij koninklijke
wetgeving;
○ 4) Frankrijk na de Franse revolutie: machtsbeperking van de vorst door bankroet →
machtsbeperking blijft aanhouden door de nood aan leningen (infra)
, 4.2 Thomas Hobbes en de secularisering van de soevereine macht
● Context van pessimistisch wereldbeeld: de Engelse burgeroorlog tussen royalisten en
aanhangers van Parlement + een pest uitbraak
○ Natuurtoestand = oorlog van allen tegen allen = chaos
● Thomas Hobbes schrijft ‘Leviathan’ (1651)
○ Leviathan = een soeverein met absolute en ondeelbare macht (≠ liberaal)
○ Sociaal contract = individuen (burgers) geven rechten aan de Leviathan, in ruil
voor de afgifte van die rechten zal de Leviathan hen beschermen
○ Uitgangspunt: angst → veiligheid
● De idee van het sociaal contract is het startpunt van de secularisering van de soevereiniteit
○ De macht van een soevereiniteit komt niet van God, maar van het volk dat een
contract heeft getekend
4.3 John Locke en de verwerping van de absolute soevereiniteit
● John Locke schreef ‘Two Treatises of Government’ (1689)
● Context: de Engelse burgeroorlog tussen de liberale Whigs en koning Jacobus II. De Whigs
willen een constitutionele monarchie (= de macht van de monarch is beperkt door de
grondwet, in dit geval het parlement). Jacobus II heeft een absolutistische visie. Hij zal
uiteindelijk verslagen worden en vluchten naar het Franse hof van Lodewijk XIV, zijn neef
en een medekatholiek.
● Uitgangspunt van Locke: de macht van de staat komt van het volk, dat bestaat uit vrije
individuen. De staat moet hierdoor de steun krijgen van het volk. In tegenstelling tot
Hobbes, gelooft Locke grotendeels in de inherente goedheid en rationaliteit van de mens
(positief mensbeeld), waardoor de macht van de staat nog altijd gecontroleerd kan worden
door het volk
● De idee: een rechtsorde dat steunt op natuurrechtelijke principes
○ Gebaseerd op natuurwetten (= wetten die niet in een boek staan, maar rechten die
je simpelweg hebt omdat je als mens geboren bent):
■ Gelijkheid en onafhankelijkheid van de mens
■ Vrijheid van de mens (individuele vrijheid)
○ De natuurwetten moeten door de staat worden gerespecteerd. Zijzelf zijn ook
onderworpen aan die wetten.
○ Indien de staat de natuurwet schendt, ontstaat er een recht voor het volk op
collectief verzet.
● Invloed John Locke:
○ Engeland: aan het eind van de 17e eeuw werd de macht van de Engelse koning
definitief ingeperkt: hij kon niet meer in zijn eentje beslissen; hij moest altijd
overleggen met het Parlement (constitutionele monarchie).
○ Verenigde Staten: in 1776 wilden de Amerikanen onafhankelijk worden van de
Britse koning. De beroemde Onafhankelijkheidsverklaring is eigenlijk één grote
samenvatting van de ideeën van John Locke (vrijheid).
4.4 Montesquieu en opdeling van de soevereiniteit
● Mensbeeld: vrijheid van de burger moet gewaarborgd worden, terwijl de soevereine macht
beperkt moet worden.
● In ‘De l’Esprit des Lois’ (1748) legt Montesquieu uit hoe een staat het beste georganiseerd
kan worden.
