Samenvatting Psychologie
Hoofdstuk 3 — De wortel en de stok
Wanneer belonen en straffen falen — gebaseerd op de collegeslides bij Een inleiding
in de psychologie in 11 ¾ hoofdstukken (G. Storms)
★ Rood kader = zeer belangrijk: definities en kernbegrippen die je letterlijk moet kennen
■ Groen kader = experiment: opzet + resultaat + conclusie, uitgelegd om goed te begrijpen
Grijs kader = voorbeeld of illustratie ter verduidelijking (begrijpen, niet vanbuiten leren)
✎ Geel kader = examentip: hoe dit op het examen gevraagd wordt
Hoofdstuk 2 liet zien hoe krachtig belonen en straffen zijn. Dit hoofdstuk toont de grenzen, en
doet dat in drie golven: (1) soms leren dieren zelfs beter dan mensen; (2) de biologie van de soort
begrenst wat je kan aanleren; (3) en het verontrustendste: een beloning kan precies de
motivatie vernietigen die ze moest versterken. Die derde golf — het ondermijningseffect — is
de kern van het hoofdstuk.
1. Het Monty Hall-dilemma: leren mensen wel zo goed?
VOORBEELD / ILLUSTRATIE
De tv-show: drie deuren (A, B, C); achter één staat een auto, achter de twee andere een geit.
Je kiest een deur. De presentator — die weet waar de auto staat — opent een ándere deur
met een geit en vraagt: blijven of veranderen?
Het juiste antwoord: veranderen. Je eerste keuze was in 2 op 3 gevallen fout. In al die
gevallen zit de auto achter een van de twee andere deuren, en de presentator heeft de
geitendeur daarvan net weggenomen — dus wijst de overgebleven deur naar de auto.
Wisselen verhoogt je kans van 1/3 naar 2/3.
De geschiedenis: statisticus Steve Selvin formuleerde het probleem; Marilyn vos Savant
maakte het wereldberoemd met haar (correcte) 'verander!'-antwoord in haar krantenrubriek.
Duizenden lezers — onder wie wiskundigen met een doctoraat — schreven haar dat ze het
fout had. Dat is precies het punt: onze intuïtie over kansen is hardnekkig fout, ook bij wie
beter zou moeten weten.
, ■ EXPERIMENT — Mensen versus duiven in het Monty Hall-spel
Studenten: 68 studenten spelen 50 proefbeurten na elkaar, met feedback en met een prijs
voor de hoogste score. In de eerste beurt blijft 90 % bij zijn keuze (fout). En zelfs in de
laatste 10 beurten blijft nog 45 % koppig bij de eerste deur zitten. In een variant met 200
beurten stijgt het wisselen slechts van 57 % naar 66 %.
Duiven: duiven spelen een operante versie van hetzelfde spel. De eerste dagen wisselen ze in
36 % van de beurten; na 30 dagen in 96 % — dus vrijwel optimaal.
Conclusie: de duiven doen wat een goede operante leerder doet — ze volgen zuiver de
uitkomsten en convergeren naar de beste strategie. Mensen laten zich vastzetten door hun
(foute) redenering over kansen en negeren de feedback die ze 50 keer voorgeschoteld
krijgen. Nadenken is hier een handicap.
2. Falende beloningen (1): biologische beperkingen
★ ZEER BELANGRIJK — KENNEN VOOR HET EXAMEN
Kan élk willekeurig gedrag aangeleerd worden met bekrachtiging? Het radicale
behaviorisme suggereerde van wel. Het antwoord is nee — ethologen (gedragsbiologen)
hebben daar altijd voor gewaarschuwd.
Instinctive drift — aangeleerd gedrag 'drijft' terug in de richting van instinctief, soorteigen
gedrag, zelfs wanneer dat de beloning uitstelt of verhindert. Het instinct wint het van de
bekrachtiging.
■ EXPERIMENT — Breland & Breland — de sparende varkens
Achtergrond: de Brelands, leerlingen van Skinner, trainden duizenden dieren van zo'n 40
soorten voor shows en reclame. Zij hadden er dus alle belang bij te bewijzen dat
conditionering almachtig was.
Opzet: varkens leerden via shaping grote houten geldstukken op te nemen en in een
'spaarpot' te deponeren. Daarna werd overgeschakeld op intermitterende bekrachtiging.
Resultaat: na verloop van tijd vertoonden de varkens steeds vreemder gedrag: ze lieten de
munten vallen, begroeven ze met de snuit, gooiden ze op en 'speelden' ermee — typisch
wroetgedrag van varkens rond voedsel — waardoor de beloning almaar later kwam. Het
aangeleerde gedrag verviel dus, ondanks een groeiende kost.
Conclusie: bekrachtiging is niet almachtig. De biologie van de soort begrenst wat je kan
conditioneren — dezelfde boodschap als Garcia & Koelling in hoofdstuk 2, maar dan aan de
operante kant.
3. Falende beloningen (2): beloning schaadt prestatie en
creativiteit
De wet van het effect is eeuwenoud — 'de wortel en de stok' — maar ze werd vooral getest op
dieren, en dan nog op eenvoudige taken. Zodra je bij mensen komt, en zodra de taak inzicht
vraagt, kantelt het beeld.
Hoofdstuk 3 — De wortel en de stok
Wanneer belonen en straffen falen — gebaseerd op de collegeslides bij Een inleiding
in de psychologie in 11 ¾ hoofdstukken (G. Storms)
★ Rood kader = zeer belangrijk: definities en kernbegrippen die je letterlijk moet kennen
■ Groen kader = experiment: opzet + resultaat + conclusie, uitgelegd om goed te begrijpen
Grijs kader = voorbeeld of illustratie ter verduidelijking (begrijpen, niet vanbuiten leren)
✎ Geel kader = examentip: hoe dit op het examen gevraagd wordt
Hoofdstuk 2 liet zien hoe krachtig belonen en straffen zijn. Dit hoofdstuk toont de grenzen, en
doet dat in drie golven: (1) soms leren dieren zelfs beter dan mensen; (2) de biologie van de soort
begrenst wat je kan aanleren; (3) en het verontrustendste: een beloning kan precies de
motivatie vernietigen die ze moest versterken. Die derde golf — het ondermijningseffect — is
de kern van het hoofdstuk.
1. Het Monty Hall-dilemma: leren mensen wel zo goed?
VOORBEELD / ILLUSTRATIE
De tv-show: drie deuren (A, B, C); achter één staat een auto, achter de twee andere een geit.
Je kiest een deur. De presentator — die weet waar de auto staat — opent een ándere deur
met een geit en vraagt: blijven of veranderen?
Het juiste antwoord: veranderen. Je eerste keuze was in 2 op 3 gevallen fout. In al die
gevallen zit de auto achter een van de twee andere deuren, en de presentator heeft de
geitendeur daarvan net weggenomen — dus wijst de overgebleven deur naar de auto.
Wisselen verhoogt je kans van 1/3 naar 2/3.
De geschiedenis: statisticus Steve Selvin formuleerde het probleem; Marilyn vos Savant
maakte het wereldberoemd met haar (correcte) 'verander!'-antwoord in haar krantenrubriek.
Duizenden lezers — onder wie wiskundigen met een doctoraat — schreven haar dat ze het
fout had. Dat is precies het punt: onze intuïtie over kansen is hardnekkig fout, ook bij wie
beter zou moeten weten.
, ■ EXPERIMENT — Mensen versus duiven in het Monty Hall-spel
Studenten: 68 studenten spelen 50 proefbeurten na elkaar, met feedback en met een prijs
voor de hoogste score. In de eerste beurt blijft 90 % bij zijn keuze (fout). En zelfs in de
laatste 10 beurten blijft nog 45 % koppig bij de eerste deur zitten. In een variant met 200
beurten stijgt het wisselen slechts van 57 % naar 66 %.
Duiven: duiven spelen een operante versie van hetzelfde spel. De eerste dagen wisselen ze in
36 % van de beurten; na 30 dagen in 96 % — dus vrijwel optimaal.
Conclusie: de duiven doen wat een goede operante leerder doet — ze volgen zuiver de
uitkomsten en convergeren naar de beste strategie. Mensen laten zich vastzetten door hun
(foute) redenering over kansen en negeren de feedback die ze 50 keer voorgeschoteld
krijgen. Nadenken is hier een handicap.
2. Falende beloningen (1): biologische beperkingen
★ ZEER BELANGRIJK — KENNEN VOOR HET EXAMEN
Kan élk willekeurig gedrag aangeleerd worden met bekrachtiging? Het radicale
behaviorisme suggereerde van wel. Het antwoord is nee — ethologen (gedragsbiologen)
hebben daar altijd voor gewaarschuwd.
Instinctive drift — aangeleerd gedrag 'drijft' terug in de richting van instinctief, soorteigen
gedrag, zelfs wanneer dat de beloning uitstelt of verhindert. Het instinct wint het van de
bekrachtiging.
■ EXPERIMENT — Breland & Breland — de sparende varkens
Achtergrond: de Brelands, leerlingen van Skinner, trainden duizenden dieren van zo'n 40
soorten voor shows en reclame. Zij hadden er dus alle belang bij te bewijzen dat
conditionering almachtig was.
Opzet: varkens leerden via shaping grote houten geldstukken op te nemen en in een
'spaarpot' te deponeren. Daarna werd overgeschakeld op intermitterende bekrachtiging.
Resultaat: na verloop van tijd vertoonden de varkens steeds vreemder gedrag: ze lieten de
munten vallen, begroeven ze met de snuit, gooiden ze op en 'speelden' ermee — typisch
wroetgedrag van varkens rond voedsel — waardoor de beloning almaar later kwam. Het
aangeleerde gedrag verviel dus, ondanks een groeiende kost.
Conclusie: bekrachtiging is niet almachtig. De biologie van de soort begrenst wat je kan
conditioneren — dezelfde boodschap als Garcia & Koelling in hoofdstuk 2, maar dan aan de
operante kant.
3. Falende beloningen (2): beloning schaadt prestatie en
creativiteit
De wet van het effect is eeuwenoud — 'de wortel en de stok' — maar ze werd vooral getest op
dieren, en dan nog op eenvoudige taken. Zodra je bij mensen komt, en zodra de taak inzicht
vraagt, kantelt het beeld.
