Samenvatting Strafprocesrecht - Formeel strafrecht (RB1422)

Samenvatting Formeel Strafrecht
JMH
Leereenheid 1: Uitgangspunten
1. Het Fundament: Doelen & Spanningsveld
 Hoofddoel (Tweeledig): Schuldigen straffen (Instrumentaliteit) versus
onschuldigen beschermen (Rechtsbescherming).
 In dubio pro reo (Art. 338 Sv): Bij twijfel krijgt de verdachte het
voordeel. Bewezenverklaring vereist wettige bewijsmiddelen + rechterlijke
overtuiging.
 Bijkomende doelen:
o Voorkomen van eigenrichting: De overheid heeft het exclusieve
geweldmonopolie om ongereglementeerde burgerwraak te
voorkomen.
o Procedurele rechtvaardigheid: Acceptatie via een eerlijk proces; de
verdachte heeft altijd het laatste woord (art. 311 lid 4 Sv).
o Demonstratiefunctie: Openbaarheid van de zitting maakt publieke
controle mogelijk en weert willekeur.
 Belangenafweging: Hoe zwaarder de vorderbare straf, hoe groter de
waarborgen. Hoe ernstiger het feit, hoe ingrijpender de
onderzoeksbevoegdheid mag zijn. Het zwijgrecht mag nooit worden
opgeofferd voor waarheidsvinding.
 Drie wetbeperkingswaarden:
1. Betrouwbaarheid van de uitkomst boven pure efficiëntie,
2. Actieve bescherming van feitelijk onschuldigen,
3. Inperking van de ingrijpende staatsmacht om machtsmisbruik te
voorkomen.

2. De Modellen & Structuurverschuiving
 Inquisitoir vs. Accusatoir: Nederland heeft een contradictoir proces
op inquisitoire leest. Het vooronderzoek is inquisitoir (schriftelijk
dossier), de zitting is contradictorisch (ruimte voor actieve tegenspraak
binnen een inquisitoir kader).
 Crime Control vs. Due Process (Packer):
o Crime Control: Focus op snelheid en efficiënte
criminaliteitsbestrijding ('lopende band').
Buitengerechtelijke afdoeningen (transactie/strafbeschikking)
neigen naar dit model.
o Due Process: Focus op rechtsbescherming van de verdachte via
strikte procedurele waarborgen ('hindernisbaan').
 Verschuiving vooronderzoek: Politie onderzoekt onder leiding van de
OvJ (dominus litis), waardoor dit traject een meer accusatoir karakter
kreeg. De Rechter-commissaris (RC) is geen onderzoeksrechter meer,
maar een onafhankelijke toetser van de rechtsstatelijkheid (checks and
balances).

,3. Legaliteitsbeginsel (Art. 1 Sv) & Politiepraktijk
 De norm: Strafvordering (van opsporing tot executie) mag alleen op basis
van een wet in formele zin (Regering + Staten-Generaal). Lagere
wetgevers (gemeenten/provincies) zijn absoluut onbevoegd
strafvorderlijke regels te maken.
 Sub-delegatie (AMvB/Ministeriële regeling): Alleen toegestaan voor
de nadere technische of praktische uitwerking, mits de formele basiswet
hier expliciet de bevoegdheid toe geeft (bijv. art. 378 Sv of art. 163 WVW).
 De twee interpretaties:
o Ruime uitleg: De overheid mag alleen doen wat letterlijk in de wet
staat.
o Enge uitleg (HR-lijn): Een wettelijke basis is alleen vereist bij
inbreuken op grondrechten (vrijheid/privacy). Is er geen of een heel
lichte inbreuk, dan volstaat de algemene taakstelling van art. 3
Politiewet 2012 of art. 141 Sv. Ordenend politieoptreden
(openbare orde) valt buiten art. 1 Sv.

4. Rechtsbronnen & Hoofdrolspelers
 De Bronnen: Wetboek van Sv, Bijzondere wetgeving (groep 1: Wet RO;
groep 2: Pbw; groep 3: Opiumwet), Jurisprudentie (invulling open
wetstermen), Grondrechten (art. 5, 6, 8 EVRM; Handvest EU), en
Beginselen van een goede procesorde (vertrouwen, gelijkheid, verbod op
détournement de pouvoir, nemo tenetur).
 OM-Aanwijzingen (Art. 130 Wet RO): Indien gepubliceerd gelden zij als
'recht' in de zin van art. 79 Wet RO; de burger kan zich hierop
beroepen en de Hoge Raad toetst dit volledig in cassatie.
 De Rechter: Actief ter zitting, bezit een ambtshalve
onderzoeksbevoegdheid (art. 315 Sv). Mag zijn eigen waarneming als
bewijsmiddel gebruiken (art. 339 jo. 340 Sv).
 De Raadsman: Vrij beroep, mag volledig partijdig verdedigen; de eis van
inschrijving in Nederland waarborgt de kwaliteit van rechtsbijstand.
Overleg valt onder het verschoningsrecht.
 Het Slachtoffer: Geen hoofdrolspeler/procespartij. Bezit wel spreekrecht
en kan zich voegen als benadeelde partij (art. 51a Sv).

5. Het Strafproces in Fasen & De Dynamiek
1. Opsporing (Art. 132/132a Sv): Start bij een vermoeden van een
strafbaar feit (heterdaad of aangifte). Brede definitie: Ook de inzet van
controlebevoegdheden kan de opsporing doen starten zonder concrete
verdenking. Bevoegdheden omvatten o.a. arrestatie (art. 53/54 Sv),
ophouden voor onderzoek (art. 61 Sv) en inverzekeringstelling (art. 57
Sv).
2. Vervolging (Art. 167 Sv): Monopolie van het OM op basis van het
opportuniteitsbeginsel. Kan buitengerechtelijk worden afgedaan (Spoor
3) via de OM-strafbeschikking (art. 257a Sv), transactie of voorwaardelijk
sepot. Scharnier ne bis in idem: art. 68 Sr jo. art. 255 lid 1 Sv.
3. Berechting (Rechtsgeding art. 258 Sv): Uitbrengen dagvaarding met
tenlastelegging (art. 261 Sv) <-->openbaar onderzoek ter zitting
(berechting 'op de stukken') <-->besloten beraadslaging in raadkamer
(art. 7 RO) via art. 348/350 Sv <-->openbare uitspraak binnen 14 dagen.
4. Rechtsmiddelen (Strikte termijn: binnen 14 dagen):

, o Hoger beroep (Appel - Art. 408 Sv): Volledige herbeoordeling van de
zaak in volle omvang (art. 348/350 Sv opnieuw). Uitzondering: geen
appel voor de verdachte bij gehele vrijspraak (art. 404 lid 1 Sv).
o Cassatie (Art. 432, 437 en 440 Sv): Schriftelijke procedure bij de
Hoge Raad. Toetst via art. 79 Wet RO uitsluitend schending van
het recht of verzuim van vormen (geen feitelijke herbeoordeling).
Vereist het tijdig indienen van cassatiemiddelen. HR kan ook
ambtshalve casseren.
5. Tenuitvoerlegging (Executie - Art. 6:1:1 Sv): Onder
verantwoordelijkheid van de Minister. Uitgewerkt in specifieke wetten
buiten het Sv: de Pbw (gevangenis), de Bvt (tbs) en de Bjji (jeugd).
De Fasendynamiek: De chronologische volgorde kan worden doorbroken. De
rechter kan de zitting schorsen voor nader politieonderzoek (art. 281 Sv), de
zaak terugverwijzen naar de RC (art. 316 Sv), of na sluiting van de zitting de RC
nader onderzoek laten doen (art. 347 Sv).

6. De Drie Harde Arresten
 HR Jailplant: Undercover-informant (art. 126j Sv) inzetten bij een
gedetineerde mag alleen bij misdrijven van bijzondere ernst (strikte
proportionaliteit/subsidiariteit). Bij de rechtmatigheidstoets geldt de Allan
v. UK-norm (rechter weegt de druk en mate van uitlokking). Sanctie bij
schending van de verklaringsvrijheid (art. 29 Sv / art. 6 EVRM):
bewijsuitsluiting.
 HR Muilkorf: Een gemeentelijke verordening die burgers dwingt
belastend te verklaren over een muilkorf schendt art. 1 Sv en het verbod
op zelfincriminatie. Lagere overheden mogen geen strafprocesrecht
regelen.
 EHRM Doorson: Een eerlijk proces (art. 6 EVRM) vereist dat in alle stadia
van het geding op evenredige wijze rekening wordt gehouden met de
belangen, de privacy en de fysieke veiligheid van slachtoffers en getuigen.


Leereenheid 2: Opsporing, verdachte en
dwangmiddelen
1. Het Begrip Opsporing & Het Vooronderzoek
 Het Vooronderzoek (Art. 132 Sv): Al het onderzoek naar mogelijk
gepleegde strafbare feiten dat voorafgaat aan de terechtzitting of aan een
buitengerechtelijke sanctionering. Het uitgangspunt is dat de zaak hierin
zoveel mogelijk tot klaarheid moet worden gebracht; de zitting is in
essentie het debat over en de verificatie van deze resultaten. Het
vooronderzoek eindigt zodra de behandeling ter terechtzitting aanvangt.
 Wettelijke definitie Opsporing (Art. 132a Sv): Het onderzoek in
verband met strafbare feiten onder het gezag van de officier van justitie
met als doel het nemen van een strafvorderlijke beslissing. Er hoeft geen
verdachte in beeld te zijn of een concreet vermoeden om te kunnen
spreken van opsporing (bijv. repressieve controle via een verkeersfuik).
 Wettelijke Systematiek (Art. 151 Sv): De toekenning van
bevoegdheden vindt steeds strikt plaats in de titel van het wetboek waarin
de taak en het optreden van de specifieke functionaris is geregeld. Zo
regelt art. 151 Sv de bevoegdheid van de OvJ om elke plaats te betreden

, ten behoeve van een schouw binnen het opsporingsonderzoek (Boek II).
Dit hangt samen met de bewuste chronologische opbouw van de boeken II
en III.
 Belastend karakter (Legaliteit): Opsporing moet berusten op een wet
in formele zin (art. 1 Sv) omdat zij belastend is voor burgers wegens: (1)
de inzet van dwangmiddelen die diep ingrijpen in rechten, (2) het
systematisch verzamelen en registreren van privacygevoelige
persoonsgegevens (strafdossiers/internetdata), en (3) het ingrijpende doel
(bestraffing/sanctionering).
 Private initiatieven & Burgers: Het legaliteitsbeginsel geldt niet voor
particuliere detectivebureaus die zelfstandig handelen. Schakelt de
overheid echter zelf een burger of bureau in, dan is dit
overheidsverantwoordelijkheid. Conform EHRM M.M. tegen Nederland
is een expliciete wettelijke basis vereist zodra de overheid intensief met
burgers samenwerkt om bewijs te verzamelen (zoals het verschaffen van
opnameapparatuur en instructies aan een slachtoffer). Zonder wettelijke
regeling is voor samenwerking met particulieren geen plaats.
 Voortgangsbewaking (Art. 180 Sv): De verdachte of zijn advocaat kan
de Rechter-commissaris (RC) verzoeken de voortgang van het
opsporingsonderzoek te beoordelen. De RC kan partijen horen, de OvJ een
bindende termijn stellen (art. 180 lid 2 Sv), of de rechtbank verzoeken te
verklaren dat de zaak is geëindigd (art. 180 lid 3 jo. art. 29f Sv).

2. De Vijf Typen Opsporingsonderzoek (Art. 132a Sv)
1. Klassieke opsporing: Start naar aanleiding van een vermoeden van een
gepleegd strafbaar feit (bijv. na aangifte of heterdaad). Het doel is het
ophelderen van het feit en het verzamelen/veiligstellen van bewijs voor de
berechting.
2. Repressieve controle: Gericht op de strafrechtelijke handhaving van de
wet (speuren naar overtredingen), maar gestart zonder dat er al een
redelijk vermoeden is gerezen (bijv. alcoholcontrole door de politie of
preventief fouilleren).
o Valkuil: Preventieve controle (bestuursrechtelijk toezicht via de
Awb) valt niet onder opsporing; dit is gericht op het voorkomen van
overtredingen via voorlichting en advies.
3. Proactieve opsporing (Wet Bob): Ingericht na het rapport van de
Commissie Van Traa (2000). Gericht op het op heterdaad betrappen van
verdachten en misdrijven die nog gepleegd moeten worden binnen de
georganiseerde criminaliteit of terrorisme.
4. Inlichtingenwerk (CIE): Het runnen van informanten uit het criminele
circuit waarvan de anonieme identiteit strikt beschermd moet worden. Het
doel is niet het verzamelen van direct bewijs (omdat de anonieme bron
oncontroleerbaar is), maar het opbouwen van een informatiepositie om de
opsporing aan te sturen. Een concreet vermoeden is niet vereist.
5. Verkennend onderzoek (Art. 126gg Sv): Het verkrijgen van een beeld
van een bepaalde sector in de samenleving (bijv. criminaliteit in de horeca)
ter voorbereiding van de opsporing. Er wordt gebruikgemaakt van
openbare registers vergeleken met politieregisters; van concrete
verdenkingen is nog geen sprake.

3. De Verdachte & Gradaties van Verdenking
Het materiële verdachtebegrip is neergelegd in art. 27 lid 1 Sv (fase vóór de
vervolging): degene te wiens aanzien uit feiten en omstandigheden een redelijk