WIJSBEGEERTE EXAMEN
Leerstof
• Filosofische methoden
- inhoud en toepassing
• Filosofen
- leven en werk
- inhoud van hun theorie
- situering in de geschiedenis
• Wetenschapsethiek
Etymologie
• Filosoof
• Philosophos
• Φιλόσοφος
• Vriend van de kennis
• Belangstelling tonen voor de kennis
• Begeren van de kennis
• Wijsheid begeren
• Wijsbegeerte
• Wijsgeer
Alledaagse kennis
● Filosofie beschouwt alledaagse dingen:
- verschijnselen,
- gedrag,
- kennis (van verschijnselen en gedrag).
● en heeft daarvoor bijzondere technieken.
Nadenken ... over wat we weten.
● Wat zijn de verschijnselen?
● Waarom doe je wat je doet?
● Waar komt jouw kennis uiteindelijk vandaan?
● Hoe kwam die kennis tot stand?
, ● Welke redenen heb je om ze te vertrouwen?
Kernvragen
● Wat is werkelijk?
● Hoe moeten we leven?
● Welke kennis is betrouwbaar?
● Wanneer is een redenering correct?
● Wanneer is iets mooi?
Filosofische disciplines
● Wat is werkelijk?
- ontologie/metafysica/zijnsleer
● Hoe moeten we leven?
- ethiek/moraalfilosofie
● Welke kennis is betrouwbaar?
- epistemologie/kennisleer/wetenschapsfilosofie
● Wanneer is een redenering correct?
- logica/argumentatie
● Waarom is iets mooi?
- esthetica
Wat is werkelijk?
Filosofen trachten antwoorden te geven op vragen als:
• Wat bestaat? Wat is?
• Wat is tijd? Wat is ruimte? Heeft het zin te spreken van ‘een lege ruimte’?
• Wat is vrijheid? Kan een mens vrij zijn? Heeft het zin te spreken van ‘het individu’?
Filosofie is complementair aan de wetenschappen
De antwoorden geven een aanvulling op wat natuurkundigen, psychologen, en alle andere
wetenschapsmensen vanuit hun respectievelijke discipline bedenken:
● bvb., natuurkundigen proberen aan de hand van concepten als ‘ruimte’ en ‘tijd’
verschijnselen te verklaren;
● bvb., sociaal-psychologen pogen aan de hand van begrippen als ‘vrijheid’ en
‘individu’ het menselijke gedrag te duiden.
, OUDHEID
Reductie - Thales, in Milete Turkije (7eE - 6eE vC)
Reductie:
= herleiding van veelheid naar eenheid, herleiden naar iets onderliggends (etymologie ook
een toepassing)
- Thales ging op zoek naar archè (= materiële oorsprong, datgene wat altijd
onveranderlijk en overal aanwezig is in alles)
→ water van de Nijl
‘water is de archè en het onderliggend aan leven, zonder water = geen leven’
→ Demokritos 4eE-5eE vC
- radicale reductie : fysicalisme
(alles willen herleiden tot het gebied van de natuurkunde)
= alles herleiden tot fysica
→ gevaar: demystificatie (= het mysterieuze is weg)
Thales: (7eE, 6eE vC), Milete
- geen originele teksten meer van Thales (allemaal tot ons gekomen dankzij andere
filosofen → bv. Plato)
- anekdotes: hij zou een zonsverduistering voorspeld hebben, kocht alle olijfpersen op
en verdiende zo heel veel geld met de olijven uit te delen, …
- eerste natuurfilosoof (zonder verwijzingen naar goden of magische krachten de
natuur proberen te verklaren)
- stelling van Thales (herleiding vd wereld → wiskunde)
Pythagoras: (6eE vC), Samos
- stelling van pythagoras: a2 + b2 = c2
- relatie tussen intervallen van toonladders en wiskundige verhoudingen: legde een
relatie tussen natuur, muziek en wiskunde (bv de verhouding van klanken
wiskundig enz) ‘natuur kan je begrijpen door wiskunde te beoefenen’
- kwantitatieve houding
→ De wereld drukt zich uit door middel van muziek, muziek is wiskunde, dus als je de
wereld wil kennen, gaat dat via muziek
TOEPASSINGEN REDUCTIE:
argumentatief → suggereert een diepe waarheid
onderzoekend → zet aan tot verder verkennen door op te delen en dieper te graven
criminoloog → Wat is misdadig gedrag? Is het sociologisch? psychologisch? Wat is
de achterliggende oorzaak?
Principe van voldoende reden - Anaximander 6eE - 7eE vc, Milete
Anaximander’s redenering
- ‘De aarde is onbeweeglijk, omdat een beweging in welke richting ook mogelijk,
geen verschil zou maken!’
OF = alle richtingen zijn gelijk, er is geen reden om te bewegen in een bepaalde
richting dus beweegt de aarde niet
- principe van voldoende reden
, → ‘alles wat beweegt heeft een reden om te bewegen’ → ‘de aarde niet want ‘t is toch gelijk’’
DUS: als je geen voldoende reden hebt gebeurt er niets
De Archè voor Anaximander:
- De Apeiron (onbepaalde, onbegrensd)
= ‘het is er wel, maar we kunnen het niet zien of bepalen’
- Er moet iets zijn dat alle dingen gemeen hebben, de ultieme oorzaak
= maar precies daarom is het zelf onbepaald en onvatbaar
- Principe van voldoende reden: alles heeft een oorsprong maar die oorsprong
is onkenbaar
Archè is voor:
- Thales: water
- Anaximander: apeiron (onbepaald, de ultieme oorzaak) het is er maar we weten niet wat)
- Anaximenes: lucht
- Empedokles: water, lucht, aarde, vuur
Redenen, maar geen oorzaken:
Oorzaak = iets natuurlijks wat een effect heeft
Reden = drijfveer, je hebt een reden om boos te zijn op iemand
- Principe van voldoende reden betekent niet noodzakelijk dat er noodzakelijk een
oorzaak is
- Arthur Schopenhauer (18e & 19E) (sterke pessimist)
‘voor alles wat je weet en doet zal er altijd een voldoende reden zijn, maar niet
noodzakelijk een oorzaak’
→ Waarom een geschenkje ? het heeft een reden maar niet per se een oorzaak
Kritiek van Hume
David Hume (18eE) zegt:
- ‘hoe sterk en mooi ‘het principe van voldoende reden’ nog mag zijn, het valt niet te
bewijzen’
→ het is een principe dat je aanneemt of niet
→ je hebt er een goede reden voor
- je kan niet aantonen dat er een verband is tussen een reden en een oorzakelijkheid
- je kan niet bewijzen dat er een reden is voor de samenhang in de wereld
TOEPASSINGEN PRINCIPE VAN VOLDOENDE REDEN:
Argumentatief → Wanneer je in een discussie het principe van voldoende reden aanhaalt
kun je bv zeggen ‘voor elk onderzoek is er een reden’, je leert niets bij door
te stellen dat er geen reden is
Onderzoekend → Alles wat is, heeft een reden
Alles moet dus een verklaring hebben
Principe van voldoende reden stimuleert de zoektocht tot kennis
Criminoloog → Voor alles is een reden of een oorzaak aan te geven (Bv: Wat bezielde
de betoger om iets kapot te slaan?)
Analogie - Anaximenes (6eE vC), Milete
Anaximenes 6eE vc
Leerstof
• Filosofische methoden
- inhoud en toepassing
• Filosofen
- leven en werk
- inhoud van hun theorie
- situering in de geschiedenis
• Wetenschapsethiek
Etymologie
• Filosoof
• Philosophos
• Φιλόσοφος
• Vriend van de kennis
• Belangstelling tonen voor de kennis
• Begeren van de kennis
• Wijsheid begeren
• Wijsbegeerte
• Wijsgeer
Alledaagse kennis
● Filosofie beschouwt alledaagse dingen:
- verschijnselen,
- gedrag,
- kennis (van verschijnselen en gedrag).
● en heeft daarvoor bijzondere technieken.
Nadenken ... over wat we weten.
● Wat zijn de verschijnselen?
● Waarom doe je wat je doet?
● Waar komt jouw kennis uiteindelijk vandaan?
● Hoe kwam die kennis tot stand?
, ● Welke redenen heb je om ze te vertrouwen?
Kernvragen
● Wat is werkelijk?
● Hoe moeten we leven?
● Welke kennis is betrouwbaar?
● Wanneer is een redenering correct?
● Wanneer is iets mooi?
Filosofische disciplines
● Wat is werkelijk?
- ontologie/metafysica/zijnsleer
● Hoe moeten we leven?
- ethiek/moraalfilosofie
● Welke kennis is betrouwbaar?
- epistemologie/kennisleer/wetenschapsfilosofie
● Wanneer is een redenering correct?
- logica/argumentatie
● Waarom is iets mooi?
- esthetica
Wat is werkelijk?
Filosofen trachten antwoorden te geven op vragen als:
• Wat bestaat? Wat is?
• Wat is tijd? Wat is ruimte? Heeft het zin te spreken van ‘een lege ruimte’?
• Wat is vrijheid? Kan een mens vrij zijn? Heeft het zin te spreken van ‘het individu’?
Filosofie is complementair aan de wetenschappen
De antwoorden geven een aanvulling op wat natuurkundigen, psychologen, en alle andere
wetenschapsmensen vanuit hun respectievelijke discipline bedenken:
● bvb., natuurkundigen proberen aan de hand van concepten als ‘ruimte’ en ‘tijd’
verschijnselen te verklaren;
● bvb., sociaal-psychologen pogen aan de hand van begrippen als ‘vrijheid’ en
‘individu’ het menselijke gedrag te duiden.
, OUDHEID
Reductie - Thales, in Milete Turkije (7eE - 6eE vC)
Reductie:
= herleiding van veelheid naar eenheid, herleiden naar iets onderliggends (etymologie ook
een toepassing)
- Thales ging op zoek naar archè (= materiële oorsprong, datgene wat altijd
onveranderlijk en overal aanwezig is in alles)
→ water van de Nijl
‘water is de archè en het onderliggend aan leven, zonder water = geen leven’
→ Demokritos 4eE-5eE vC
- radicale reductie : fysicalisme
(alles willen herleiden tot het gebied van de natuurkunde)
= alles herleiden tot fysica
→ gevaar: demystificatie (= het mysterieuze is weg)
Thales: (7eE, 6eE vC), Milete
- geen originele teksten meer van Thales (allemaal tot ons gekomen dankzij andere
filosofen → bv. Plato)
- anekdotes: hij zou een zonsverduistering voorspeld hebben, kocht alle olijfpersen op
en verdiende zo heel veel geld met de olijven uit te delen, …
- eerste natuurfilosoof (zonder verwijzingen naar goden of magische krachten de
natuur proberen te verklaren)
- stelling van Thales (herleiding vd wereld → wiskunde)
Pythagoras: (6eE vC), Samos
- stelling van pythagoras: a2 + b2 = c2
- relatie tussen intervallen van toonladders en wiskundige verhoudingen: legde een
relatie tussen natuur, muziek en wiskunde (bv de verhouding van klanken
wiskundig enz) ‘natuur kan je begrijpen door wiskunde te beoefenen’
- kwantitatieve houding
→ De wereld drukt zich uit door middel van muziek, muziek is wiskunde, dus als je de
wereld wil kennen, gaat dat via muziek
TOEPASSINGEN REDUCTIE:
argumentatief → suggereert een diepe waarheid
onderzoekend → zet aan tot verder verkennen door op te delen en dieper te graven
criminoloog → Wat is misdadig gedrag? Is het sociologisch? psychologisch? Wat is
de achterliggende oorzaak?
Principe van voldoende reden - Anaximander 6eE - 7eE vc, Milete
Anaximander’s redenering
- ‘De aarde is onbeweeglijk, omdat een beweging in welke richting ook mogelijk,
geen verschil zou maken!’
OF = alle richtingen zijn gelijk, er is geen reden om te bewegen in een bepaalde
richting dus beweegt de aarde niet
- principe van voldoende reden
, → ‘alles wat beweegt heeft een reden om te bewegen’ → ‘de aarde niet want ‘t is toch gelijk’’
DUS: als je geen voldoende reden hebt gebeurt er niets
De Archè voor Anaximander:
- De Apeiron (onbepaalde, onbegrensd)
= ‘het is er wel, maar we kunnen het niet zien of bepalen’
- Er moet iets zijn dat alle dingen gemeen hebben, de ultieme oorzaak
= maar precies daarom is het zelf onbepaald en onvatbaar
- Principe van voldoende reden: alles heeft een oorsprong maar die oorsprong
is onkenbaar
Archè is voor:
- Thales: water
- Anaximander: apeiron (onbepaald, de ultieme oorzaak) het is er maar we weten niet wat)
- Anaximenes: lucht
- Empedokles: water, lucht, aarde, vuur
Redenen, maar geen oorzaken:
Oorzaak = iets natuurlijks wat een effect heeft
Reden = drijfveer, je hebt een reden om boos te zijn op iemand
- Principe van voldoende reden betekent niet noodzakelijk dat er noodzakelijk een
oorzaak is
- Arthur Schopenhauer (18e & 19E) (sterke pessimist)
‘voor alles wat je weet en doet zal er altijd een voldoende reden zijn, maar niet
noodzakelijk een oorzaak’
→ Waarom een geschenkje ? het heeft een reden maar niet per se een oorzaak
Kritiek van Hume
David Hume (18eE) zegt:
- ‘hoe sterk en mooi ‘het principe van voldoende reden’ nog mag zijn, het valt niet te
bewijzen’
→ het is een principe dat je aanneemt of niet
→ je hebt er een goede reden voor
- je kan niet aantonen dat er een verband is tussen een reden en een oorzakelijkheid
- je kan niet bewijzen dat er een reden is voor de samenhang in de wereld
TOEPASSINGEN PRINCIPE VAN VOLDOENDE REDEN:
Argumentatief → Wanneer je in een discussie het principe van voldoende reden aanhaalt
kun je bv zeggen ‘voor elk onderzoek is er een reden’, je leert niets bij door
te stellen dat er geen reden is
Onderzoekend → Alles wat is, heeft een reden
Alles moet dus een verklaring hebben
Principe van voldoende reden stimuleert de zoektocht tot kennis
Criminoloog → Voor alles is een reden of een oorzaak aan te geven (Bv: Wat bezielde
de betoger om iets kapot te slaan?)
Analogie - Anaximenes (6eE vC), Milete
Anaximenes 6eE vc
