Juridische en Gedragswetenschappelijke Aspecten van de Politie
INLEIDING : DE POLITIEFUNCTIE, HET POLITIEBESTEL EN HET POLITIERECHT
Wat is de functie/doel van de politie?
Juridisch (staatsrechtelijk) en operationeel (criminologisch) te benaderen:
o Juridisch : politiefunctie is een institutionele functie (= politie-instellingen
(zie politiekorpsen= lokale politie & federale politie,…), maar ook
politieoverheden die belast zijn met het gezag etc. over de politie) met het
oog op bescherming en de regeling van de maatschappelijke orde, (u heeft
de politie nodig om de uitoefening van de fundamentele rechten mogelijk
te maken en om op te treden bij ordeverstoring)
dit 3e element geldt enkel bij een democratie
fundamentele rechten zijn bv ook manifestatierechten waarbij het in
een democratie toegestaan is om te protesteren binnen de
gemaakte afspraken in een maatschappelijk kader
politie heeft verheven functie in de democratie (art 1 WPA) : orde
om een ordentelijke (propere) uitoefening van uw fundamentele
rechten mogelijk te maken (zie ook art 123 WGP)
o Operationeel : RORON :
R : raadgevende functie : groot deel van het politiewerk is raad
geven/advies geven
richting bevolking, maar ook richting burgemeester,…
o bv : wat te doen bij phishingmails
O : ontradende functie : je wil iets ontraden, criminaliteit
voorkomen (preventie)
bv : politie in burger op drukke plekken om mensen die
slechte bedoelingen hebben te ontraden om misdaden te
plegen
R : regulerende functie : hierbij is er al een veiligheidsprobleem
waarbij ontraden niet zal gewerkt hebben en waardoor je optreedt
in een bepaalde wijk, café, bepaalde jongeren
o bv : patrouilleren op de oude markt aangezien bekend
is dat er meer criminaliteit gebeurd, camera’s hangen
aan cafés,…
o bv : in bepaalde Brusselse wijken is reguleren
dringend nodig
O : onderzoekende functie : de gerechtelijke functie van de
politie is onderzoeken
is er een strafbaar feit, wie heeft het gepleegd en waarom?
Bijgevolg is het de plicht van de politie om dit te
onderzoeken (taak van wetsdokter)
o bv : je vind op donderdagavond iemand in de goot die
niet dronken maar dood blijkt
N : nazorg : juiste zorg bieden aan voornamelijk slachtoffers maar
ook getuigen
1
, bv : aan slachtoffers maar ook getuigen na aanslagen in
Zaventem
maar ook, na inbraak techno preventief iemand laten
langskomen die de zwakke plekken in de alarmen aantoont
een politieambtenaar moet dit niet heel uitgebreid kunnen
maar wel in een bepaalde mate
Wat maakt politie zo bijzonder in onze maatschappij?
Geweldsmonopolie
o = je bent de enige die ergens beschikking over heeft
o de politie heeft een monopolie, namelijk dat van geweld in vredestijd :
geweldsmonopolie
politie is de enige in het hele land die op rechtmatige wijze geweld
mag uitoefenen (= unieke machtspositie)
is politie dan gevaarlijk? ja, indien het niet voldoende
democratisch omkaderd en gereguleerd wordt
Vanuit de politiefunctie komen we tot 3 soorten opdrachten :
opdrachten bestuurlijke politie
o bestuurlijke politie is alles wat nodig is om de openbare orde te
beschermen, en alles wat nodig is om op te treden bij overtreding
bv : voetbalwedstrijden, festivals, in dialoog gaan met cafébazen, en
optreden bij bv : rave op militair domein
opdrachten gerechtelijke politie
o m.b.t. misdrijven
o bestuurlijk en gerechtelijk kan wel in elkaar overlopen :
bv : ordehandhaving op Werchter is bestuurlijk, als er niks gebeurd
stopt het hier maar er zal altijd wel één iemand zijn die drugs doet
etc. en dan wordt het de taak van de gerechtelijke politie (dus kan
overlopen in elkaar, onderscheidt is niet zo duidelijk soms)
ook bv : alcoholcontroles
maar ook omgekeerd bv : in een gevoelige wijk moet een
huiszoeking gebeuren (gerechtelijke opdracht), indien dit niet
strategisch gebeurd kan het leiden tot een ordeverstoring omdat
zijn familie of vrienden hierop zullen reageren
sterke arm
o verwijst naar geweldsmonopolie : indien je de enige bent die geweld kan
uitoefenen kunnen andere dit niet
o nu kan het wel is gebeuren dat andere beroepsgroepen nood hebben aan
die ondersteuning van geweld
bv : gerechtsdeurwaarder moet bevel uitvaardigen aan
agressieveling, politie kan u dan sterke arm verlenen en dus mee
gaan naar zijn huis om gevechten te vermijden
o wordt verder in dit vak niet behandeld
=>En om die (eerste 2) opdrachten uit te voeren heb je bevoegdheden nodig
zie verder in het vak
Politiebestel
dit verwijst naar 2 (3) dingen :
o politieapparaat:
reguliere politiediensten = ‘gewone politiediensten’
algemene taak inzake bestuurlijke en gerechtelijke opdrachten
vroeger hadden we 3 categorieën reguliere politiediensten :
(tot 1998)
o rijkswacht
2
, o gemeentepolitie
o gerechtelijke politie bij de parketten
nu 2 categorieën :
o federale politie
o lokale politie
normaal gezien : reguliere >< bijzondere politiediensten
gespecialiseerde opdracht
tot 1998 hadden we 3 bijzondere politiediensten : luchtvaart-,
spoorweg- en zeevaartpolitie
o ze bestaan nog steeds maar niet meer als aparte
diensten : geïntegreerd in federale politie aangezien ze
toch moeten samenwerken met de reguliere
politiediensten dus kunnen we ze er beter in integreren
inspectiediensten =/ bijzondere politiedienst
o heeft te maken met het bijzonder strafrecht
zeer technische zaken waarbij bv sociaalrecht,
fiscaalrecht, milieurecht een apart strafrechtelijk
aspect krijgen
bv. om het milieustrafrecht te kennen moet je
chemie kennen etc. en dit kan de politie niet
allemaal kennen, dus daarom richtten we een
aparte dienst op die deze taken overneemt
o aantal is onbepaald groot
bv : milieu-inspectie, BBI (bijzondere
belastingsinspectie), sociale inspectie,…
o politieambtenaar (maakt deel uit van de reguliere politiedienst verwijst
naar personeelsleden van geïntegreerde politie: lokale politie of federale
politie)
art 3 §3
politieambtenaar kan bepaalde politiemaatregelen nemen of
uitvoeren + politie werkt altijd onder politieoverheden
o politieoverheden
art 3 §2
politieoverheden kunnen juridische politiemaatregelen nemen of
uitvoeren (dus juridische politiemaatregelen worden niet genomen
door politie zelf maar door bevoegde politieoverheid)
bv : kan betoging verboden worden? Ja indien er zeer reëel zal
overgegaan worden tot rellen
wie beslist dit : politieoverheid
o bestuurlijke politie : burgemeester, gouverneur, minister
binnenlandse zaken
o gerechtelijke politie : onderzoeksrechter
zeggenschap : politie werkt altijd onder politieoverheid, er is een
zeggenschap, deze heeft 3 componenten (beheer & gezag +
beleid):
beheer:
o cruciaal, alle aspecten die ervoor zorgen dat de politie in
staat wordt gesteld om haar opdrachten uit te voeren
o bv : is er voldoende personeel, sproeiwagens, beveiligde
databanken, aanvaardbaar statuut,…
heeft heel vaak te maken met geld en de
begroting = saai maar wel belangrijk want wie het
beheer bezit heeft veel te zeggen
3
, gezag: concrete opdracht : wie heeft het voor het zeggen in
die concrete opdracht?
+ beleid dus:
o beleidskeuzes : je hebt altijd te weinig middelen om
alles te doen wat je wilt doen, je zal bepaalde zaken
prioriteit moeten maken
bv : fietsdiefstal in Leuven is een probleem maar
vereist heel veel werk en tijd dus is misschien niet
prioriteit
politierecht:
zeer breed en uitgebreid
al het recht dat over politie gaat
DEEL I. DE HISTORISCHE ACHTERGRONDEN VAN HET HUIDIGE
BELGISCHE POLITIEBESTEL
HOOFDSTUK I. DE PERIODE VÓÓR DE BELGISCHE
ONAFHANKELIJKHEID (voor 1830)
Wat hebben we geërfd?
We kijken naar het ontstaan van de politie in West-Europa
I.1. De Franse oorsprong van de “Belgische” politie
vragen op examen over historiek gaan over rode draad in geschiedenis: verhouding
lokaal en nationaal niveau is belangrijk!!!
Alles begint in de 17e en 18e eeuw in Frankrijk
2 bewegingen :
o Op lokaal niveau (vooral de grotere steden) : stedelijke overheden richten
eigen korps op van lokale politie
(1e stad die eigen politie had : Parijs)
o Op nationaal niveau : dit gebeurd iets later (1720) : oprichting nationaal
korps (nationale Marechaussee), vanwaar die naam?
Op centraal niveau opgericht
Voorheen provinciale eenheden van Marechaussee die samen
werden gevoegd
Waarom zowel nationale korpsen als lokale korpsen de lading dekken?
o Nationaal heeft men een apparaat nodig om op te treden tegen de
gemeentelijke apparaten aangezien men hier niet de volle 100% op kan
vertrouwen : dit heeft geleidt tot de spanningen
Franse revolutie (1789): de revolutionairen herzien politie, wat doen ze?
o Op lokaal niveau, in de voldoende grote steden en gemeentes, wijzen ze
commissarissen van politie aan : je krijgt een gemeentepolitie
o In de kleine gehuchten (kleiner dan een dorp) stelt men veldwachters aan,
benoemd door het nationaal apparaat : het is de landelijke politie
o Marechaussee national werd omgevormd naar gendarmerie national
er is niet alleen naamsverandering maar ook inhoudelijke
component : revolutionaire wilden een nationaal apparaat dat loyaal
was aan de revolutie, enkele vereisten :
1 ) het moet een nationaal korps zijn en blijven
4
INLEIDING : DE POLITIEFUNCTIE, HET POLITIEBESTEL EN HET POLITIERECHT
Wat is de functie/doel van de politie?
Juridisch (staatsrechtelijk) en operationeel (criminologisch) te benaderen:
o Juridisch : politiefunctie is een institutionele functie (= politie-instellingen
(zie politiekorpsen= lokale politie & federale politie,…), maar ook
politieoverheden die belast zijn met het gezag etc. over de politie) met het
oog op bescherming en de regeling van de maatschappelijke orde, (u heeft
de politie nodig om de uitoefening van de fundamentele rechten mogelijk
te maken en om op te treden bij ordeverstoring)
dit 3e element geldt enkel bij een democratie
fundamentele rechten zijn bv ook manifestatierechten waarbij het in
een democratie toegestaan is om te protesteren binnen de
gemaakte afspraken in een maatschappelijk kader
politie heeft verheven functie in de democratie (art 1 WPA) : orde
om een ordentelijke (propere) uitoefening van uw fundamentele
rechten mogelijk te maken (zie ook art 123 WGP)
o Operationeel : RORON :
R : raadgevende functie : groot deel van het politiewerk is raad
geven/advies geven
richting bevolking, maar ook richting burgemeester,…
o bv : wat te doen bij phishingmails
O : ontradende functie : je wil iets ontraden, criminaliteit
voorkomen (preventie)
bv : politie in burger op drukke plekken om mensen die
slechte bedoelingen hebben te ontraden om misdaden te
plegen
R : regulerende functie : hierbij is er al een veiligheidsprobleem
waarbij ontraden niet zal gewerkt hebben en waardoor je optreedt
in een bepaalde wijk, café, bepaalde jongeren
o bv : patrouilleren op de oude markt aangezien bekend
is dat er meer criminaliteit gebeurd, camera’s hangen
aan cafés,…
o bv : in bepaalde Brusselse wijken is reguleren
dringend nodig
O : onderzoekende functie : de gerechtelijke functie van de
politie is onderzoeken
is er een strafbaar feit, wie heeft het gepleegd en waarom?
Bijgevolg is het de plicht van de politie om dit te
onderzoeken (taak van wetsdokter)
o bv : je vind op donderdagavond iemand in de goot die
niet dronken maar dood blijkt
N : nazorg : juiste zorg bieden aan voornamelijk slachtoffers maar
ook getuigen
1
, bv : aan slachtoffers maar ook getuigen na aanslagen in
Zaventem
maar ook, na inbraak techno preventief iemand laten
langskomen die de zwakke plekken in de alarmen aantoont
een politieambtenaar moet dit niet heel uitgebreid kunnen
maar wel in een bepaalde mate
Wat maakt politie zo bijzonder in onze maatschappij?
Geweldsmonopolie
o = je bent de enige die ergens beschikking over heeft
o de politie heeft een monopolie, namelijk dat van geweld in vredestijd :
geweldsmonopolie
politie is de enige in het hele land die op rechtmatige wijze geweld
mag uitoefenen (= unieke machtspositie)
is politie dan gevaarlijk? ja, indien het niet voldoende
democratisch omkaderd en gereguleerd wordt
Vanuit de politiefunctie komen we tot 3 soorten opdrachten :
opdrachten bestuurlijke politie
o bestuurlijke politie is alles wat nodig is om de openbare orde te
beschermen, en alles wat nodig is om op te treden bij overtreding
bv : voetbalwedstrijden, festivals, in dialoog gaan met cafébazen, en
optreden bij bv : rave op militair domein
opdrachten gerechtelijke politie
o m.b.t. misdrijven
o bestuurlijk en gerechtelijk kan wel in elkaar overlopen :
bv : ordehandhaving op Werchter is bestuurlijk, als er niks gebeurd
stopt het hier maar er zal altijd wel één iemand zijn die drugs doet
etc. en dan wordt het de taak van de gerechtelijke politie (dus kan
overlopen in elkaar, onderscheidt is niet zo duidelijk soms)
ook bv : alcoholcontroles
maar ook omgekeerd bv : in een gevoelige wijk moet een
huiszoeking gebeuren (gerechtelijke opdracht), indien dit niet
strategisch gebeurd kan het leiden tot een ordeverstoring omdat
zijn familie of vrienden hierop zullen reageren
sterke arm
o verwijst naar geweldsmonopolie : indien je de enige bent die geweld kan
uitoefenen kunnen andere dit niet
o nu kan het wel is gebeuren dat andere beroepsgroepen nood hebben aan
die ondersteuning van geweld
bv : gerechtsdeurwaarder moet bevel uitvaardigen aan
agressieveling, politie kan u dan sterke arm verlenen en dus mee
gaan naar zijn huis om gevechten te vermijden
o wordt verder in dit vak niet behandeld
=>En om die (eerste 2) opdrachten uit te voeren heb je bevoegdheden nodig
zie verder in het vak
Politiebestel
dit verwijst naar 2 (3) dingen :
o politieapparaat:
reguliere politiediensten = ‘gewone politiediensten’
algemene taak inzake bestuurlijke en gerechtelijke opdrachten
vroeger hadden we 3 categorieën reguliere politiediensten :
(tot 1998)
o rijkswacht
2
, o gemeentepolitie
o gerechtelijke politie bij de parketten
nu 2 categorieën :
o federale politie
o lokale politie
normaal gezien : reguliere >< bijzondere politiediensten
gespecialiseerde opdracht
tot 1998 hadden we 3 bijzondere politiediensten : luchtvaart-,
spoorweg- en zeevaartpolitie
o ze bestaan nog steeds maar niet meer als aparte
diensten : geïntegreerd in federale politie aangezien ze
toch moeten samenwerken met de reguliere
politiediensten dus kunnen we ze er beter in integreren
inspectiediensten =/ bijzondere politiedienst
o heeft te maken met het bijzonder strafrecht
zeer technische zaken waarbij bv sociaalrecht,
fiscaalrecht, milieurecht een apart strafrechtelijk
aspect krijgen
bv. om het milieustrafrecht te kennen moet je
chemie kennen etc. en dit kan de politie niet
allemaal kennen, dus daarom richtten we een
aparte dienst op die deze taken overneemt
o aantal is onbepaald groot
bv : milieu-inspectie, BBI (bijzondere
belastingsinspectie), sociale inspectie,…
o politieambtenaar (maakt deel uit van de reguliere politiedienst verwijst
naar personeelsleden van geïntegreerde politie: lokale politie of federale
politie)
art 3 §3
politieambtenaar kan bepaalde politiemaatregelen nemen of
uitvoeren + politie werkt altijd onder politieoverheden
o politieoverheden
art 3 §2
politieoverheden kunnen juridische politiemaatregelen nemen of
uitvoeren (dus juridische politiemaatregelen worden niet genomen
door politie zelf maar door bevoegde politieoverheid)
bv : kan betoging verboden worden? Ja indien er zeer reëel zal
overgegaan worden tot rellen
wie beslist dit : politieoverheid
o bestuurlijke politie : burgemeester, gouverneur, minister
binnenlandse zaken
o gerechtelijke politie : onderzoeksrechter
zeggenschap : politie werkt altijd onder politieoverheid, er is een
zeggenschap, deze heeft 3 componenten (beheer & gezag +
beleid):
beheer:
o cruciaal, alle aspecten die ervoor zorgen dat de politie in
staat wordt gesteld om haar opdrachten uit te voeren
o bv : is er voldoende personeel, sproeiwagens, beveiligde
databanken, aanvaardbaar statuut,…
heeft heel vaak te maken met geld en de
begroting = saai maar wel belangrijk want wie het
beheer bezit heeft veel te zeggen
3
, gezag: concrete opdracht : wie heeft het voor het zeggen in
die concrete opdracht?
+ beleid dus:
o beleidskeuzes : je hebt altijd te weinig middelen om
alles te doen wat je wilt doen, je zal bepaalde zaken
prioriteit moeten maken
bv : fietsdiefstal in Leuven is een probleem maar
vereist heel veel werk en tijd dus is misschien niet
prioriteit
politierecht:
zeer breed en uitgebreid
al het recht dat over politie gaat
DEEL I. DE HISTORISCHE ACHTERGRONDEN VAN HET HUIDIGE
BELGISCHE POLITIEBESTEL
HOOFDSTUK I. DE PERIODE VÓÓR DE BELGISCHE
ONAFHANKELIJKHEID (voor 1830)
Wat hebben we geërfd?
We kijken naar het ontstaan van de politie in West-Europa
I.1. De Franse oorsprong van de “Belgische” politie
vragen op examen over historiek gaan over rode draad in geschiedenis: verhouding
lokaal en nationaal niveau is belangrijk!!!
Alles begint in de 17e en 18e eeuw in Frankrijk
2 bewegingen :
o Op lokaal niveau (vooral de grotere steden) : stedelijke overheden richten
eigen korps op van lokale politie
(1e stad die eigen politie had : Parijs)
o Op nationaal niveau : dit gebeurd iets later (1720) : oprichting nationaal
korps (nationale Marechaussee), vanwaar die naam?
Op centraal niveau opgericht
Voorheen provinciale eenheden van Marechaussee die samen
werden gevoegd
Waarom zowel nationale korpsen als lokale korpsen de lading dekken?
o Nationaal heeft men een apparaat nodig om op te treden tegen de
gemeentelijke apparaten aangezien men hier niet de volle 100% op kan
vertrouwen : dit heeft geleidt tot de spanningen
Franse revolutie (1789): de revolutionairen herzien politie, wat doen ze?
o Op lokaal niveau, in de voldoende grote steden en gemeentes, wijzen ze
commissarissen van politie aan : je krijgt een gemeentepolitie
o In de kleine gehuchten (kleiner dan een dorp) stelt men veldwachters aan,
benoemd door het nationaal apparaat : het is de landelijke politie
o Marechaussee national werd omgevormd naar gendarmerie national
er is niet alleen naamsverandering maar ook inhoudelijke
component : revolutionaire wilden een nationaal apparaat dat loyaal
was aan de revolutie, enkele vereisten :
1 ) het moet een nationaal korps zijn en blijven
4
