Volledige Samenvatting Geschiedenis van België | UGent | 2025-26 (geslaagd 1e zit)

GESCHIEDENIS VAN BELGIË
INLEIDING

GESCHIEDENIS(SEN) VAN BELGIË?

Histoire de Belgique. Des origines a nos jours- Henri Pirenne

 Natie
 Start bij middeleeuwse steden
 Volk dat strijd voor vrijheid

Politieke geschiedenis van België- Els Witte

 Natie & conflict
 Start 1830

Kunnen we nu nog spreken van die Belgische natie?

Natie als ‘lieu de mémoire’? Andere invalshoeken?

Welke geschiedenis in deze cursus?

 Uitgangspunt: breuklijnen

 Concept uit politieke wetenschappen – Seymour Lipset en Stein Rokkan
(1967)

 Introductie in België door o.a. Luc Huyse

 Toepassing op geschiedenis van België door Witte, Craeybeckx, Meynen

 Met nieuwe accenten:

 Interactie met transnationale processen

 Nationaal: constructivisme, gender, geheugen…

DRIE TRADITIONELE BREUKLIJNEN


LEVENSBESCHOUWELIJKE BREUKLIJN
Katholieken (klerikalen) VS vrijzinnigen (antiklerikalen)

Spanning tussen liberale staat (pers, onderwijs, godsdienstvrijheid) VS Kerk

Voorbeelden:

 Debat over euthanasie
 Schoolstrijd

Tweede helft 20e eeuw: wapenstilstand met Schoolpact




SOCIAAL-ECONOMISCHE BREUKLIJN

1

,Arbeid VS kapitaal

Socialistische arbeidsbeweging (met marxistisch discours)

 Voorzag nationalisering van de kapitaalgoederen
 Integreerde in de burgerlijke samenleving

Christelijke arbeidsbeweging

 Streefden sociale hervormingen na in overleg met werkgevers

Na WOII: breuklijn gepacificeerd maar sociale strijd flakkert regelmatig op

 Herverdeling nationale rijkdom o.a. belastingen & uitkeringen

 Houding vakbonden: conservatief


COMMUNAUTAIRE BREUKLIJN
Nederlandstalige VS Franstalige

In 1830: 60% spreekt Nederlands dialect, maar bestuur is in het Fans

Na WOII: staatshervorming  gewesten, gemeenschappen & federale overheid

Strijd voor meer rechten voor Vlaamse taal  strijd voor onafhankelijk Vlaanderen

NIEUWE BREUKLIJNEN SINDS 1960

̶ Nieuwe sociale bewegingen, one-issuepartijen

̶ Postmaterialistische breuklijn, ecologische breuklijn, etnische breuklijn

̶ Nieuwe thema’s enten zich op oude breuklijnen

BREUKLIJNEN: CONFLICT EN POLARISATIE

Grote conflicten leiden tot belangrijke mate van pacificatie

 Schoolstrijden  schoolpact
 Taalstrijden  cultuurpact
 Sociaal-economische breuklijn  sociaalpact

Koningskwestie

 Grote polarisatie op meerdere breuklijnen tegelijkertijd
 Koning Leopold III
 Bijna burgeroorlog
 Troonafstand  zoon Boudewijn op de troon


WERKT HET PACIFICATIE- EN CONSENSUMODEL NOG WEL?

Egmontpact  mislukt

EEN GESCHIEDENIS VAN BELGIË

 Niet ‘de’...

2

,  Door de bril van de breuklijnen
 Kritische geschiedschrijving ≠ canoniek verhaal




1. BELGIË AVANT LA LETTRE
Twee visies over Belgische geschiedenis:

1. Essentialistische visie (v/d natiestaat)
• België bestaat al van voor Romeinse tijd
• Pas na eeuwen van ‘buitenlandse bezetting” eigen natiestaat
• Belgische volk bezit fundamentele eenheidsmakende kenmerken 
voorbestemd leven in kader van huidige natie

2. Constructivistische visie
• België is relatief recente constructie
• Stap voor stap gebouwd door
o Toevallige omstandigheden
o Ideologische en politieke ingrepen

1.1 (GALLO-)ROMEINSE TIJD

 Europese instellingen en beschaving (recht, politiek, cultuur, godsdienst,
infrastructuur, …)
 ‘Onze’ gewesten’ liggen in Romaans-Germaans grensgebied
o Taalgrens loopt door België
 Verre oorzaak van communautaire breuklijn


DE ‘OUDE’ BELGEN
19e eeuw: zoektocht naar “oude” Belgische geschiedenis

 Nood aan vaderlandse geschiedenis
 Commentarii de Bello Gallico – Caesar: “Horum omnium fortissimi sunt Belgae”
o Mogelijk niet onze directe voorouders
 Migratie
 Oorlogen & uitroeiing
o Territorium van Belgae komt niet volledig overeen met het huidige België
o Ambiorix
 Nationale held
 Enkel in die bron vermeld

1.2 MEROVINGEN EN KAROLINGEN

Franken met koning Clovis (Merovinger) liet zich dopen

 Samenspel tussen Kerk & Staat & Kerk van Rome bouwde verder uit




TERITORIAAL
 Centrum Karolingische rijk: streek tussen Seine en Rijn
 Na dood Karel de Grote in 3 delen opgesplitst (Verdrag van Verdun)

3

,  Grens tussen oostelijke en westelijke deel dwars door onze gewesten
 Middenrijk honderden jaren geprobeerd 3e groot rijk te vormen tussen Frankrijk en
Duitsland  onze gewesten sterk beïnvloed


FEODALITEIT ALS LEGITIMERING VOOR EIGENDOM EN MACHT
Latere heersers (o.a. hertogen van Bourgondië en van Brabant) legitimeerden hun macht
via bloedband met Karel de Grote

Feodaal systeem

 Eigendomssysteem (grond)
 Koning verdeelt land (lenen) onder getrouwen om land te besturen
 Structuur:
o Koning = opperste leenheer
o Leenmannen
 Feitelijke eigenaars, maar trouw verschuldigd aan koning
 Bijstand bij oorlog
 Betalen som geld bij overerving

 Soms rijker/ machtiger dan vorst want vorst afhankelijk van
inkomsten uit eigen kroondomein
 ‘Soevereine’ vorst (macht van God gekregen)
 Legitimatie door christendom
o Karel de Grote keizer gekroond door hoofd van Kerk

Waren we onderdrukt?

 Volk voelde heerschappij van vorste niet als bezetting  trouw
 Stichting België: einde AR in onze contreien
o Nu: volkswil


SOCIALE GROEPEN
Standenmaatschappij

1. Clerus

2. Adel: (leenheren/mannen)

 Eigenaars grond
 Opbrengsten van landbouw

3. Derde stand

 Grootste bevolkingsgroep
 Groeit in belang door ontwikkeling steden
o Handel en nijverheid


DE FEODALE MACHTSSTRIJD
 Landadel vergroot mach via oorlog en dynastieke politiek (huwelijk)
 Succesvolle leenmannen proberen statuut van opperste leenheer te bereiken
door:
o Verbinden zich met vorstenhuis

4

, o Dwingen erkenning van de Kerk af
o Legitimatie van macht door gefabriceerde stambomen (verwant met
Karolingen)

1.3 ‘ONZE GEWESTEN’ VAN DE 10 D E TOT DE 14 D E EEUW

Diverse politieke territoria

 Leenrechtelijk verbonden met




 Grens = Schelde (cfr. Verdeling Karolingisch rijk)

Geopolitieke indeling heeft weinig implicaties gehad voor ontwikkeling van talen  taal
was nog geen factor van loyaliteit

Guldensporenslag 11/7/1302

 19e -eeuwse Belgische propaganda
 Feodaal en sociaal conflict i.p.v. nationaal of taalconflict
o Vlaamse adel sprak Frans (dus ook Vlaamse graaf)
o Bepaalde Nederlandstalige gebieden aan kant van koning en omgekeerd
 Franse koning wilde Brugge en Gent van Vlaamse graaf
 Steun van poorters

Slag bij Woeringen 5/6/1288

 Hertog van Brabant verslaat bisschop van Keulen
 Feestdag van de Nederlandstalige
 Belgen of Brabanders?
 Had gekund! (moest België na WOI zijn ontstaan Duitsland als boosdoener)



Zeer rijke steden vs. machtige ‘vorsten’

 Succesvol verzet tegen opslorping (vooral tegen Frankrijk)

Omstandigheden bepalen ontwikkeling van politiek-territoriale entiteiten: contingentie

 Geen voorbestemdheid tot latere onafhankelijke nationale staat

1.4 BOURGONDISCHE NEDERLANDEN (15 D E EEUW)

 Zijtak van Franse koninklijke familie Valois

 Centrale instellingen in poging om samenhorigheid te vergroten


5

,  Staten-Generaal

 Gulden Vlies

 Oorlogen met Franse koning en Duitse vorsten

1.5 HABSBURGSE NEDERLANDEN (16 D E -18 D E EEUW)

 Karel V (1500-1555)

• Keizer Heilig Roomse Rijk, koning van Spanje, vorst in de Nederlanden,
(Nieuwe Wereld)

• Verdere eenmaking Nederlanden

 Territoriaal

 Instellingen

 1549: Pragmatieke Sanctie  geen verdeling in feodale
erfopvolging

• Protestantisme: ketters, aanval op zijn macht

 Protestanten steun van edellieden: keizerlijke centralisatiepolitiek
dwarsbomen

• Zoon Filips II: Nederlanden & Spanje

 Tweede helft 16de eeuw: conflict met Habsburgse vorsten

• Centrale macht vs. lokale macht

• Protestantisme vs. Katholicisme

 Loopt uit op verdeling

• N: Republiek/ Verenigde Provinciën

 Stadshouder Willem van Oranje

• Z: Spaanse Nederlanden

 Apart politiek statuut en bestuurd door landvoogd

 Contrareformatie

 Vanaf 18e eeuw Oostenrijkse Nederlanden/ Verlicht despotisme

 Theresiaanse compromis: zelfbestuur in ruil voor betere greep van
centrale bestuur op overheidsfinanciën en hogere
belastingopbrengsten

 Poging tot hereniging 200 jaar later mislukt

 Leo Belgicus

2. VAN ANCIEN REGIME TOT NATIESTATEN


6