Sociale ongelijkheid
Les 1: 27/09/2024
Praktisch
!Achtergrondnota= kernconcepten van de les -> hulp tijdens les leren +
examenstof!
!Verplichte literatuur= examenstof!
Verplicht boek lezen en vragen beantwoorden op blackboard
Op het examen ook zelf voorbeelden kunnen geven over begrippen en deze
kunnen toepassen.
!Het boek is ook examenstof!
Sociale Ongelijkheid: een sociologische kijk
Ongelijkheid kan zich in veel zaken uiten.
Bv: kwaliteit van de huisvesting. De rijke wonen in een gated community en
hebben schrik van de armen. De rijke en arme wonen dicht bij elkaar, maar zijn
met een muur van elkaar afgesloten -> segregatie =groepen met verschillende
levenskansen wonen in verschillende wijken. (foto 1)
Kledij weerspiegeld status. Links zien we het kuispersoneel. Zij hebben een eigen
uniform, maar hebben een lagere status, een lager loon, geen voltijds contract,
meer vrouwen en ook mensen van kleur. Ook zie je de bazin, die op een
opvallende plaats staat zodat ze ‘hoger’ lijkt dan de andere. Rechts zie je dan de
professoren. Zij hebben een hogere status, een hoger loon, een vast contract en
we zien meer blanke mannen. (foto 2)
Sanitaire ongelijkheid. Er zijn meer en makkelijker voorzieningen voor mannen,
waardoor ze zelden moeten aanschuiven en er zijn vaak enorm lange rijen voor
vrouwen. (foto 3)
1. Een aantal feiten over (inkomens)ongelijkheid
Inkomensongelijkheid in OESO-landen
o De OESO-landen zijn een 40 tal landen en dit zijn de meest
ontwikkelde landen en dus ook de landen met het hoogste
inkomen.
o Gini-coëfficiënt= een economische maat voor ongelijkheid, met
een cijfer tussen 0 en 1.
0 is gelijke verdeling van middelen en dus geen ongelijkheid (in
een groep van 100 mensen heeft iedereen 1 euro >< 1 is
ongelijke verdeling van middelen en dus wel ongelijkheid (in
een groep van 100 mensen heeft 1 iemand 100 euro en de rest
niets)
o Op de afbeelding geeft de pijltjes aan hoe de evolutie verloopt.
In bijna alle landen is er een stijging van de
inkomensongelijkheid (niet overal want in België is die niet echt
toegenomen en in sommige landen is er een daling van de
ongelijkheid). We kunnen dus concluderen dat de algemene
internationale tendens is dat de ongelijkheid is gestegen.
, -> MAAR ongelijkheid is overal anders en wijzigt ook naarmate
de tijd (stijgen of dalen)
Verdeling van belastbaar inkomen in België (2012)
Bij deze grafiek kijken we naar de decielen: hier is de hele bevolking
opgedeeld in decielen en 1 deciel is 10%. Deciel 1 staat voor een
laag loon (= de 10% armste inkomens) en deciel 10 voor een hoog
loon (= de 10% rijkste inkomens).
o In kolom 2 zien we het inkomen dat de mensen krijgen, waar
de sociale zekerheidsbijdrages al zijn afgetrokken. Op de
bedrag moet je nog belastingen betalen.
o Sociale zekerheidsbijdrages= deel van inkomen afgeven voor
ziekenzorg, werkloosheidsuitkering en pensioen. Bedrag aan
de kant leggen om andere mensen en je zelf te kunnen
helpen. Een sociale zekerheidsbijdrage is geen belasting. Het
wordt gezien als een soort uitgesteld loon, waarvan je het
grootste deel uiteindelijk terug krijgt als je het zelf nodig hebt.
o We zien veel ongelijkheid in loon want als iedereen evenveel
zou krijgen zou iedereen 10% van het inkomen hebben. Dit is
niet zo want de armste hebben amper 0.7% en de rijkste
hebben 31.5%.
o We zien dat de laagste inkomens het minste belastingen
betalen en de mensen met een hoog inkomen betalen de
meeste belastingen.
o De arme krijgen een stukje geld terug dus die hebben een
negatief belastingtarief -> progressief belastingsysteem= hoe
meer je verdient hoe meer belastingen je betaald (=ook soort
van ongelijkheid).
Belastbaar inkomen: Focus op superrijken (2012)
Bij deze grafiek neemt men de 10% rijkste (= deciel 10 v/d vorige
slide).
o We zien dat de 1% rijkste een lager belastingtarief hebben dan
diegene ervoor. -> zoeken achterpoortjes op een legale
manier, bv door geld in een vennootschap te laten storten ->
hierdoor minder belastingen betalen. Deze 1% rijkste betalen
wel 10% van de totale belastingen.
Ongelijkheid (Gini) volgens inkomensbron (2013)
Deze grafiek toont ons hoe de herverdeling werkt, dus hoe onze
samenleving herverdeelt.
o Hoogste staafje is wat de werkgever betaald, is dus je loon (= veel
ongelijkheid). Voor er dus transfers zijn (transfer= ziekte-uitkering,
pensioen, kinderbijslag werkloosheidsuitkering,...) is er enorm veel
ongelijkheid.
-> als dit wordt meegerekend in de lonen die de mensen krijgen, is
er minder ongelijkheid. Het doel van deze
transfers/vervangingsinkomens is dus om de ongelijkheid te doen
dalen.
, o Het middelste balkje toont als we enkel pensioenen geven als
vervangingsinkomen. Hierdoor daalt de ongelijkheid al meteen
zeer veel. Een pensioenuitkering is ook belangrijker dan een
werkloosheidsuitkering want iedereen gaat sowieso ooit op
pensioen.
o Het linkse balkje toont ons de Gini-coëfficiënt waarbij de
vervangingsinkomens en de pensioenen zijn opgenomen. We
zien dat ongelijkheid serieus is gedaald als we het balkje
vergelijken met het rechtse balkje.
o Zuid- Europees landen heeft welvaartstaat want werken met
transfer en je ziet dat hun pensioenen veel effect hebben,
maar met al de rest te samen heeft dat niet veel effect. Bv: in
Griekenland
Bruto maandloon van voltijdse werknemers volgens
geslacht, regio en onderwijs (2012)
o Loon van mannen ligt een stuk hoger dan dat van vrouwen ->
maar dit zijn enkel de voltijdse werknemers en we weten dat
vrouwen vooral deeltijds werken.
o Brussel heeft redelijk hoog bruto maandloon, maar het is een zeer
arm gewest in vergelijking met de andere gewesten in België -> in
Brussel werken veel mensen die daar niet wonen, dus de economie
in Brussel is zeer rijk maar dat is niet ten goede van de bevolking
daar want het zijn vooral de mensen die daar niet wonen en
pendelen. Het geld wordt dus weer meegenomen uit Brussel.
o Onderwijsdiploma is zeer relevant voor je loon -> hoe hoger hoe
meer je verdient. Daarom is er een groot verschil tussen unief en
hoge school.
Vermogensongelijkheid -> Kunnen gezinnen in armoede
terugvallen op vermogen?
o Vermogen= je bezittingen (een huis, een bedrijf, aandelen,
bepaalde collectie bv postzegels die veel geld waard zijn,
spaargeld, erfenis, vastgoed,...)
o Op de tekening= de diamant is het gemiddelde vermogen en
het wit streepje de mediaan
o De lage inkomens hebben wel vermogen en dit is hun huis bv:
geërfd.
o Het gemiddeld vermogen schuift op naarmate je deciel hoger
gaat-> hoog inkomen heeft hoog vermogen
Maar: de armen kunnen hun vermogen niet inzetten om hun
armoede tegen te gaan, want ze wonen erin en je wil niet dakloos
zijn.
2. Wat is sociale ongelijkheid? Een (voorlopige) definitie
Sociale ongelijkheid verwijst naar ongelijke verdeling van schaarse (= niet
onbeperkt) maar maatschappelijk gewaardeerde middelen (= wat mensen
heel graag willen hebben) bv: geld, toegang tot diensten en kennis,
erkenning, macht,…
, en de ongelijke behandeling van individuen en groepen op basis van hun
sociale positie (= positie in de maatschappij bv: mannen en vrouwen).
Sociologische visie op ongelijkheid
Specificiteit van sociologische blik op ongelijkheid
Ongelijkheid gaat NIET enkel over (graduele) verdeling van middelen
over individuen, maar over maatschappelijke verhoudingen tussen
sociale groepen (= groep man >< groep vrouw)
-> een econoom (cijfers, graduele verdeling, individuele
capaciteiten) heeft een andere visie op ongelijkheid dan een
socioloog (sociale posities,…).
Ongelijkheid wordt niet geanalyseerd vanuit individuele posities en
capaciteiten (=intelligentie), maar vanuit sociale posities die
mensen in de samenleving innemen
Sociale posities worden ge(re-)produceerd door maatschappelijke
organisaties
van economie, verdeling van maatschappelijke waardering en
organisatie van politieke besluitvorming
-> met andere woorden sociale posities worden niet zelf gekozen
Ongelijkheid heeft gevolgen voor
o Individuele levenskansen (veel of weinig geld)
o Én maatschappij als geheel
Bv: criminaliteit, onderling vertrouwen, publieke ruimte,…
3. Sociale ongelijkheid als sociaal probleem
Sociale ongelijkheid bijna even oud als samenleving zelf, maar lange
tijd niet als sociaal probleem beschouwd. Vroeger was de
samenleving niet bezig met sociale ongelijkheid, is pas recent dat
men het gaat bestuderen
Situaties niet inherent of vanzelfsprekend problematisch, maar
sociaal geconstrueerd als probleem
o Objectieve conditie (bv: gebrek aan geld) op zich
ONVOLDOENDE om tot sociaal probleem te maken
o Ook subjectieve dimensie nodig: als probleem BESCHOUWD -
> Iets wordt pas een probleem als bepaalde groepen in de
samenleving (met macht) het als een probleem beschouwen
Pas dan wordt situatie een ‘sociaal probleem’ (en komt het op de agenda
van de politiek, beleidsmakers, onderzoekers en breder publiek)
Pas sociaal probleem na sociaal proces
Sociale ongelijkheid pas sociaal probleem bij discrepantie tussen
o Objectieve conditie (bv: gebrekkige inkomens, ongelijke
onderwijskansen of toegang tot gezondheidszorg)
o En bepaalde maatschappelijk gedeelde waarden (bv: menselijke
waardering, empathie, gelijkheid) -> we moeten weten waar deze
waarden vandaan komen
Als dysfunctioneel of onaanvaardbaar gezien door ‘relevante groepen’ in
de samenleving -> Iets wordt pas een probleem als bepaalde groepen in
de samenleving (met macht) het als een probleem beschouwen
Én indien beschouwd als ‘aan te pakken’ op maatschappelijk niveau
Les 1: 27/09/2024
Praktisch
!Achtergrondnota= kernconcepten van de les -> hulp tijdens les leren +
examenstof!
!Verplichte literatuur= examenstof!
Verplicht boek lezen en vragen beantwoorden op blackboard
Op het examen ook zelf voorbeelden kunnen geven over begrippen en deze
kunnen toepassen.
!Het boek is ook examenstof!
Sociale Ongelijkheid: een sociologische kijk
Ongelijkheid kan zich in veel zaken uiten.
Bv: kwaliteit van de huisvesting. De rijke wonen in een gated community en
hebben schrik van de armen. De rijke en arme wonen dicht bij elkaar, maar zijn
met een muur van elkaar afgesloten -> segregatie =groepen met verschillende
levenskansen wonen in verschillende wijken. (foto 1)
Kledij weerspiegeld status. Links zien we het kuispersoneel. Zij hebben een eigen
uniform, maar hebben een lagere status, een lager loon, geen voltijds contract,
meer vrouwen en ook mensen van kleur. Ook zie je de bazin, die op een
opvallende plaats staat zodat ze ‘hoger’ lijkt dan de andere. Rechts zie je dan de
professoren. Zij hebben een hogere status, een hoger loon, een vast contract en
we zien meer blanke mannen. (foto 2)
Sanitaire ongelijkheid. Er zijn meer en makkelijker voorzieningen voor mannen,
waardoor ze zelden moeten aanschuiven en er zijn vaak enorm lange rijen voor
vrouwen. (foto 3)
1. Een aantal feiten over (inkomens)ongelijkheid
Inkomensongelijkheid in OESO-landen
o De OESO-landen zijn een 40 tal landen en dit zijn de meest
ontwikkelde landen en dus ook de landen met het hoogste
inkomen.
o Gini-coëfficiënt= een economische maat voor ongelijkheid, met
een cijfer tussen 0 en 1.
0 is gelijke verdeling van middelen en dus geen ongelijkheid (in
een groep van 100 mensen heeft iedereen 1 euro >< 1 is
ongelijke verdeling van middelen en dus wel ongelijkheid (in
een groep van 100 mensen heeft 1 iemand 100 euro en de rest
niets)
o Op de afbeelding geeft de pijltjes aan hoe de evolutie verloopt.
In bijna alle landen is er een stijging van de
inkomensongelijkheid (niet overal want in België is die niet echt
toegenomen en in sommige landen is er een daling van de
ongelijkheid). We kunnen dus concluderen dat de algemene
internationale tendens is dat de ongelijkheid is gestegen.
, -> MAAR ongelijkheid is overal anders en wijzigt ook naarmate
de tijd (stijgen of dalen)
Verdeling van belastbaar inkomen in België (2012)
Bij deze grafiek kijken we naar de decielen: hier is de hele bevolking
opgedeeld in decielen en 1 deciel is 10%. Deciel 1 staat voor een
laag loon (= de 10% armste inkomens) en deciel 10 voor een hoog
loon (= de 10% rijkste inkomens).
o In kolom 2 zien we het inkomen dat de mensen krijgen, waar
de sociale zekerheidsbijdrages al zijn afgetrokken. Op de
bedrag moet je nog belastingen betalen.
o Sociale zekerheidsbijdrages= deel van inkomen afgeven voor
ziekenzorg, werkloosheidsuitkering en pensioen. Bedrag aan
de kant leggen om andere mensen en je zelf te kunnen
helpen. Een sociale zekerheidsbijdrage is geen belasting. Het
wordt gezien als een soort uitgesteld loon, waarvan je het
grootste deel uiteindelijk terug krijgt als je het zelf nodig hebt.
o We zien veel ongelijkheid in loon want als iedereen evenveel
zou krijgen zou iedereen 10% van het inkomen hebben. Dit is
niet zo want de armste hebben amper 0.7% en de rijkste
hebben 31.5%.
o We zien dat de laagste inkomens het minste belastingen
betalen en de mensen met een hoog inkomen betalen de
meeste belastingen.
o De arme krijgen een stukje geld terug dus die hebben een
negatief belastingtarief -> progressief belastingsysteem= hoe
meer je verdient hoe meer belastingen je betaald (=ook soort
van ongelijkheid).
Belastbaar inkomen: Focus op superrijken (2012)
Bij deze grafiek neemt men de 10% rijkste (= deciel 10 v/d vorige
slide).
o We zien dat de 1% rijkste een lager belastingtarief hebben dan
diegene ervoor. -> zoeken achterpoortjes op een legale
manier, bv door geld in een vennootschap te laten storten ->
hierdoor minder belastingen betalen. Deze 1% rijkste betalen
wel 10% van de totale belastingen.
Ongelijkheid (Gini) volgens inkomensbron (2013)
Deze grafiek toont ons hoe de herverdeling werkt, dus hoe onze
samenleving herverdeelt.
o Hoogste staafje is wat de werkgever betaald, is dus je loon (= veel
ongelijkheid). Voor er dus transfers zijn (transfer= ziekte-uitkering,
pensioen, kinderbijslag werkloosheidsuitkering,...) is er enorm veel
ongelijkheid.
-> als dit wordt meegerekend in de lonen die de mensen krijgen, is
er minder ongelijkheid. Het doel van deze
transfers/vervangingsinkomens is dus om de ongelijkheid te doen
dalen.
, o Het middelste balkje toont als we enkel pensioenen geven als
vervangingsinkomen. Hierdoor daalt de ongelijkheid al meteen
zeer veel. Een pensioenuitkering is ook belangrijker dan een
werkloosheidsuitkering want iedereen gaat sowieso ooit op
pensioen.
o Het linkse balkje toont ons de Gini-coëfficiënt waarbij de
vervangingsinkomens en de pensioenen zijn opgenomen. We
zien dat ongelijkheid serieus is gedaald als we het balkje
vergelijken met het rechtse balkje.
o Zuid- Europees landen heeft welvaartstaat want werken met
transfer en je ziet dat hun pensioenen veel effect hebben,
maar met al de rest te samen heeft dat niet veel effect. Bv: in
Griekenland
Bruto maandloon van voltijdse werknemers volgens
geslacht, regio en onderwijs (2012)
o Loon van mannen ligt een stuk hoger dan dat van vrouwen ->
maar dit zijn enkel de voltijdse werknemers en we weten dat
vrouwen vooral deeltijds werken.
o Brussel heeft redelijk hoog bruto maandloon, maar het is een zeer
arm gewest in vergelijking met de andere gewesten in België -> in
Brussel werken veel mensen die daar niet wonen, dus de economie
in Brussel is zeer rijk maar dat is niet ten goede van de bevolking
daar want het zijn vooral de mensen die daar niet wonen en
pendelen. Het geld wordt dus weer meegenomen uit Brussel.
o Onderwijsdiploma is zeer relevant voor je loon -> hoe hoger hoe
meer je verdient. Daarom is er een groot verschil tussen unief en
hoge school.
Vermogensongelijkheid -> Kunnen gezinnen in armoede
terugvallen op vermogen?
o Vermogen= je bezittingen (een huis, een bedrijf, aandelen,
bepaalde collectie bv postzegels die veel geld waard zijn,
spaargeld, erfenis, vastgoed,...)
o Op de tekening= de diamant is het gemiddelde vermogen en
het wit streepje de mediaan
o De lage inkomens hebben wel vermogen en dit is hun huis bv:
geërfd.
o Het gemiddeld vermogen schuift op naarmate je deciel hoger
gaat-> hoog inkomen heeft hoog vermogen
Maar: de armen kunnen hun vermogen niet inzetten om hun
armoede tegen te gaan, want ze wonen erin en je wil niet dakloos
zijn.
2. Wat is sociale ongelijkheid? Een (voorlopige) definitie
Sociale ongelijkheid verwijst naar ongelijke verdeling van schaarse (= niet
onbeperkt) maar maatschappelijk gewaardeerde middelen (= wat mensen
heel graag willen hebben) bv: geld, toegang tot diensten en kennis,
erkenning, macht,…
, en de ongelijke behandeling van individuen en groepen op basis van hun
sociale positie (= positie in de maatschappij bv: mannen en vrouwen).
Sociologische visie op ongelijkheid
Specificiteit van sociologische blik op ongelijkheid
Ongelijkheid gaat NIET enkel over (graduele) verdeling van middelen
over individuen, maar over maatschappelijke verhoudingen tussen
sociale groepen (= groep man >< groep vrouw)
-> een econoom (cijfers, graduele verdeling, individuele
capaciteiten) heeft een andere visie op ongelijkheid dan een
socioloog (sociale posities,…).
Ongelijkheid wordt niet geanalyseerd vanuit individuele posities en
capaciteiten (=intelligentie), maar vanuit sociale posities die
mensen in de samenleving innemen
Sociale posities worden ge(re-)produceerd door maatschappelijke
organisaties
van economie, verdeling van maatschappelijke waardering en
organisatie van politieke besluitvorming
-> met andere woorden sociale posities worden niet zelf gekozen
Ongelijkheid heeft gevolgen voor
o Individuele levenskansen (veel of weinig geld)
o Én maatschappij als geheel
Bv: criminaliteit, onderling vertrouwen, publieke ruimte,…
3. Sociale ongelijkheid als sociaal probleem
Sociale ongelijkheid bijna even oud als samenleving zelf, maar lange
tijd niet als sociaal probleem beschouwd. Vroeger was de
samenleving niet bezig met sociale ongelijkheid, is pas recent dat
men het gaat bestuderen
Situaties niet inherent of vanzelfsprekend problematisch, maar
sociaal geconstrueerd als probleem
o Objectieve conditie (bv: gebrek aan geld) op zich
ONVOLDOENDE om tot sociaal probleem te maken
o Ook subjectieve dimensie nodig: als probleem BESCHOUWD -
> Iets wordt pas een probleem als bepaalde groepen in de
samenleving (met macht) het als een probleem beschouwen
Pas dan wordt situatie een ‘sociaal probleem’ (en komt het op de agenda
van de politiek, beleidsmakers, onderzoekers en breder publiek)
Pas sociaal probleem na sociaal proces
Sociale ongelijkheid pas sociaal probleem bij discrepantie tussen
o Objectieve conditie (bv: gebrekkige inkomens, ongelijke
onderwijskansen of toegang tot gezondheidszorg)
o En bepaalde maatschappelijk gedeelde waarden (bv: menselijke
waardering, empathie, gelijkheid) -> we moeten weten waar deze
waarden vandaan komen
Als dysfunctioneel of onaanvaardbaar gezien door ‘relevante groepen’ in
de samenleving -> Iets wordt pas een probleem als bepaalde groepen in
de samenleving (met macht) het als een probleem beschouwen
Én indien beschouwd als ‘aan te pakken’ op maatschappelijk niveau
