Sociale psychologie
Sociale psychologie
1. Inleiding
– Sociale psychologie is het studiedomein binnen de psychologie dat een
antwoord wil bieden op de vraag hoe individuen reageren in sociale situaties.
– Welke invloed heeft de aanwezigheid van anderen op het gedrag van een
individu ?
– “Je kan niet niet beïnvloed worden” : aanwezigheid van anderen beïnvloedt
denken, gedrag (verbaal/nonverbaal), emoties, motivatie,…
– Wij zijn kuddedieren : de mens heeft anderen nodig om te overleven, om zich
veilig te voelen, om taken te verdelen, om ideeën uit te voeren, om bij te
leren, om steun te vinden, om te zorgen en verzorgd te worden…
Het belang van ons sociale leven
- Sociale behoeften en huidhonger
- Sociale verbondenheid als basisbehoefte in motivatietheorieën
- Introvert/extravert?
- Empathie en spiegelneuronen
2. Hulpverlenend gedrag
Uit sociale psychologie vrijgesproken, zelf een heel behulpzaam iemand ging niet
helpen.
Persoon situatie interactie: idee dat wij mensen vaak geneigd zijn gedrag te
verklaren uit persoonlijkheid
De empathie/altruïsme hypothese
1e behoefte = Altruïstisch gedrag :
– gedrag waarbij je de ander centraal stelt
– “Maximalisatie van de opbrengst voor anderen”
– Zelfopofferend, je wint er niets bij
2de behoefte = Is helpen ‘zelfopofferend’, of is er ook een egoïstische component…?
– Helpend gedrag kan belonend zijn voor de helper (bv dankbaarheid)
– Niet helpen kan negatieve gevolgen hebben (bv reacties v anderen,
schuldgevoel, straf wegens schuldig verzuim)
– De sociale context gaat dit bepalen
1
, Sociale psychologie
=> In heel veel altruistische gedragingen zit ook egoisme
De empathie/altruïsme hypothese (Batson)
– Wanneer helpen we uit authentieke bezorgdheid voor anderen ?
– Wanneer helpen we uit eigenbelang, proberen we vooral ons eigen onbehagen
te verminderen ?
– Kern : in welke mate kunnen we ons empathisch inleven in de ander, kunnen
we het perspectief van de ander aannemen ?
De case “Kitty Genovese” :
In welke omstandigheden gaan mensen niet helpen ? Welke factoren remmen
helpend gedrag af ?
https://radio1.be/luister/select/de-wereld-van-sofie/38-mensen-zagen-kitty-genovese-
vermoord-worden-en-grepen-niet-in-of-wel
De 911 werd opgericht na dit voorval
Begin van theory vorming bystander effect
=> maatschappelijke verandering
Diffusie van verantwoordelijkheid
Het omstaanderseffect (bystander apathy) :
– Hoe meer omstaanders er bij een noodsituatie zijn, hoe minder kans dat het
slachtoffer zal geholpen worden
– ‘Er is volk genoeg om te helpen’
– Hoe meer potentiële hulpverleners, hoe lager men de eigen
verantwoordelijkheid inschat
– Slachtoffer heeft meer kans om geholpen te worden indien er één
voorbijganger is dan wanneer er meerdere zijn
– Schuldgevoel bij niet helpen is kleiner (‘de anderen hebben ook niet
geholpen’)
– Exp Darley & Latané : reactie op geësceneerde epileptische aanval (p61-62)
• 85% gaat onmiddellijk helpen als die alleen is los van het karakter
• Fundamentele sociale mensen, cellen die de emotie van anderen aan u
doen voelen
– Exp Darley & Latané 2 : reactie op rookwolk (p63-64)
2
, Sociale psychologie
Factoren van invloed op hulpverlenend gedrag
Bekendheid van de medegetuigen
– Wanneer de proefpersonen in een experiment elkaar kennen, zullen ze vaker
overgaan tot helpend gedrag dan wanneer ze elkaar niet kennen
• Minder angst om zich belachelijk te maken
• Betere communicatie/overleg
• Met vrienden minder sociale druk, de angst vr sociale afkeuring is
kleiner
Competentie van de omstaanders
– Ga je wel helpen wanneer je de enige bent die kan helpen, alhoewel je niet de
enige getuige bent?
– Bibliotheek experiment Bickman :
• Hulp wordt geboden wanneer proefpersoon de enige aanwezige is die
hulp kan bieden
• Experiment met medeproefpersonen van 4 & 6 jaar oud, gaat het
vertragen van reactie maar nogsteeds wel sneller dan dat je in een
omgeving bent met enkel volwassenen
• Sneller hulp bieden dan met volwassen medegetuigen, en sneller dan
met hulpverleners
• MAAR niet zo hulpvaardig als in alleen conditie
– MAW zelfs diffusie van verantwoordelijkheid naar medegetuigen die niet of
nauwelijks in staat zijn om te helpen
Kosten en baten
– We maken een afweging van de kosten die het eventuele helpen met zich
meebrengt, en de baten die we erbij ondervinden
– Sociale uitwisselingstheorie : er is een uitwisseling van input en output
Negatieve gevolgen van het helpen
– Zelf gevaar lopen
• Experiment metro Philadelphia : minder pp gaan over tot hulp bij
gebruik van nepbloed, en ook hogere latentietijd
– Angst om de situatie erger te maken
– Tijdverlies (maatschappelijke druk?)
– Normconflicten (‘moeien met andermans zaken’, overtreden van normen voor
goed fatsoen), bv minder hulp bij echtelijke ruzie dan bij onbekenden
– Bij intrafamiliaal geweld hoor je vaak dat de buurt het wist mr niemand greep
in
Kosten en baten
– Negatieve gevolgen van het helpen
– Positieve gevolgen van het helpen
• Dankbaarheid, respect, vriendschap, beloning,…
3
, Sociale psychologie
– Negatieve gevolgen van het niet helpen
• Schuldgevoel, teleurstelling in eigen gedrag, medelijden, besef dat
men had kunnen voorkomen
• Mensen helpen ook vaak uit extrinsieke motivatie (vermijden van
sanctie)
• Experiment Carlsmith : schuldgevoel kan later hulpverlenend gedrag
stimuleren (experimenten met personen wie men eerder schade heeft
berokkend)
– Positieve gevolgen van het niet helpen
Inschatten van de ernst van de situatie (zijn wij instaat de ernst vn de
situatie in te schatten)
– Eigen ervaringen, inlevingsvermogen, verinnerlijkte normen, gezond verstand
– Vaak weet de getuige zelf niet of een situatie zorgwekkend is
– We hebben nood aan anderen om de situatie in te schatten
• Non-verbale expressie
o (experiment rookwolk : ernstiger inschatting wanneer anderen
ook bezorgd keken)
o Bibliotheek experiment, versie Darlet et al (in een ruimte en voor
het experiment moest experimentleider iets halen id kamer
ernaast en plots hoor je in de ruimte gestommel etc alsof iemand
valt en er dingen op hem vallen):
alleen conditie (90% hulp)
proefpersonen tegenover elkaar (80%)
proefpersonen met rug naar elkaar slechts 20% hulp
(maximaal diffusie van verantwoordelijkheid)
Anderen zien helpen lokt hulpverlenend gedrag uit
– Cfr observationeel leren / Sociaal leren Bandura
– Als we anderen zien hulp geven gaan andere ook hulp bieden
Kenmerken van de hulpverlener
Hangt helpen samen met persoonlijkheid ? (bv “sociaal voelende mensen”)
– Predictieve waarde van persoonlijkheidstests blijkt nihil
– Contextfactoren hebben veel meer impact : impact van de sociale situatie,
maatschappelijke factoren, cultuur (collectivistisch: sociale norm meer gericht
op helpen vs individualistisch), overschaduwt de impact van persoonlijkheid
– Ook empathie is sterk situatiegebonden
– Personen verschillen vooral in welk soort situaties ze ter hulp schieten :
persoonlijkheid bepaalt of persoon in welke welbepaalde situatie eerder zou
helpen, en in welke minder
– Afhankelijk van capaciteit/ervaring van individu : van luisterend oor bieden en
moed inspreken tot daadwerkelijk ingrijpen bij gevaarlijke crisis
– Belang van similariteit / verwantschap
– Belang van gemoedstoestand
Hangt helpen samen met persoonlijkheid ?
– “Persoonlijkheid speelt wellicht een rol, want de ene persoon zal zich sneller
schuldig voelen, of is meer vatbaar voor het oordeel van anderen, of zal zich
sneller kunnen inleven. Maar er zijn veel factoren die ‘in het moment’ een rol
kunnen spelen en die bij een getuige remmend kunnen werken, zoals weinig
zelfvertrouwen in de eigen competenties, angst om zelf gevaar te lopen,
vatbaarheid voor sociale druk, culturele achtergrond, geslacht,aantal
omstaanders, gemoedstoestand, tijdsdruk… Al deze factoren kunnen de
intrinsiek hulpverlenende persoonlijkheid van een individu teniet doen,
4
Sociale psychologie
1. Inleiding
– Sociale psychologie is het studiedomein binnen de psychologie dat een
antwoord wil bieden op de vraag hoe individuen reageren in sociale situaties.
– Welke invloed heeft de aanwezigheid van anderen op het gedrag van een
individu ?
– “Je kan niet niet beïnvloed worden” : aanwezigheid van anderen beïnvloedt
denken, gedrag (verbaal/nonverbaal), emoties, motivatie,…
– Wij zijn kuddedieren : de mens heeft anderen nodig om te overleven, om zich
veilig te voelen, om taken te verdelen, om ideeën uit te voeren, om bij te
leren, om steun te vinden, om te zorgen en verzorgd te worden…
Het belang van ons sociale leven
- Sociale behoeften en huidhonger
- Sociale verbondenheid als basisbehoefte in motivatietheorieën
- Introvert/extravert?
- Empathie en spiegelneuronen
2. Hulpverlenend gedrag
Uit sociale psychologie vrijgesproken, zelf een heel behulpzaam iemand ging niet
helpen.
Persoon situatie interactie: idee dat wij mensen vaak geneigd zijn gedrag te
verklaren uit persoonlijkheid
De empathie/altruïsme hypothese
1e behoefte = Altruïstisch gedrag :
– gedrag waarbij je de ander centraal stelt
– “Maximalisatie van de opbrengst voor anderen”
– Zelfopofferend, je wint er niets bij
2de behoefte = Is helpen ‘zelfopofferend’, of is er ook een egoïstische component…?
– Helpend gedrag kan belonend zijn voor de helper (bv dankbaarheid)
– Niet helpen kan negatieve gevolgen hebben (bv reacties v anderen,
schuldgevoel, straf wegens schuldig verzuim)
– De sociale context gaat dit bepalen
1
, Sociale psychologie
=> In heel veel altruistische gedragingen zit ook egoisme
De empathie/altruïsme hypothese (Batson)
– Wanneer helpen we uit authentieke bezorgdheid voor anderen ?
– Wanneer helpen we uit eigenbelang, proberen we vooral ons eigen onbehagen
te verminderen ?
– Kern : in welke mate kunnen we ons empathisch inleven in de ander, kunnen
we het perspectief van de ander aannemen ?
De case “Kitty Genovese” :
In welke omstandigheden gaan mensen niet helpen ? Welke factoren remmen
helpend gedrag af ?
https://radio1.be/luister/select/de-wereld-van-sofie/38-mensen-zagen-kitty-genovese-
vermoord-worden-en-grepen-niet-in-of-wel
De 911 werd opgericht na dit voorval
Begin van theory vorming bystander effect
=> maatschappelijke verandering
Diffusie van verantwoordelijkheid
Het omstaanderseffect (bystander apathy) :
– Hoe meer omstaanders er bij een noodsituatie zijn, hoe minder kans dat het
slachtoffer zal geholpen worden
– ‘Er is volk genoeg om te helpen’
– Hoe meer potentiële hulpverleners, hoe lager men de eigen
verantwoordelijkheid inschat
– Slachtoffer heeft meer kans om geholpen te worden indien er één
voorbijganger is dan wanneer er meerdere zijn
– Schuldgevoel bij niet helpen is kleiner (‘de anderen hebben ook niet
geholpen’)
– Exp Darley & Latané : reactie op geësceneerde epileptische aanval (p61-62)
• 85% gaat onmiddellijk helpen als die alleen is los van het karakter
• Fundamentele sociale mensen, cellen die de emotie van anderen aan u
doen voelen
– Exp Darley & Latané 2 : reactie op rookwolk (p63-64)
2
, Sociale psychologie
Factoren van invloed op hulpverlenend gedrag
Bekendheid van de medegetuigen
– Wanneer de proefpersonen in een experiment elkaar kennen, zullen ze vaker
overgaan tot helpend gedrag dan wanneer ze elkaar niet kennen
• Minder angst om zich belachelijk te maken
• Betere communicatie/overleg
• Met vrienden minder sociale druk, de angst vr sociale afkeuring is
kleiner
Competentie van de omstaanders
– Ga je wel helpen wanneer je de enige bent die kan helpen, alhoewel je niet de
enige getuige bent?
– Bibliotheek experiment Bickman :
• Hulp wordt geboden wanneer proefpersoon de enige aanwezige is die
hulp kan bieden
• Experiment met medeproefpersonen van 4 & 6 jaar oud, gaat het
vertragen van reactie maar nogsteeds wel sneller dan dat je in een
omgeving bent met enkel volwassenen
• Sneller hulp bieden dan met volwassen medegetuigen, en sneller dan
met hulpverleners
• MAAR niet zo hulpvaardig als in alleen conditie
– MAW zelfs diffusie van verantwoordelijkheid naar medegetuigen die niet of
nauwelijks in staat zijn om te helpen
Kosten en baten
– We maken een afweging van de kosten die het eventuele helpen met zich
meebrengt, en de baten die we erbij ondervinden
– Sociale uitwisselingstheorie : er is een uitwisseling van input en output
Negatieve gevolgen van het helpen
– Zelf gevaar lopen
• Experiment metro Philadelphia : minder pp gaan over tot hulp bij
gebruik van nepbloed, en ook hogere latentietijd
– Angst om de situatie erger te maken
– Tijdverlies (maatschappelijke druk?)
– Normconflicten (‘moeien met andermans zaken’, overtreden van normen voor
goed fatsoen), bv minder hulp bij echtelijke ruzie dan bij onbekenden
– Bij intrafamiliaal geweld hoor je vaak dat de buurt het wist mr niemand greep
in
Kosten en baten
– Negatieve gevolgen van het helpen
– Positieve gevolgen van het helpen
• Dankbaarheid, respect, vriendschap, beloning,…
3
, Sociale psychologie
– Negatieve gevolgen van het niet helpen
• Schuldgevoel, teleurstelling in eigen gedrag, medelijden, besef dat
men had kunnen voorkomen
• Mensen helpen ook vaak uit extrinsieke motivatie (vermijden van
sanctie)
• Experiment Carlsmith : schuldgevoel kan later hulpverlenend gedrag
stimuleren (experimenten met personen wie men eerder schade heeft
berokkend)
– Positieve gevolgen van het niet helpen
Inschatten van de ernst van de situatie (zijn wij instaat de ernst vn de
situatie in te schatten)
– Eigen ervaringen, inlevingsvermogen, verinnerlijkte normen, gezond verstand
– Vaak weet de getuige zelf niet of een situatie zorgwekkend is
– We hebben nood aan anderen om de situatie in te schatten
• Non-verbale expressie
o (experiment rookwolk : ernstiger inschatting wanneer anderen
ook bezorgd keken)
o Bibliotheek experiment, versie Darlet et al (in een ruimte en voor
het experiment moest experimentleider iets halen id kamer
ernaast en plots hoor je in de ruimte gestommel etc alsof iemand
valt en er dingen op hem vallen):
alleen conditie (90% hulp)
proefpersonen tegenover elkaar (80%)
proefpersonen met rug naar elkaar slechts 20% hulp
(maximaal diffusie van verantwoordelijkheid)
Anderen zien helpen lokt hulpverlenend gedrag uit
– Cfr observationeel leren / Sociaal leren Bandura
– Als we anderen zien hulp geven gaan andere ook hulp bieden
Kenmerken van de hulpverlener
Hangt helpen samen met persoonlijkheid ? (bv “sociaal voelende mensen”)
– Predictieve waarde van persoonlijkheidstests blijkt nihil
– Contextfactoren hebben veel meer impact : impact van de sociale situatie,
maatschappelijke factoren, cultuur (collectivistisch: sociale norm meer gericht
op helpen vs individualistisch), overschaduwt de impact van persoonlijkheid
– Ook empathie is sterk situatiegebonden
– Personen verschillen vooral in welk soort situaties ze ter hulp schieten :
persoonlijkheid bepaalt of persoon in welke welbepaalde situatie eerder zou
helpen, en in welke minder
– Afhankelijk van capaciteit/ervaring van individu : van luisterend oor bieden en
moed inspreken tot daadwerkelijk ingrijpen bij gevaarlijke crisis
– Belang van similariteit / verwantschap
– Belang van gemoedstoestand
Hangt helpen samen met persoonlijkheid ?
– “Persoonlijkheid speelt wellicht een rol, want de ene persoon zal zich sneller
schuldig voelen, of is meer vatbaar voor het oordeel van anderen, of zal zich
sneller kunnen inleven. Maar er zijn veel factoren die ‘in het moment’ een rol
kunnen spelen en die bij een getuige remmend kunnen werken, zoals weinig
zelfvertrouwen in de eigen competenties, angst om zelf gevaar te lopen,
vatbaarheid voor sociale druk, culturele achtergrond, geslacht,aantal
omstaanders, gemoedstoestand, tijdsdruk… Al deze factoren kunnen de
intrinsiek hulpverlenende persoonlijkheid van een individu teniet doen,
4
