Wat is onderzoek? Praktijkboek voor methoden en technieken
Nel Verhoeven
Februari 2022
ISBN 9789024444700
7e druk
384 blz
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1. Waarom onderzoek?
Hoofdstuk 2. Hoe kies je een goed onderwerp?
Hoofdstuk 3. De aanleiding van het onderzoek
Hoofdstuk 4. Het opstellen van een probleemstelling en doelstelling
Hoofdstuk 5. Het afbakenen van begrippen
Hoofdstuk 6. Het opstellen van een onderzoeksvoorstel
Hoofdstuk 7. Kwantitatieve dataverzameling
Hoofdstuk 8. Kwalitatieve dataverzameling
Hoofdstuk 9. De kwaliteit van jouw onderzoek
Hoofdstuk 10. Steekproeven trekken
Hoofdstuk 11. Operationaliseren
Hoofdstuk 12. Enquêtes en interviews afnemen
Hoofdstuk 13. Kwantitatieve gegevens bewerken
Hoofdstuk 14. Kwantitatieve analyse
Hoofdstuk 15. Kwalitatieve analyse
Hoofdstuk 16. Kwaliteit van de onderzoeksresultaten
Hoofdstuk 17. Conclusie, discussie en aanbevelingen
Hoofdstuk 18. Samenstelling onderzoeksrapport
Hoofdstuk 19. Bronverwijzing en literatuurlijst
Hoofdstuk 20. Presentatie en beoordeling
,Hoofdstuk 1. Waarom onderzoek?
Onderzoek doen is het analyseren van een probleem of situatie volgens een bepaald stappenplan.
Dit noem je een systematische aanpak. Je beantwoordt vragen of pakt problemen aan. Tijdens je
onderzoek gebruik je bepaalde hulpmiddelen: uitgangspunten, instrumenten en aanwijzingen. Op
deze manier kan je je onderzoek goed uitvoeren.
Vooraf
Het proces van onderzoek doen kun je verdelen in 4 fasen:
1. Ontwerpen
2. Gegevens verzamelen
3. Analyseren
4. Evalueren en adviseren
1.1 Typen onderzoek
Je hebt verschillende typen onderzoek:
- informele observatie. In het dagelijks leven observeer je, je bent niet echt van plan een onderzoek
uit te voeren. Je gaat ervan uit dat andere zich hetzelfde gedragen als jij. Dit doe je vaak onbewust.
- systematische observatie. Van deze observatie maakt een echte onderzoeker gebruik. Hij maakt
gebruik van een vastgesteld stappenplan, zonder vooraf een uitkomst in gedachten te hebben.
1.2 Methodologie
Als je begint met je onderzoek maak je eerst een onderzoeksplan en een probleemstelling. Naast het
maken van een onderzoeksplan en probleemstelling heb je basisprincipes die gelden voor het doen
van onderzoek. Dit noem je methodologie. Methodologie is de studie van de wetenschappelijke
methoden, de procedures en werkwijzen, die moeten worden gebruikt om kennis te verwerven en
om de wetenschap vooruit te helpen.
Je kunt onderzoek bijvoorbeeld onderscheiden in fundamenteel en praktijkgericht, kwalitatief en
kwantitatief en inductie en deductie.
1.2.1 Fundamenteel en praktijkgericht onderzoek
Een student op de universiteit zal veelal te maken krijgen met fundamenteel onderzoek en een HBO
student met praktijkgericht onderzoek. Bij fundamenteel onderzoek beantwoord je kennisvragen, bij
praktijkgericht onderzoek los je een praktijkprobleem op. Soms is fundamenteel onderzoek ook
praktijkgericht, dit is bijvoorbeeld zo wanneer je met een kennisvraag een praktijkprobleem oplost.
1.2.2 Kwantitatief en kwalitatief onderzoek
Bij de kwantitatieve methode gebruik je cijfers. Aan bepaalde gegevens ken je een getal toe en met
dit geval voer je een objectieve meting uit. Bij kwalitatieve methoden voert de onderzoeker een
veldonderzoek uit, hij bekijkt de werkelijkheid. De onderzoeker onderzoekt personen in de omgeving
als geheel (dit noem je holisme) en kijkt welke betekenis de personen aan een situatie geven. De
ervaring van de persoon is zijn eigen interpretatie, het is onderdeel van de belevingswereld van de
persoon. Sommigen zeggen dat cijfers niet genoeg diepgang bieden, anderen vinden dat de
onderzoeksresultaten bij kwalitatief onderzoek minder betrouwbaar en precies zijn. Allebei de
methodes zijn naast elkaar te gebruiken.
8
,1.2.2.1 Triangulatie
Triangulatie betekent dat je met verschillende methoden data probeert te verzamelen, je combineert
de methoden (mixed method-benadering= een mix van kwantitatieve en kwalitatieve methoden
op deze manier zie je ook de achtergrond achter de getallen). Je verhoogt op deze manier de
kwaliteit van je onderzoek.
1.2.3 Inductief en deductief onderzoek, iteratie en exploratieve hypothese
Bij een inductief onderzoek is er van tevoren geen theorie bekend. De theorie wordt ontwikkeld door
de onderzoeker. De onderzoeker doet aan de hand van observaties uitspraken (hij is op zoek naar
empirische regelmatigheden). Vaak wordt bij dit onderzoek gebruik gemaakt van kwalitatief
onderzoek. Er wordt veel herhaald, want zo zijn de resultaten van hogere kwaliteit. Herhaling noem
je ook wel iteratie.
Bij deductief onderzoek formuleert de onderzoeker verwachtingen aan de hand van bestaande
theorieën en modellen. Er worden gegevens verzameld om te kijken of de theorie of het model
standhoudt. Deductief onderzoek toetst een bepaalde theorie.
Onderzoekers bij een inductief onderzoek hebben wel verwachtingen over de uitkomsten, alleen zijn
ze niet gebaseerd op een model of theorie. Dit noem je exploratieve hypothese en deze toets je op
een kwalitatieve manier.
1.3 Methodische grondigheid
Er zijn regels voor de kwaliteit van een onderzoek. Er zijn regels voor de eigenschappen van de
onderzoeker en kwaliteitscriteria voor de uitvoering van een onderzoek en voor interpretatie van de
resultaten. Dit noem je methodische grondigheid bij praktijkonderzoek.
1.3.1 Regels voor de eigenschappen van de onderzoeker
Onderzoekers verschillen van niet-onderzoekers op de volgende punten:
- houding
- kennis
- vaardigheden
Een onderzoeker is onafhankelijk, zijn persoonlijke voorkeuren zijn niet belangrijk. Een onderzoeker
heeft kennis van onderzoeksmethoden en ook van het onderwerp van het onderzoek. Een
onderzoeker krijgt vaardigheid in het doen van onderzoek door er actief mee bezig te zijn.
1.3.2 Kwaliteitscriteria voor onderzoek
Kwaliteitscriteria voor de kwaliteit van een onderzoek zijn:
- betrouwbaarheid. In hoeverre is het onderzoek vrij van toevallige fouten. Bij betrouwbaarheid
wordt gekeken naar in hoeverre hetzelfde onderzoek, uitgevoerd door een andere onderzoeker, tot
dezelfde resultaten leidt.
- het onderzoek is herhaalbaar en er is overeenstemming over de resultaten tussen de onderzoekers.
De uitspraken moeten ook toetsbaar zijn (vooral van toepassing op kwantitatief onderzoek). Het
onderzoek moet weerlegbaar zijn. Andere onderzoekers moeten een idee of verwachting door
middel van goed onderzoek kunnen bevestigen of kunnen weerleggen.
- het onderzoek moet ook openbaar zijn, op deze manier is het ook herhaalbaar door andere
onderzoekers.
- het informatiegehalte van de uitspraken moet juist zijn. Je moet alles nauwkeurig omschrijven. Over
9
, welke situatie gaat het, binnen welke grenzen speelt het onderzoek zich af, welke groep is betrokken,
in welke periode, op welk gebied (domein) heeft het onderzoek betrekking?
1.3.2.1 Interne validiteit, begripsvaliditeit, externe validiteit, statistische generaliteit en
inhoudelijke generalisatie
- (interne en begrips)validiteit. Dit betekent geldigheid en zuiverheid van de onderzoeksresultaten.
Als je de juiste conclusies kunt trekken is het onderzoek intern valide en bij begripsvaliditeit meet je
wat je wilt meten.
- externe validiteit (belangrijk bij kwalitatief- en kwantitatief onderzoek). Onderzoeksresultaten
worden geldig verklaard voor een grotere groep of meerdere situaties. Deze generaliseerbaarheid
noem je externe validiteit.
*Er zijn twee vormen: statistische generaliteit (de onderzoeker toetst kwantitatief of een bepaald
resultaat generaliseerbaar is) en inhoudelijke generalisatie (vergelijkbaarheid van de resultaten in
een soortgelijke situatie, bij kwalitatief onderzoek).
1.3.3 Praktische criteria
Praktische criteria voor iedere vorm van onderzoek:
- efficiëntie. De kosten moeten in verhouding staan tot de resultaten en er moet sprake zijn van een
haalbaar tijdpad.
- uitvoerbaarheid. Je moet je onderzoek kunnen uitvoeren, bijvoorbeeld op tijd kunnen rapporteren
en genoeg onderzoeksobjecten hebben.
- bruikbaarheid. Het onderzoek moet praktische relevantie hebben.
1.3.4 Onderzoeksfasen
Onderzoek bestaat uit verschillende onderzoeksfasen:
- ontwerpen: afbakening van je doelstelling en probleemstelling. Vervolgens maak je een ontwerp
waarin je aangeeft hoe je de onderzoeksvraag gaat beantwoorden, welke methoden je gebruikt om
data te verzamelen, binnen welke tijd, met welke middelen en welke personen er bij het onderzoek
betrokken zijn. Je geeft ook aan welke onderzoeksinstrumenten je gebruikt en hoe je de gegevens
gaat analyseren en met welke methode. Bij praktijkonderzoek houd je rekening met je
opdrachtgevers.
- gegevens verzamelen
- analyseren van de gegevens
- evalueren en adviseren. Tijdens deze fase kijk je terug. Wat heb je onderzocht, met welke methode,
welke antwoorden heb je, welke aanbevelingen kun je doen? Hoe waardeer je het onderzoek? Is het
goed of zijn er discussiepunten?
- je schrijft nu je verslag. Dit is een onderzoeksverslag. Wanneer dit verslag ook een bruikbaar
instrument is voor je opdrachtgever noem je het ook een beroepsproduct.
10
Nel Verhoeven
Februari 2022
ISBN 9789024444700
7e druk
384 blz
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1. Waarom onderzoek?
Hoofdstuk 2. Hoe kies je een goed onderwerp?
Hoofdstuk 3. De aanleiding van het onderzoek
Hoofdstuk 4. Het opstellen van een probleemstelling en doelstelling
Hoofdstuk 5. Het afbakenen van begrippen
Hoofdstuk 6. Het opstellen van een onderzoeksvoorstel
Hoofdstuk 7. Kwantitatieve dataverzameling
Hoofdstuk 8. Kwalitatieve dataverzameling
Hoofdstuk 9. De kwaliteit van jouw onderzoek
Hoofdstuk 10. Steekproeven trekken
Hoofdstuk 11. Operationaliseren
Hoofdstuk 12. Enquêtes en interviews afnemen
Hoofdstuk 13. Kwantitatieve gegevens bewerken
Hoofdstuk 14. Kwantitatieve analyse
Hoofdstuk 15. Kwalitatieve analyse
Hoofdstuk 16. Kwaliteit van de onderzoeksresultaten
Hoofdstuk 17. Conclusie, discussie en aanbevelingen
Hoofdstuk 18. Samenstelling onderzoeksrapport
Hoofdstuk 19. Bronverwijzing en literatuurlijst
Hoofdstuk 20. Presentatie en beoordeling
,Hoofdstuk 1. Waarom onderzoek?
Onderzoek doen is het analyseren van een probleem of situatie volgens een bepaald stappenplan.
Dit noem je een systematische aanpak. Je beantwoordt vragen of pakt problemen aan. Tijdens je
onderzoek gebruik je bepaalde hulpmiddelen: uitgangspunten, instrumenten en aanwijzingen. Op
deze manier kan je je onderzoek goed uitvoeren.
Vooraf
Het proces van onderzoek doen kun je verdelen in 4 fasen:
1. Ontwerpen
2. Gegevens verzamelen
3. Analyseren
4. Evalueren en adviseren
1.1 Typen onderzoek
Je hebt verschillende typen onderzoek:
- informele observatie. In het dagelijks leven observeer je, je bent niet echt van plan een onderzoek
uit te voeren. Je gaat ervan uit dat andere zich hetzelfde gedragen als jij. Dit doe je vaak onbewust.
- systematische observatie. Van deze observatie maakt een echte onderzoeker gebruik. Hij maakt
gebruik van een vastgesteld stappenplan, zonder vooraf een uitkomst in gedachten te hebben.
1.2 Methodologie
Als je begint met je onderzoek maak je eerst een onderzoeksplan en een probleemstelling. Naast het
maken van een onderzoeksplan en probleemstelling heb je basisprincipes die gelden voor het doen
van onderzoek. Dit noem je methodologie. Methodologie is de studie van de wetenschappelijke
methoden, de procedures en werkwijzen, die moeten worden gebruikt om kennis te verwerven en
om de wetenschap vooruit te helpen.
Je kunt onderzoek bijvoorbeeld onderscheiden in fundamenteel en praktijkgericht, kwalitatief en
kwantitatief en inductie en deductie.
1.2.1 Fundamenteel en praktijkgericht onderzoek
Een student op de universiteit zal veelal te maken krijgen met fundamenteel onderzoek en een HBO
student met praktijkgericht onderzoek. Bij fundamenteel onderzoek beantwoord je kennisvragen, bij
praktijkgericht onderzoek los je een praktijkprobleem op. Soms is fundamenteel onderzoek ook
praktijkgericht, dit is bijvoorbeeld zo wanneer je met een kennisvraag een praktijkprobleem oplost.
1.2.2 Kwantitatief en kwalitatief onderzoek
Bij de kwantitatieve methode gebruik je cijfers. Aan bepaalde gegevens ken je een getal toe en met
dit geval voer je een objectieve meting uit. Bij kwalitatieve methoden voert de onderzoeker een
veldonderzoek uit, hij bekijkt de werkelijkheid. De onderzoeker onderzoekt personen in de omgeving
als geheel (dit noem je holisme) en kijkt welke betekenis de personen aan een situatie geven. De
ervaring van de persoon is zijn eigen interpretatie, het is onderdeel van de belevingswereld van de
persoon. Sommigen zeggen dat cijfers niet genoeg diepgang bieden, anderen vinden dat de
onderzoeksresultaten bij kwalitatief onderzoek minder betrouwbaar en precies zijn. Allebei de
methodes zijn naast elkaar te gebruiken.
8
,1.2.2.1 Triangulatie
Triangulatie betekent dat je met verschillende methoden data probeert te verzamelen, je combineert
de methoden (mixed method-benadering= een mix van kwantitatieve en kwalitatieve methoden
op deze manier zie je ook de achtergrond achter de getallen). Je verhoogt op deze manier de
kwaliteit van je onderzoek.
1.2.3 Inductief en deductief onderzoek, iteratie en exploratieve hypothese
Bij een inductief onderzoek is er van tevoren geen theorie bekend. De theorie wordt ontwikkeld door
de onderzoeker. De onderzoeker doet aan de hand van observaties uitspraken (hij is op zoek naar
empirische regelmatigheden). Vaak wordt bij dit onderzoek gebruik gemaakt van kwalitatief
onderzoek. Er wordt veel herhaald, want zo zijn de resultaten van hogere kwaliteit. Herhaling noem
je ook wel iteratie.
Bij deductief onderzoek formuleert de onderzoeker verwachtingen aan de hand van bestaande
theorieën en modellen. Er worden gegevens verzameld om te kijken of de theorie of het model
standhoudt. Deductief onderzoek toetst een bepaalde theorie.
Onderzoekers bij een inductief onderzoek hebben wel verwachtingen over de uitkomsten, alleen zijn
ze niet gebaseerd op een model of theorie. Dit noem je exploratieve hypothese en deze toets je op
een kwalitatieve manier.
1.3 Methodische grondigheid
Er zijn regels voor de kwaliteit van een onderzoek. Er zijn regels voor de eigenschappen van de
onderzoeker en kwaliteitscriteria voor de uitvoering van een onderzoek en voor interpretatie van de
resultaten. Dit noem je methodische grondigheid bij praktijkonderzoek.
1.3.1 Regels voor de eigenschappen van de onderzoeker
Onderzoekers verschillen van niet-onderzoekers op de volgende punten:
- houding
- kennis
- vaardigheden
Een onderzoeker is onafhankelijk, zijn persoonlijke voorkeuren zijn niet belangrijk. Een onderzoeker
heeft kennis van onderzoeksmethoden en ook van het onderwerp van het onderzoek. Een
onderzoeker krijgt vaardigheid in het doen van onderzoek door er actief mee bezig te zijn.
1.3.2 Kwaliteitscriteria voor onderzoek
Kwaliteitscriteria voor de kwaliteit van een onderzoek zijn:
- betrouwbaarheid. In hoeverre is het onderzoek vrij van toevallige fouten. Bij betrouwbaarheid
wordt gekeken naar in hoeverre hetzelfde onderzoek, uitgevoerd door een andere onderzoeker, tot
dezelfde resultaten leidt.
- het onderzoek is herhaalbaar en er is overeenstemming over de resultaten tussen de onderzoekers.
De uitspraken moeten ook toetsbaar zijn (vooral van toepassing op kwantitatief onderzoek). Het
onderzoek moet weerlegbaar zijn. Andere onderzoekers moeten een idee of verwachting door
middel van goed onderzoek kunnen bevestigen of kunnen weerleggen.
- het onderzoek moet ook openbaar zijn, op deze manier is het ook herhaalbaar door andere
onderzoekers.
- het informatiegehalte van de uitspraken moet juist zijn. Je moet alles nauwkeurig omschrijven. Over
9
, welke situatie gaat het, binnen welke grenzen speelt het onderzoek zich af, welke groep is betrokken,
in welke periode, op welk gebied (domein) heeft het onderzoek betrekking?
1.3.2.1 Interne validiteit, begripsvaliditeit, externe validiteit, statistische generaliteit en
inhoudelijke generalisatie
- (interne en begrips)validiteit. Dit betekent geldigheid en zuiverheid van de onderzoeksresultaten.
Als je de juiste conclusies kunt trekken is het onderzoek intern valide en bij begripsvaliditeit meet je
wat je wilt meten.
- externe validiteit (belangrijk bij kwalitatief- en kwantitatief onderzoek). Onderzoeksresultaten
worden geldig verklaard voor een grotere groep of meerdere situaties. Deze generaliseerbaarheid
noem je externe validiteit.
*Er zijn twee vormen: statistische generaliteit (de onderzoeker toetst kwantitatief of een bepaald
resultaat generaliseerbaar is) en inhoudelijke generalisatie (vergelijkbaarheid van de resultaten in
een soortgelijke situatie, bij kwalitatief onderzoek).
1.3.3 Praktische criteria
Praktische criteria voor iedere vorm van onderzoek:
- efficiëntie. De kosten moeten in verhouding staan tot de resultaten en er moet sprake zijn van een
haalbaar tijdpad.
- uitvoerbaarheid. Je moet je onderzoek kunnen uitvoeren, bijvoorbeeld op tijd kunnen rapporteren
en genoeg onderzoeksobjecten hebben.
- bruikbaarheid. Het onderzoek moet praktische relevantie hebben.
1.3.4 Onderzoeksfasen
Onderzoek bestaat uit verschillende onderzoeksfasen:
- ontwerpen: afbakening van je doelstelling en probleemstelling. Vervolgens maak je een ontwerp
waarin je aangeeft hoe je de onderzoeksvraag gaat beantwoorden, welke methoden je gebruikt om
data te verzamelen, binnen welke tijd, met welke middelen en welke personen er bij het onderzoek
betrokken zijn. Je geeft ook aan welke onderzoeksinstrumenten je gebruikt en hoe je de gegevens
gaat analyseren en met welke methode. Bij praktijkonderzoek houd je rekening met je
opdrachtgevers.
- gegevens verzamelen
- analyseren van de gegevens
- evalueren en adviseren. Tijdens deze fase kijk je terug. Wat heb je onderzocht, met welke methode,
welke antwoorden heb je, welke aanbevelingen kun je doen? Hoe waardeer je het onderzoek? Is het
goed of zijn er discussiepunten?
- je schrijft nu je verslag. Dit is een onderzoeksverslag. Wanneer dit verslag ook een bruikbaar
instrument is voor je opdrachtgever noem je het ook een beroepsproduct.
10
